www.e-itt.uz
I SON. 2024
9
SOLIQ MAʼMURCHILIGI SOHASIDA ELEKTRON HUJJATDAN FOYDALANISH ORQALI
SOLIQ BAZASINI KENGAYTIRISH YOʻNALISHLARI
Abdullaev Shahbozbek Nodirshoh oʻgʻli
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009000991985151
Annotatsiya.
Respublikamizda soliq tizimini yanada takomillashtirish, iqtisodiyotda
yashirin aylanmani qisqartirish va Oʻzbekiston Respublikasi adolatli soliq siyosatini
takomillashtirish konsepsiyasining asosiy yoʻnalishlarini amalga oshirish maqsadida soliq
maʼmurchiligiga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali soliq bazasini kengaytirish hamda
soliq tizimida amalga oshirilayotgan ayrim muhim islohotlar oʻrganilib, xorij tajribasi,
mamlakatimizda uni qoʻllash boʻyicha ilmiy-amaliy xulosa va takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
barqarorlik reytingi, tadbirkorlik subyektlari, byudjet siyosati, inqiroz,
byudjet, soliq maʼmurchiligi, tadbirkorlik subyektlari, soliq hisoboti, soliq tushumlari, soliq
imtiyozlari, soliq, soliq stavkasi, preferensiyalar.
НАПРАВЛЕНИЯ РАСШИРЕНИЯ НАЛОГОВОЙ БАЗЫ ЗА СЧЕТ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ЭЛЕКТРОННЫХ ДОКУМЕНТОВ В СФЕРЕ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ
Абдуллаев Шахбозбек Нодиршах угли
Ташкентский государственный
экономический университет
Аннотация.
В целях дальнейшего совершенствования налоговой системы в нашей
республике, сокращения скрытого оборота в экономике и реализации основных
направлений концепции совершенствования справедливой налоговой политики
Республики Узбекистан, расширение налоговой базы за счет внедрения цифровых
технологий в экономику. изучено налоговое администрирование и некоторые важные
реформы в налоговой системе, разработан зарубежный опыт, научно-практические
выводы и предложения по его применению в нашей стране.
Ключевые слова:
рейтинг устойчивости, субъекты хозяйствования, бюджетная
политика,
кризис,
бюджет,
налоговое
администрирование,
субъекты
предпринимательства, налоговая отчетность, налоговые поступления, налоговые
льготы, налог, ставка налога, преференции.
UOʻK: 3332.22
I SON – IYUL-AVGUST
9-18
www.e-itt.uz
I SON. 2024
10
DIRECTIONS FOR EXPANDING THE TAX BASE THROUGH THE USE OF ELECTRONIC
DOCUMENTS IN THE FIELD OF TAX ADMINISTRATION
Abdullaev Shahbozbek Nodirshah ugli
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In order to further improve the tax system in our republic, to reduce hidden
circulation in the economy, and to implement the main directions of the concept of improving the
fair tax policy of the Republic of Uzbekistan, expanding the tax base by introducing digital
technologies to the tax administration and some important reforms in the tax system were studied,
foreign experience, scientific-practical conclusions, and proposals for its application in our
country have been developed.
Keywords:
stability rating, business entities, budget policy, crisis, budget, tax
administration, business entities, tax reporting, tax revenues, tax benefits, tax, tax rate,
preferences.
Kirish.
Oʻzbekiston ham rivojlangan mamlakatlar tajribasiga tayanib Hukumat va soliq
toʻlovchilar
oʻrtasidagi
munosabatlarni
elektron
interaktiv
xizmatlar
asosida
tashkillashtirishga oʻtmoqda. Soliq tizimida ham soliq organlari va soliq toʻlovchilar oʻrtasidagi
oʻzaro munosabatlarni raqamlashtirish orqali takomillashtirmoqdalar. Raqamli texnologiyani
oʻzlashtirish muvaffaqiyatli va samarali soliq islohotlarini amalga oshirishga, raqamli
iqtisodiyotning bexato soliqqa tortilishini taʼminlashga va rioya qilish yoʻlidagi toʻsiqlarni
kamaytirishga hamda inson omilini qisqartirishga imkon beradi.
Adabiyotlar sharhi.
Kukarina
(
2004
)
oʻz tadqiqotlarida, birinchi navbatda, tadqiqotning yangi predmeti –
menejment sohasiga faol joriy etilayotgan va qonunchilikni birlashtirishni talab qiluvchi
elektron hujjat ekanligini taʼkidlagan. Bu sohadagi birinchi qonunlar faqat XX asrning 90-yillari
oʻrtalarida paydo boʻlgan. Shuning uchun ilmiy ishlarda elektron hujjat hodisasini tushunish
asta-sekin undan foydalanish tajribasini toʻplashdan boshlanishini qayd etgan. Ularda mavjud
taʼriflarning qiyosiy tahlili oʻtkazilib, “elektron hujjat” va “elektron imzo” yangi tushunchalarini
shakllantirish jarayoni hujjat aylanishi nuqtai nazaridan koʻrib chiqqan.
