Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
268
RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TA’LIM TIZIMINING O‘ZIGA
XOSLIKLARI
Yakubova Sitora Sharifovna
BMTI akademik litseyi yetakchi o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada bugungi kunda rivojlangan davlatlarning
ta’lim tizimi bo`yicha ilg‘or tajribalar tahlil etilgan. Ta'lim tizimining uzviyligi va
uzluksizligi, ta'lim sohasidagi yangiliklar batafsil bayon qilingan. Unda, jumladan,
Janubiy Koreya, Germaniya davlati ta’lim jarayonining integratsion xususiyatlari,
yo`nalishlari haqida fikr yuritilgan.
Kalit so`zlar: Ta’lim tizimi, ta’lim turlari, diniy maktab, individual ta’lim,
hamkorlikda o`qitish, sun`iy intellekt.
Taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli, millatni buyuk qiladigan
kuch ham ilm-fan, ta’lim va tarbiyadir. Muvaffaqiyat asosini ham eng avvalo ilm,
ta’lim va tarbiya tashkil etadi. Chunki, ilm-fanga suyangan davlat hech qachon
yutqazmaydi. Ta’lim sohasi kuchli davlatlar uchun tayanch bo‘lgan barkamol
avlodni yetkazib beradi.
Shu sababli ham nafaqat O‘zbekiston balki,butun dunyo mamlakatlarida ta’lim
sohasiga juda katta e’tibor qaratiladi va bu soha uchun juda aktta mablag‘ ajratiladi.
Butun dunyo bo‘ylab bu soha bo‘yicha ko‘plab tizimlar tashkil etilgan bo‘lsada,
ularning ko‘plari yaxshi natija bermayapti. Ammo ular orasida juda yaxshi natija
ko‘rsatayotgan, o‘zini har tomonlama oqlayotgan va boshqa mamlakatlar namuna
olayotgan ta’lim tizimlari ham mavjud. Masalan, Yaponiya talim tizimi, Amerika
ta’lim tizimi, Germaniya ta’lim tizimi, Janubiy Koreya ta’lim tizimi va boshqalar.
Janubiy Koreyada ta’lim to‘g‘risidagi Qonun 1948-yilda qabul qilingan.[1]
Janubiy Koreyada ta’lim raqobatbatdosh ta’lim tizimi hisoblanib, bu ilg’or
texnologiyalarni joriy etish, ta’lim olishning arzonligi, talab yuqori bo’lgani va
istiqbolli mutaxassisliklar olish imkoniyati bilan ajaralib turadi. Koreya ta’lim
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
269
tizimiga asos qilib an’anaviy g’arb modeli olingan bo‘lib, quyidagi bosqichlardan
ibora:
1.Olti yillik boshlang‘ich maktab;
2.Uch yillik o‘rta maktab;
3.Uch yillik yuqori maktab ;
4.To’rt yillik kollej yoki universitet;
5. Ikki yil chuqur o’rganiladigan magistratura;
6.Uch yillik oliy ta’limdan keyingi ta’lim va boshqalar.[2]
Janubiy Koreya maktablarida o‘quv yili ikki semestrdan iborat bo‘lib, birinchi
semestr mart oyidan avgustgacha, ikkinchi semestr sentyabrdan fevral oyigacha
davom etadi. Ikkita ta’til bor: yozda iyuldan avgustgacha va qishda dekabrdan
fevralgacha.
Koreyada bolalar olti yoshdan maktabga chiqishadi.Boshlang‘ich maktabda
sinflarning tig‘izligini kuzatish mumkin. Ya’ni, har sinfda 50 nafargacha bola
o‘qiydi. Boshlang’ich maktabda dars 40 minut davom etadi va o‘quvchilarga 9 ta
fan o‘qitiladi. Koreys tilini o‘rganishga alohida e’tibor berilad,arifmetika, ayrim
ijtimoiy fanlar ham o‘qitiladi. O‘quvchilar dam olishi uchun turli o‘yinlar va dam
olish vaqtlari o‘quv dasturiga kiritilgan.[3]
O’rta maktabda esa darslar 45 minut bo‘lib, fanlar yana 4 taga ko‘paytirilgan.
7-sinfdan boshlab o‘quvchilarga chet tillar o‘rgatiladi. Ayniqsa, mamlakatda ingliz
tiliga e’tibor kuchli. Ko‘pchilik bu tilda bemalol muloqot qila oladi. Chet tillarni
o‘qitishga haftasiga 4-5 soat ajratilgan. Koreyslar klassik xitoy tilini majburiy
ravishda o‘rganadilar. 8-sinfdan boshlab Xitoy tarixini o‘rganishni boshlaydilar.
Yuqori maktabda darsning davomiyligi 50 minutga teng. Bu yerda ikki muhim
jihatga to’xtalib o’tish zarur, yani, yuqori maktabga albatta, kirish imtihonlari
topshirib kiriladi va o’qishlar ham pullik.
Koreyada hunar o‘rgatish maktablari ham mavjud bo‘lib, bu maktablarning 45
foizi bo’lajak mulkdorlarni tayyorlaydi, 23 foizida texnik kasb egalari yetishib
chiqadi.