Chervatyuk
(
2020
)
elektron hujjat aylanishining zamonaviy jarayonlardagi talablarini
tahlil qilgan va quyidagilarni amalga oshirgan:
1) zamonaviy elektron arxivlar va elektron hujjat aylanish tizimlarini, mavjud mahsulot
maʼlumotlarini boshqarish tizimlari imkoniyatlarini, elektron hujjatlardan foydalanish
huquqlarini differensiallashtirish tamoyillarini qiyosiy tahlil qilgan;
2) nodavlat notijorat tashkilotlarining texnik hujjatlari elektron arxivi va elektron hujjat
aylanishi uchun maʼlumotlar ombori modelini ishlab chiqqan;
3) axborotni himoya qilishning zarur darajasiga ega boʻlgan NNTlar oʻrtasida elektron
texnik hujjatlar almashinuvi modeli va algoritmlarini ishlab chiqqan;
4) nodavlat notijorat tashkilotlari texnik hujjatlari elektron arxividan maʼlumotlarni qayta
ishlash algoritmlarini ishlab chiqqan, bu esa texnik hujjatlarning yangi nusxalarining asl
nusxalarini yaratish jarayonini avtomatlashtirish imkonini bergan;
5) texnik hujjatlar elektron arxivi va nodavlat notijorat tashkilotlarining elektron hujjat
aylanishi maʼlumotlar ombori axborot tizimi (AT) uchun tizimli-funksional еchimni ishlab
chiqqan;
6) laboratoriyada AT algoritmlarining ishlashi va samaradorligini tekshirgan va elektron
hujjat aylanish tizimida arxivlash zarur jarayon ekanligini taʼkidlab oʻtgan (Кукарина, 2004
)
.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
11
Iqtisodchi olim Bisultanov
(
2019
)
oʻzining ilmiy ishida soliq maʼmurchiligini raqamli
iqtisodiyot sharoitida rivojlantirish metodologiyasini ishlab chiqqan. Olim soliq maʼmurchiligini
raqamli iqtisodiyot sharoitida rivojlantirish uchun soliq muʼmurchiligi kategoriyalarini
kompleks tahlil qilgan va yangi kategoriyalar joriy qilingan; soliq organlari va soliq
toʻlovchilarning munosabatlarini tizimlashtirish orqali soliq maʼmurchiligining instrumentlari
va usullarini oʻrgangan; uchinchidan Rossiya hududlaridagi zamonaviy soliq maʼmurchiligining
holatini oʻrgangan va sifat darajasini baholagan; toʻrtinchidan, soliq maʼmurchiligini
rivojlantirishning raqamli iqtisodiyot sharoitida anʼanviy va innovatsion usullardan
foydalangan holda yoʻnalishlarini aniqlagan hamda tavsiyalar ishlab chiqqan;beshinchidan,
raqamli soliq tizimi hisobi va soliq maʼmurchiligining yagona modelini ishlab chiqqan, hamda
foydalanish jarayonidagi samaradorligini aniqlagan.
Kortikov (2013
)
taʼkidlashicha axborot resurslarini integratsiyalash usullarini ishlab
chiqish axborot tizimlari sohasidagi eng dolzarb muammolardan biridir. Soʻnggi yillarda
maʼlumotlar manbalarining yuqori darajada turli xilligi tufayli u ayniqsa katta eʼtiborni jalb qila
boshladi. Har xil turdagi elektron hujjatlarning mavjudligi elektron hujjat aylanish tizimini juda
dolzarb axborot tizimiga aylantirdi. Olim mavjud elektron hujjat aylanish tizimlarini tahlil
qilgan va elektron hujjat aylanish tizimlarining tasnifini tuzgan. Elektron hujjat aylanishi
tizimining ishlashi uchun asosiy tamoyillar va talablarni aniqlagan. Ilmiy ish doirasida
sohasining strukturaviy modelini yaratgan. Strukturaviy modelning birgalikda ishlashini
miqdoriy baholashni taʼminlaydigan raqamli usullar va tegishli algoritmlarni ishlab chiqqan.
Jarkov
(
2014
)
taʼkidlashicha, elektron hujjat aylanish tizimi axborot texnologiyalari
asosida tashkilotning ichki va tashqi hujjatlar aylanishini tartibga soladi va tartibli boshqaradi.
Shreyter
(
2015
)
elektron hujjat aylanishi sohasini kengroq oʻrgangan. Korxonalarda
qogʻoz hujjat aylanishi jarayonlarini tahlil qilib bu jarayonlardagi bir qartor kamchiliklarni
keltirib oʻtgan. Jumladan, qogʻoz hujjatlarning saqlash jarayonlari va ular uchun katta miqdorda
joy hamda tegishli sharoitlar yaratilishi kerakligini katta xarajat sifatida eʼtirof etgan. Ikkinchi
navbatda, qogʻoz hujjatlarni qayta ishlash yoki tahlillar oʻtkazish jarayonining qiyinligi va koʻp
vaqt sarflanishi bilan uning samarasizligini aniqlagan. Natijada elektron hujjat aylanish
tizimining joriy qilinishini tabiiy zarurat sifatida tariflagan. Hamda elektron hujjat aylanishiga
bu – korxona elektron hujjatlari bilan ishlaydigan yagona mexanizm va qogʻozsiz ishlash
jarayonini joriy qilish deb taʼrif bergan.
Stolbovning
(
2007
)
fikricha elektron hujjat aylanishi – bu meʼyoriy–huquqiy hujjatlar,
standartlar asosida elektron hujjatlarni bulutli texnologiyalarda saqlash, qabul qilish va
yuborish. Shuningdek, ularni aloqa tarmoqlari orqali ishonchli va xavfsiz yuborilishini
taʼminlashdan iborat.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada qiyosiy tahlil hamda induksiya va deduksiya baholash usullaridan
foydalanildi. Qiyosiy usuldan foydalanilib, soliq maʼmurchiligiga raqamli texnologiyalarni joriy
etish orqali soliq bazasini kengaytirishga doir maʼlumotlar va ularni tahlillar amalga oshirilib
ilmiy xulosalar berildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori (Қарор, 2019)ga muvofiq
elektron hujjat aylanish tizimi ishtirokchilari quyidagi rasmda keltirilgan sxema asosida
faoliyatlarini boshlaganlar. Bu tizimishlash jarayonida Rouming operatori va elektron hujjat
aylanish tizimi operatorlari munosabatlari tartibga solingan. Dastlabki tizimda Soliq
qoʻmitasining maʼlumotlar bazasi talablariga muvofiq maʼlumotlarni 10 yil davomida
serverlarda xavfsiz saqlanishini kafolatlaydi.
Rouming tizimi yuqoridagi rasmda keltirilgan tartibda va qaror talablariga muvofiq
elektron hisobvaraq-fakturalarni tizim operatorlari tomonidan 5-yil muddatga Oʻzbekiston
www.e-itt.uz
I SON. 2024
12
Respublikasi hududida joylashgan serverlarda saqlaydilar. Bu elektron hujjat aylanish tizimi
operatorlari uchun qoʻshimcha xarajat boʻlgan.
1-rasm. Rouming tizimi joriy qilinganda amalda boʻlgan mexanizmi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Tadbirkorlik subyektlarini qoʻllab quvvatlash maqsadida Vazirlar Mahkamasining 522-
son qaroriga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 21-dekabrdagi 717-
sonli qarori bilan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritildi. Kiritilgan oʻzgartirishda elektron hujjat
aylanish tizimi operatorlari tomonidan maʼlumotlarni majburiy tartida 5-yil davomida saqlash
majburiyati bekor qilindi.
Natijada elektron hujjat aylanish tizimi operatorlarining server qoʻrilmalarini xarid qilish
bilan bogʻliq xarajatlari tejab qolindi. Oʻzgarishlar asosida yangi sxema ishlab chiqildi va bu
sxema 2-rasmda keltirilgan. Yangi sxemaga muvofiq tizim yangidan ishlab chiqildm va eskisi
bilan almashtirildi. Natijada maʼlumotlar aymashinuvi tezligi ortdi. Yangi rouming tizimiga
muvofiq elektron hujjatlar elektron hujjat aylanishi tizimi operatorlarining serverlarida
majburiy saqlanishi bekor qilindi va maʼlumotlarni faqat Soliq qoʻmitasining maʼlumotlar
bazasida saqlash majburiyati qoldi.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi toʻlovchilarning soliq solish bazalari ular tomonidan amalga
oshirilgan jami realizatsiyalar hisoblanadi. Qoʻshilgan qiymat soligʻi salmogʻi mamlakat
byudjetida katta salmoqga ega shu sababli bu soliqning maʼmuriyatchiligi soliq tizimi organlari
uchun muhim ahamiyatga ega.
2-rasm. Soliq hisobotlarini eski tartibda topshirish mexanizmi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Yuqorida keltirilgan rasmda qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotining elektron shaklda,
ammo eski tartibda topshirish mexanizmi keltirilgan. Eski mexanizmda soliq toʻlovchilar
Rouming
МB
my.soliq.uz API
factura.provider
API
app.calllback API
Operator 1
Operator
МB
Operator
1
Uzasbo.invoi
se.uz
Operator
МB
Operator 2
Operator
МB
Operator 3
Operator
МB
Rouming operatori
EHА tizimi operatorlari
Hisobvaraq-
fakturalar
Bojxona yuk
deklaratsiyalari
Boshqa manbalar
Onlayn NKM
maʼlumotlari
Hisobot
qoʼlda
toʼldiriladi
my.soliq.uz
sayti orqali
hisobot
yuboriladi
Soliq xizmati
organlari
xodimlari
maʼlumotlarni
tekshirib keyin
qabul qiladi
yoki rad qiladi
Maʼlumotlarni qoʼlda tekshiradilar
www.e-itt.uz
I SON. 2024
13
oʻzlarida mavjud birlamchi hujjatlar asosida hisobotning kirim va chiqim reestrini qoʻlda
shakllantiradilar.