Qolgan maktablarda
dengizchilik, qishloq xo’jalik ixtisoslari
o’zlashtiriladi.Shunisi diqqatga sazovorki, bu maktablarga korxonalar homiylik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
270
qiladi. Bu esa “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunda belgilab qo‘yilgan.[4]
Koreyada alohida iqtidorli bolalarga e’tibor kuchli. Ular uchun sport
maktablari, ilmiy maktablar ochilgan. Jismoniy tarbiyaning rivojlanishiga Seul
olimpiadasi katta ta’sir ko’rsatadi.
Koreyada rivojlanishdan orqada qolgan bolalar uchun maxsus maktablar
mavjud. Bu maktablarning aksariyati xususiy yoki diniy tashkilotlarning xayriya
mablag’lari hisobiga qurilgan. Davlat maktablarida din o‘qitilmaydi. Lekin 3-
sinfdan boshlab «Odobnoma» kabi maxsus fan joriy etiladi. Bu fan 12-sinfgacha
o‘qitilib, haftasiga 2 soat vaqt ajratilgan.Bu fan o‘z ichiga dinni ham qabul qiladi.
Bu fan o‘quvchilarga qadriyat sifatida o‘qitiladi. Bu butun tarbiya tizimi natijasidir.
Ehromlarga borish, tarixiy yodgorliklar bilan tanishish, ma’naviy tarixni o‘rganish
maktab fanining majburiy davomi hisoblanadi.[5]
Mamlakatda oliy o‘quv yurtlarining ta’lim tizimi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan
bo‘lib ta’lim koreys va ingliz tillarida olib boriladi. Koreyada 104 ta oliy o‘quv
yurtlari mavjud bo‘lib, ularning 80 foizi xususiydir. Hozir mamlakatda oliy o‘quv
yurtlarida o‘qishga qiziqish juda kuchayib ketgan. Har yili maktab bitiruvchilarning
40 foizi o‘qishga kiradi. Talabalar soni bo‘yicha Koreya dunyoda birinchi o‘rinda
turadi. Lekin maktabgacha ta’lim muassasalari ishida bir qancha muammolar bor.
Talab ehtiyojni qondira olmayapti. Shuning uchun 1982-yilda “Maktabgacha
tarbiya to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Bu yerda tarbiya berish bolalar
bog‘chasidan boshlanadi. Shu tufayli bu tarmoq keyingi yillarda 60 foizga
kengaydi.
Bunda
diniy
tashkilotlarning
hissasi
juda
kattadir.
Koreyada pedagog kadrlar tayyorlash masalasiga ham katta e’tibor qaratiladi.
Koreyadagi barcha talabalarning 6,5 foizi bo‘lajak pedagoglardir. Mamlakatda 11
ta o‘qituvchi tayyorlaydigan kollejlar mavjud. Har bir viloyat o‘z kollejiga ega.
Boshlang‘ich sinflar o‘qituvchisi bo‘lish uchun 2 yil o‘qish kerak. Biror fan
o‘qituvchisi esa birmuncha ko‘proq o‘qiydi.
Janubiy Koreyada ta’limning obro‘si naqadar kattalagini quyidagi misoldan
ham ko‘rsak bo‘ladi: Soliqlar tizimida ta’limiy soliq joriy qilingan: ishlab
chiqaruvchilar foydaning ma’lum foizini maorifga yuboradilar. Davlat byudjetining
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
271
24 foizi ta’limga sarflanadi. Mamlakat prezidenti (u xalq ta’limi Davlat kengashini
boshqaradi) shaxsan viloyatlar ta’lim boshqarmalari (bizdagi xalq ta’limi
boshqarmalari kabi) boshliqlarini tayinlaydi. Bu ham ushbu mamlakatda maorifga
qanchalar katta ahamiyat berilishini ko‘rsatib turibdi.[8]
Germaniya dunyoda fan, ta’lim, iqtisodiyot, sanoat, madaniyat va boshqa
ko‘plab sohalari bilan mashhur bo‘lib, eng rivojlangan mamlakatlar qatorida yuqori
pog‘onalarda turadi..Buning asosini esa Germaniyada tashkil etilgan ilg‘or ta’lim
tizimi sababdir.
Germaniyada taʼlimining 1-bosqichiga maktabgacha muassasalar kiradi. Bular
asosan bolalar bogʻchalari, tayyorlov sinflari va kirish guruhlari boʻlib, bolalar ota-
onalar xohishiga koʻra 3 yil davomida ixtiyoriy qatnaydilar. Maktabgacha taʼlim
tizimi (elementarbereich) 3 yoshdan olti yoshgacha boʻlgan bolalarda oʻz fikrini
ifodalash, tengdoshlari va kattalar bilan muloqot qilish qobiliyatini shakllantirib,
boshlangʻich taʼlimga tayyorlaydi. Shu bois ham olmonlar bogʻchalarni "tafakkur
ustaxonasi” deb atashadi.