Kirim va chiqim reestri qoʻlda toʻdirish uchun elektron hisobot toʻldirish portalidan
shablon yuklab olini hisobvaraq-fakturalar, bojxona yuk deklaratsiyalari, onlayn nazorat kassa
mashinalari cheklari va boshqa birlamchi hujjatlar maʼlumotlari qoʻlda kiritiladi. Tayyorlangan
fayl tegishli oy uchun elektron hisobotga biriktirgan holda topshirilgan va soliq organlari
hisobotlarni tekshirib qabul qilganlar.
3-rasm. Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotini avtomatlashtirish mexanizmi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Shuningdek, qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotida xaridlar va sotuvlarni hisobot oyiga
tegishli barcha summasi aks ettiriladi. Aylanma summalar elektron hisobvaraq-fakturalar,
bojxona yuk deklaratsiyalari va onlayn nazorat kassa mashinalari maʼlumotlari asosida
shakllanadi. Bu maʼlumotlarning barchasi avtomat ravishda hisobotda aks ettiriladi.
Avtomatlashtirishning ichki shakllanish sxemasi quyidagi rasmda keltirilgan.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi davlat byudjetiga tushadigan soliqlarning eng katta salmoqga
ega soliqdir. Bu soliqning avtomatlashtirish jarayoni korxona tomonidan amalga oshirilgan
barcha kirim va chiqim operatsiyalarini oʻz ichiga oladi. Qoʻshilgan qiymat soligʻi summasi
kirimdagi qoʻshilgan qiymat soligʻini hisobga olgan holda realizitsiya bilan ijobiy farq sifatida
aniqlanadi.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisoboti yillar davomida takomillashtirilib va avtomatlashtirib
kelinmoqda. Soliq hisobotining yillar davomida avtomatlashtirilish dinamikasini 1-jadvalda
koʻrish mumkin.
1-jadval
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotining avtomatlashtirish dinamikasi
Yillar
oʻzgarishlar
2018-y
2019-y
2020-y
2021-y
2022-y
2023-y
QQS hisobotining jami kataklari soni
257
259
211
216
201
213
avtomatlashtirilgan kataklar soni
103
89
90
95
161
177
avtomatlashmagan kataklar soni
154
170
121
121
40
36
Foiz dinamikasi
40,08
34,36
42,65
43,98
80,10
83,09
hisobotning ilovalar soni
9 ta
5 ta
7 ta
8 ta
6 ta
6 ta
hisobotning paket kodi
10005_9
10006_8
10006_14
10006_19
10006_34
10006_36
Manba:
qoʻshilgan qiymat soligʻi elektron hisoboti asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
Boshqa manbalar
Onlayn NKM
maʼlumotlari
Elektron hisobvaraq-
fakturalar
Bojxona yuk
deklaratsiyalari
Qoʼshilgan
qiymat soligʼi
hisoboti
avtomat
shakllanadi
Soliq toʼlovchi
tekshirib ERI bilan
imzolab soliq
organlariga elektron
shaklda yuboradi
Qoʼshilgan qiymat soligʼi hisobotini avtomatlashtirish mexanizmi
Soliq qoʼmitasining
Maʼlumotlar bazasi
www.e-itt.uz
I SON. 2024
14
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotining elektron shakli yillar davomida takomillashib
avtomatlashib borganini yuqoridagi jadval maʼlumotlaridan koʻrib olishimiz mumkin. Dastlab
qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotida kirim va chiqim hujjatlari qoʻlda kiritilgan. Bu jarayonlar
juda koʻp vaqt va buxgalteriya hisobi xodimlaridan sinchkovlikni talab qilgan. Kirim va chiqim
hujjatlari soniga qarab hisobotni toʻldirish va topshirish 2-3
soatdan ikki uch kungacha vaqt
olgan. Avtomatlashtirish natijasida bu vaqt ikki- uch minutga qadar qisqardi, bu oʻz navbatida
soliq toʻlovchilar uchun juda muhim boʻlgan vaqtni tejashga olib keladi.
Bundan tashqari soliq tizimi barcha soliqlarni oʻzlari hisoblab berishlari soliq
toʻlovchilarning xato qilishlarini oldini oladi va asosiy maqsadga avtomatlashtirishga erishilgan
boʻladi.
Soliq toʻlovchilar soliq rejimiga koʻra aylanmadan ham soliq toʻlochilarga boʻlinadi.
Aylanmadan soliq toʻlovchilar ham barcha tushumdan soliqlarni toʻlaydilar va hisobot
topshiradilar. Aylanmadan soliq hisobotining davri oylik hisoblanadi va hisobotni har oyda bir
marta hisobot oyidan keyingi oyning 15 sanasiga qadar taqdim etadilar.