Maktab
taʼlim
tizimi
quyidagi
bosqichlarga
boʻlinadi:
•
boshlangʻich
(primarstufe);
•
oʻrta
(sekundarstufe
I);
• yuqori (sekundarstufeI.I)
Boshlang‘ich ta’limga bolalar 6 yoshdan qatnay boshlaydi.Bu bosqichdagi
taʼlimning maqsadi – bolalarga taʼlimning ikkinchi bosqichidagi u yoki bu
maktabda taʼlimni davom ettirishga imkon beruvchi asosiy bilimlarni berishdan
iborat. Oʻqish muddati 4 yil, Berlin va Brandenburgda esa 6 yilni tashkil etadi.
Boshlangʻich taʼlimda dastlabki 2 yil mobaynida oʻquvchilar baholanmaydi.
Oʻqituvchilar baho oʻrniga bolaning individual rivojlanish holati xususida hisobot
tayyorlaydi va oʻzlashtirish tavsifnomasini taqdim etadi. Bu bosqichdagi taʼlimning
maqsadi – bolalarga taʼlimning ikkinchi bosqichidagi u yoki bu maktabda taʼlimni
davom ettirishga imkon beruvchi asosiy bilimlarni berishdan iborat. O‘quvchilarga
3-sinfdan baho qo‘yila boshlaydi. Germaniyada 6 ballik baholash tizimi qabul
qilingan. Bunga ko‘ra,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
272
1 – aʼlo;
2 – yaxshi;
3 – qoniqarli;
4 – yetarli;
5 – yetarli emas;
6 – qoniqarsiz.[7]
O‘quvchilar fanlarni eng kamida "4"ga o‘zlashtirishi kerak. Boshlang‘ich
bosqichda bolalarga matematika, nemis tili, tabiatshunoslik, musiqa, estetika fanlari
o‘tiladi.
Ikkinchisida turli qobiliyat darajasidagi oʻquvchilar bir guruh boʻlib yoki
oʻqitiladi. Bundan tashqari, koʻplab federal shtatlarda maxsus maktab turlari ham
mavjud. Boshqa koʻplab mamlakatlarning maktab tizimidan farqli oʻlaroq, ularning
natijalaridan qatʼi nazar barcha oʻquvchilar bir xil davlat imtihonlaridan oʻtadilar.
Taʼlimning ikkinchi bosqichi (Sekundastufe II)ga gimnaziyaning yuqori sinflari,
shuningdek kasbiy taʼlim va muassasalarda kasbiy taʼlim kiradi. Muassasalarda
kasbiy taʼlim “dual tizim” deb ham ataladi. Unda taʼlim va ishlab chiqarishda
amaliyot 2 yil davomida olib boriladi, bu oʻqishni tugatish oʻrta taʼlimni tugatish
bilan teng boʻlib, yakunida faqat kasbiy sohada oʻqishni davom ettirish mumkin.
Gimnaziyada 3 yil oʻqib, oʻquvchilar umumiy shahodatnoma “yetuklik attestati” –
abitur oladilar, bu ularga istagan oliy oʻquv yurtiga kirishga imkon beradi.[2]
Germaniyada maktab tizimida umumiy oʻrta taʼlim maktablaridan tashqari
kasb-hunar maktablarini ham oʻz ichiga oladi. Federal shtatlarda maktab tizimi
shtatlar chiqargan qonunlari bilan tartibga solinadi. Federal shtatlarning taʼlim
faoliyatini muvofiqlashtirish uchun taʼlim vazirlari konferensiyasi (1949-yil) va
Federal-davlat komissiyasi (1970-yil) tashkil etilgan. Germaniyada maktabda
oʻqish majburiy bo‘lib, oʻquvchilar davlat yoki rasman tan olingan maktablarda
oʻqishlari shart.[10]
Taʼlimning uchinchi bosqichi oliy maʼlumot haqida diplom beruvchi oliy
oʻquv yurtlari va malaka oshirish oʻquv muassasalari hisoblanadi.
Germaniyada maktab taʼlimi majburiy va bepul bo‘lib, fuqarolar 6 yoshdan 18
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
273
yoshgacha majburiy tartibda taʼlim olishi nazorat qilinadi.[9]
Xulosa qilib aytganda, ta’lim sohasi mamlakatning buguni va ertasini belgilab
beruvchi soha hisoblanadi. Chunki, yosh va o‘sib kelayotgan avlodga qanday ta’lim
tarbiya berilsa, ular ham kelajakda yurt taqdiriga shunda munosabatda bo‘ladi. Agar
millat yoshlari yaxshi ta’lim-tarbiya ko‘rgan bo‘lsa, u millat doim birinchilikda va
taraqqiyotning eng yuqori pog‘onasida bo‘ladi va u xalqni hech kim yenga olmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G’aniyev G’. Xorijda ta’lim. T.:Sharq, 1995;
2.
Mutalipova M.J. Qiyosiy pedagogika - Т.: Alisher Navoiy
nomidagi O‘zbekiston milliy kutubxonasi nashriyoti, 2016-yil;
3.
Hoshimov K. Nishonova S.Pedagogika tarixi -Т.: А. Navoiy
nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti. 2005 y. 287-297-6;
https://yuz.uz/uz/news/; https://abt.uz/.