2-jadval
Aylanmadan olinadigan soliq hisobotining avtomatlashtirish dinamikasi
Yillar
oʻzgarishlar
2018-yil
2019-yil
2020-yil
2021-yil
2022-yil
2023-yil
AOS hisobotining jami
kataklari soni
418
258
180
145
161
161
avtomatlashtirilgan
kataklar soni
194
123
75
67
110
110
avtomatlashmagan
kataklar soni
224
135
105
78
51
51
Foiz dinamikasi
46.41
47.67
41.66
46.20
68.33
68.33
hisobotning
ilovalar
soni
10 ta
7 ta
6 ta
4 ta
5 ta
5 ta
hisobotning paket kodi
10104_8
10104_19
10104_23
10104_24
10104_28
10104_30
Manba:
qoʻshilgan qiymat soligʻi elektron hisoboti asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
Yuqorida
keltirilgan
jadvalda
aylanmadan
olinadigan
soliq
hisobotining
avtomatlashtirish dinamikasi aks ettirilgan. Bu maʼlumotlarda yillar davomida soliq toʻlovchilar
tomonidan toʻldirilishi belgilangan kataklarning kamayishini va avtomat toʻldiriladigan
kataklarning koʻpayishini koʻrish mumkin.
4-rasm. Aylanmadan olinadigan soliq hisobotini avtomatlashtirish mexanizmi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Aylanmadan olinadigan soliq hisobotining soliqqa tortiladigan bazasi elektron
hisobvaraq-faktura, bojxona yuk deklaratsiyalari va onlayn nazorat kassa mashinalarining chek
Boshqa manbalar
Onlayn NKM maʼlumotlari
BYuD maʼlumotlari
Elektron hisobvaraq-
fakturalar
Аylanmadan
olinadigan
hisoboti
avtomat
shakllanadi
Soliq toʼlovchi tekshirib
ERI bilan imzolab soliq
organlariga elektron
shaklda yuboradi
Аylanmadan olinadigan soliq hisobotini avtomatlashtirish mexanizmi
Soliq qoʼmitasining
Maʼlumotlar bazasi
www.e-itt.uz
I SON. 2024
15
maʼlumotlari asosida shakllantiriladi. Bu hisobot ham avtomatlashtirishdan avval
maʼlumotlarni qoʻlda faylga kiritib keyin hisobotga ilova sifatida yuklangan va bu juda koʻp
vaqtni olgan. Hisobotni bosqichma-bosqich avtomatlashtirish natijasida uni rasmiylashtirish
hamda topshirish bir necha daqiqalarda amflga oshiriladigan boʻldi. Bu oʻz navbatida soliq
toʻlovchilarni vaqtlarini va shu faoliyat bilan bogʻliq xarajatlarni kamaytirishga olib keladi.
Soliq hisobotlarining avtomatlashtirilishi bilan bir qatorda ularga bogʻlangan boshqa
tizimlarni ham avtomatlashtirish yoki tartibga solish ehtiyoji oʻz-oʻzidan paydo boʻladi. Soliq
imtiyozlari ham shulardan biri hisoblanadi. Imtiyozlardan foydalanish tartibga solinmasa
ularning samarasi va ular yordamida amalga oshirilishi belgilangan ishlar natija bermaydi.
Soliq imtiyozlari soliq elementlaridan biri hisoblanadi va soliq hisobotlarini taqdim qilish
jarayonlarida ulardan foydalaniladi.
5-rasm. Soliq imtiyozlaridan foydalanishning eski tartibi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Yuqorida keltirilgan rasmda eski tartibda imtiyozlardan foydalanish mexanizmi
keltirilgan. Eski tartibda imtiyozdan foydalanish ixtiyoriy asosda amalga oshirilgan va
foydalanish jarayonini toʻgʻri yoki notoʻgʻriligi soliq toʻlovchining mahoratiga hamda soliq
organlarining tekshirishiga bogʻliq boʻlgan. Imtiyozlar soliq toʻlovchilarga tegishli sohani
rivojlantirish maqsadida berilgan. Bu imtiyozdan insofli boʻlmagan soliq toʻlovchilarning
foydalanishlari byudjetga va iqtisodiyotga katta zarar yеtkazib, yashirin iqtisodiyotning
rivojlanishiga olib keladi.
6-rasm. Elektron hujjat aylanishni soliq imtiyozlaridan foydalanishning
amaldagi tartibi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
Soliq imtiyozlaridan foydalanishning amaldagi tartibi
Soliq
imtiyozlari
qonunlar va
boshqa
hujjatlar bilan
qabul qilinadi
Soliq
toʼlovchilar
mavjud
imtiyozlardan
foydalanish
uchun
murojaat
yuboradi
Soliq xizmati
organlari
murojaatlarni
tekshirib
imtiyozlardan
foydalanishga
ruxsat beradi
yoki rad etadi
Soliq xizmati
organlari
murojaatlarni
tekshirib
imtiyozlardan
foydalanishga
ruxsat beradi
yoki rad etadi
Soliq imtiyozlaridan foydalanishning eski tartibi
Soliq
imtiyozlari
qonunlar va
boshqa
hujjatlar bilan
qabul qilinadi
Soliq
toʼlovchilar
mavjud
imtiyozlardan
oʼzlari ixtiyoriy
foydalanib
hisobotlar
topshiradilar
Soliq xizmati
organlari
topshirilgan
hisobotlarni
birma-bir
tekshiradilar
Tekshirish
natijasi boʼyicha
foydalanishgan
imtiyozlar toʼgʼri
boʼlsa, hisobotlar
qabul qilinadi
aks holda rad etiladi
Qayta hisobot topshiriladi
www.e-itt.uz
I SON. 2024
16
Eski tartibda imtiyozlardan foydalanish mexanizmi soliq xizmati organlaridan doimiy
ravishda topshirilgan hisobotlarni tahlil qilib borish va foydalanilgan imtiyozlarni qonun
talablariga mosligini tekshirib turishni talab qilgan. Agar soliq imtiyozlaridan noqununiy
foydalanish holatlari aniqlansa, bu soliq toʻlovchilarga talabnoma yuborib kamchiliklar bartaraf
etilgan holda qayta hisobot olish amalga oshiriladi.
Yuqorida keltirilgan rasmda imtiyozlardan foydalanishning yangi va amaldagi mexanizmi
keltirilgan. Amaldagi mexanizmda soliq toʻlovchilar foydalanishni xoxlagan imtiyozlarni va
tegishli asoslovchi hujjatlarni biriktirgan holda soliq xizmati organlriga shaxsiy kabinet orqali
murojaatlar joʻnatadilar. Soliq organlari maxsus dasturdan foydalangan holda murojaatchining
elektron taqdim qilingan hujjatlari oʻrganib chiqib asosli deb topilganlarini qabul iladi yoki rad
qiladilar.
Bu yangi tartib soliq toʻlovchilarning xato qilishlarini oldini oladi va imtiyozlardan
manzilli tartibda foydalanishni yoʻlga qoʻyadi. Yangi tizim joriy qilinishi bilan 2021 yilda 58
milliard notoʻgʻri foydalanilgan imtiyozlar aniqlanib soliq toʻlovchilardan qayta hisobotlar
olingan. 2022
yilga kelib bu kabi imtiyozlardan notoʻgʻri foydalanish holatlari keskin qisqargan.
Shuningdek, ayrim imtiyozlardan foydalanish uchun murojaatlarni avtomat qabul qilish
tizimlari joriy qilingan bu oʻz navbatida soliq xizmati organlri xodimlarining oʻz mahoratlari
ustida ishlab qoʻnikmalarini oshirishga imkon beradi
Qoʻshilgan qiymat soligʻi avtomatlashtirilishi bilan soliq organlarining ishi ham
еngillashdi. 2020 yil davomida qoʻshilgan qiymat soligʻi hisoboti kirim chiqim hujjatlari birma
bir tekshirilganda yaʼni A
korxona va B korxona oʻrtasidagi hisobvaraq-fakturalar ikkala
korxonaning hisobotida bir xil raqam va bir xil rekvizitlar bilan ifodalanganini solishtirish
uchun bir yilda oʻrtacha 1000 nafar xodim band boʻlishi kerak edi. Avtomatlashtirish natijasida
hisobotlardagi elektron hujjatlarni hamma kontragent korxonalarda parallel bir xil oʻtirishi
taʼminlandi. Buning natijasida Soliq tizimining xodimlari boshqa muhim ishlarni bajarishga va
ularning sonini kamaytirilishiga olib keldi. Bu oʻz navbatida soliq organlari xodimlari bilan soliq
toʻlovchilarning bevosita muloqotlarini kamaytirib korrupsion holatlarni kamaytirdi.
3-jadval
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotlarida qayd etilgan hisobvaraq
fakturalar soni dinamikasi
Yillar va koʻrsatgichlar
2016-y
2017-y
2018-y
2019-y
2020-y
QQS hisoboti kiritilgan
fakturalar soni
5
067 051
5
252 891
5
755 944
19
180 493
22
470 526
Manba:
my.soliq.uz sayti maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisoboti avtomatlashtirilgunga qadar oʻzida aks ettirilgan
hisobvaraq-fakturalar va ularga tenglashtirilgan hujjatlar soni kam boʻlgan, ammo ularni
nazorat qilishning imkoniyati juda kam boʻlgan va nazorat qilish soliq organlarining koʻp
vaqtini olgan. Soliq toʻlovchilarda xatolik qilish darajasini kamaytiri ularni miqdorini nolga
tushurgan.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi byudjetdagi salmogʻiga koʻra eng katta soliq hisoblanadi.
Qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotida soliq toʻlovchilar ikki marta soliq toʻlamasliklari uchun
hisobga olish mexanizmi joriy qilingan. Bu avtomatlashtirilgan tizim insofli soliq toʻolovchilar
uchun juda qulay va kam xarajatdir. Ammo baʼzi bir “noinsof” soliq toʻlovchilar ham borki ular
hisobga olishlari cheklangan hollarda ham soliqlarni hisobga olib davlat byudjetiga va boshqa
soliq toʻlovchilarga noqulayliklar olib keladilar. Bu kabi noqonuniy hisobga olishnig oldini olish
albatta avtomatlashtirilgan tizimlar orqali amalga oshiriladi. Har bir qoʻshilgan qiymat soligʻi
toʻlovchisiga guvogʻnoma raqami beriladi va ularning holati avtomatlashtirilgan tizim orqali
kuzatib boriladi. Bu avtomatlashtirilgan tizimga 20 ga yaqin meʼzonlar kiritilgan, shu
www.e-itt.uz
I SON. 2024
17
mezonlarga tushgan soliq toʻlovchilarning guvohnomalari avtomat vaqtinchpha nofaol holatga
oʻtkaziladi. Tovarlar va xizmatlar realizatsiyasi uchun rasmiylashtirilgan hisobvaraq-
fakturalarda qoʻshilgan qiymat soligʻi guvohnomasi holati avtomat tizim bergan holatda aks
ettiriladi. Elektron hisobvaraq-fakturadagi qoʻshilgan qiymat soligʻi guvohnoma holatiga qarab
qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotiga mazkur kirimlar avtomat ravishda hisobga olinadigan va
himsobga olinmaydiganga ajratiladi. Bu yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashda katta samara
berib 2021-2022 yillarda 2 trilliondan ortiq summaning noqonuniy hisob olinishi cheklandi va
byudjetga tushum ortdi.
Tahlillar natijasida soliq toʻlovchilar tomonidan soliqdan qochish maqsadida
qoʻllaniladigan yana bir usul bu imtiyozlardan noqonuniy foydalanishdir. Imtiyozlar
Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va
farmonlari bilan maʼlum bir sohaga beriladi. Baʼzi bir soliq toʻlovchilar soliqlarni toʻlashdan
qochish uchun noqonuniy boʻlsada imtiyozlardan foydalanadilar. Soliq toʻlovchilarning
imtiyozlardan samarali foydalanishlari uchun soliq toʻlovchilarning shaxsiy kabinetlarida
interaktiv xizmat sifatida soliq imtiyozlaridan foydalanish uchun murojaatlar xizmati joriy
qilindi. Bu tizim joriy qilinishi bilan qoʻshilgan qiymat soligʻi hisobotidagi ikkinchi ilova
imtiyozlar boʻlimi 100% avtomat shakllanishi taʼminlandi va imtiyozlardan 2021-2022-yillarda
70 milliarddan ortiq summada noqonuniy foydalanishlar oldi olindi.
Soliq hisbotlaridan Qoʻshilgan qiymat soligʻi, aylanmadan olinadigan soliq, еr soligi va
mol-mulk soligʻining avtomatlashuvi hukumat tashkilotlari oʻrtasidagi maʼlumot almashinuvini
ham raqamlashtirib avtomat ravishda boʻlishini taʼminladi. Bu tashkilrtlarga Bojxona qumitasi,
Kadasrt agentligi, IT park, Davlat turizmni rivojlantirish qoʻitasi, Davlt xizmatlari markazlari va
boshqalar. Qoʻshilgan qiymat soligʻi va aylanmadan olinadigan soliq hisobotlarini
avtomatlashtirishda zarur boʻlgan eksport-import operatsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan
maʼlumotlar Bojxona qoʻmitasidan, еr soligʻi va mol-mulk soligʻi bilan bogʻliq maʼlumotlar
Kadastr agentligining maʼlumotlar bazasidan elektron shaklda olinib soliq toʻlovchilarga tayyor
hisobot taqdim qilinmoqda. Yuqoridagi avtomatlashtirish natijasida davlat korxonalari
oʻrtasidagi hujjat aylanishi ham toʻlligicha elektron shaklga oʻtkazildi.
“Maʼmuriy islohotlar doirasida raqamli texnologiyalar sohasida davlat boshqaruvini
samarali tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Prezident farmoni
24.05.2023-y.) qabul qilindi. Farmonga koʻra, Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali
raqamli xizmatlar va servislar koʻrsatish hamda ularning natijasini olishning yagona nuqtasi
hisoblanadi. Yagona portal orqali koʻrsatiladigan xizmatlardan foydalanish bosqichlari “3
qadam” tamoyili asosida maqbullashtiriladi. 2023-yil 1-dekabrgacha fuqarolar raqamli
xizmatlardan mustaqil foydalanishlari uchun davlat xizmatlari markazlarida birinchi bosqichda
14 ta “Raqamli xizmat nuqta”lari tashkil etiladi. 2024-yil 1-yanvargacha raqamli xizmat va
servislar, elektron toʻlovlar, media resurslar imkoniyatini birlashtirishni nazarda tutuvchi
Yagona portal orqali xizmatlarni taqdim etishning yangi dasturiy taʼminot shakli joriy etiladi.
2023-yil 1-sentabrdan ijro etuvchi hokimiyatning markaziy apparatlari “edo.ijro.uz” tizimiga
oʻtkaziladi. 2024-yil 1-maydan ijro etuvchi hokimiyatning hududiy boʻlinmalari va ular
tasarrufidagi tashkilotlar “edo.ijro.uz” tizimiga toʻliq oʻtkaziladi. 2023-yil 1-avgustdan davlat
organlarida raqamli texnologiyalarni joriy etishga doir loyihalarni amalga oshirish hisobiga
iqtisod qilingan mablagʻlarning 50 foizi kelgusi moliya yilida mazkur davlat organlari
faoliyatida raqamli texnologiyalarni rivojlantirishga yoʻnaltiriladi. Shuningdek, 2023 yilda
mobil internet foydalanuvchilari sonini oshirish choralari koʻriladi. Bunda ular sonini 31,5 mln
nafarga еtkazish nazarda tutilgan (Farmon, 2023).
Bugungi kunda soliq toʻlovchilarning xoʻjalik faoliyatiga davlat organlarining, xususan
soliq organlarining aralashuvi keskin qisqartirildi. Bu kabi oʻzgarishlarni albatta
avtomatlashtirilgan raqamli texnologiyalarsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Soliq toʻlovchilarni
xoʻjalik faoliyati tekshirilishi uchun nomzodlar dastlab ularning torshirgan hisobotlari,
1
www.e-itt.uz
I SON. 2024
18
rasmiylashtirilgan birlamchi hujjatlari, turli vazirlik va idoralardan olingan maʼlumotlar
asosida tahlil qilgan holda 400 dan ortiq kriteryalarga tayangan holda aniqlanadi. Dastlab soliq
toʻlovchiga kamchiliklar koʻrsatilgan holda ularni bartaraf qilish yuzasidan ogohlantirish
yuboriladi oʻn kun muddat bergan holda. Shunda ham soliq toʻlovchi koʻrsatilgan kamchiliklarni
bartaraf qilmasa, undan keyin tekshiruv tayinlanadi.
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda elektron hisobvaraq-faktura tizimi joriy qilinishi bilan biznesning
saffoflik darajasi ortganini koʻrish mumkin. Bundan tashqari yuqori likvidli tovatlar boʻyicha
elektron hisobvaraq-fakturalarni rad etish muddati kamaytirilgan natijada bu sohadagi
yashirin iqtisodoyitni kamaytirishga xizmat qiladi.
Bizning mamlakatda ham pandemiya davriga kelib elektron hujjat aylanish tizimidan
foydalanish darajasi keskin ortdi. Oʻzbekiston Respublikasi soliq tizimiga axborot
texnologiyalarining kirib kelishi soliq toʻlovchilarning sonini ortishi va ularni tahlil qilish uchun
avtomatlashtirilgan texnologiyalardan foydalanish zarurligi yuzaga kelishi bilan izohlash
mumkin. Agar shu tartibda avtomatlashtirilmasa soliq toʻlovchilar tomonidan hisobga olingan
qoʻshilgan qiymat soligʻi summasi faqat tekshirish jarayonida aniqlangandan keyin byudjetga
undirilishi taʼminlanadi, ammo avtomatlashtirish natijasida bir summani ikki marta hisobga
olinishi cheklanadi.
Adabiyotlar:
Farmon (2023) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Maʼmuriy islohotlar doirasida
raqamli texnologiyalar sohasida davlat boshqaruvini samarali tashkil etish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi farmoni (PF–76-son, 24.05.2023 y.)
Бисултанов Амир Нажмудиевич (2019) Развитие методико-инструменталной базы
налогового администрирования условиях цифровизaци экономики, автореферат
диссертaци на соискание ученой степени кандидата экономических наук, Владикавказ, -
26 с.
Жарков А.А. (2014) Система электроного документооборота/ А.А. Жарков// Наука,
техника и образование. №3(3).- 65-71 бетлар.
Кортиков Федор Сергеевич (2013) Разработка комплекса алгоритмов и программ
для
повышения
производителности
функционирования
электронного
документооборота, автореферат диссертaци на соискание ученой степени кандидата
технических наук, Санкт-Петербург, -19 с.
Кукарина Юлия Михайловна (2004) Формирование и развитие понятия
“электронный документ” в зарубежном и Российском законодателстве, автореферат
диссертaции на соискание ученой степени кандидата исторических наук, Москва, -32.с.
Қарор (2019) www.lex.uz.Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019
йил 25
июндаги “Ўзаро ҳисоб-китоблар тизимида электрон шаклдаги ҳисобварақ-
фактуралардан фойдаланишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 522-
сон Қарори
Столбов А.П. (2007) Организaци электронного документаоборота в
здравоохранении/ Столбов А.П.// Врач и информaционные технологии. -№5-33-39 бетлар
Черватюк Василий Демянович (2020) Модел и алгоритмы хранилища данных
электронного архива технической документaци и электронного документооборота
научно-производственной организaци, автореферат диссертaции на соискание ученой
степени кандидата технических наук, Санкт-Петербург, -20 с.
Шрэётэр К.О. (2015) Электронный документооборот: возможности и
преимущества. /К.О.Шрэйтэр// Молодой ученый. -№2.-с.52-55
