www.e-itt.uz
I SON. 2024
23
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA YOSHLAR BANDLIGI VA MUNOSIB
MEHNATNING KONSEPTUAL ASOSLARI
Dots.
Abduvoxidov Akmal Abdulazizovich
Guliston davlat universiteti
Kamilova Sanobar Mirdjamalovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
huzuridagi “Oʻzbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning ilmiy
asoslari va muammolari” ilmiy-tadqiqot markazi
ORCID: 0009-0005-1764-2944
Annotatsiya.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida yoshlarning raqamli ko‘nikmalarini
rivojlantirish orqali yoshlar bandligini ta’minlash, yoshlarning mehnat bozorida munosib o‘rin
egallashlariga zaruriy shart-sharoitlar yaratish ijtimoiy davlatchilikni barpo etishning ustuvor
vazifalaridan biri hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan holda, mazkur maqolada raqamlashtirish
sharoitida yoshlar bandligini ta’minlash, yoshlar uchun munosib mehnat sharoitlarini
yaratishning nazariy jihatlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, raqamli ko‘nikmalar, yoshlar, bandlik, munosib mehnat,
ishsizlik, ijtimoiy himoya, samarali bandlik.
КОНЦЕПТУАЛЬНЫЕ ОСНОВЫ ЗАНЯТОСТИ МОЛОДЕЖИ И ДОСТОЙНОГО
ТРУДА В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ
Доц.
Абдувохидов Акмаль Абдулазизович
Гулистанский государственный университет
Камилова Санобар Мирджамаловна
Научно
-
исследовательского центра
«Научных основ и проблема развития
экономики Узбекистана» при ТГЭУ
Аннотация.
Обеспечение занятости молодежи посредством развития цифровых
навыков молодежи в условиях цифровой экономики, создание необходимых условий для
того, чтобы молодежь занимала достойное место на рынке труда, является одной из
приоритетных задач построения социальной государственности. Исходя из этого, в
данной статье проанализированы теоретические аспекты обеспечения занятости
молодежи в условиях цифровизации, создания достойных условий труда для молодежи.
Ключевые слова:
цифровая экономика, цифровые навыки, молодежь, занятость,
достойный труд, безработица, социальная защита, эффективная занятость.
UOʻK: 331.5
I SON – IYUL-AVGUST
23-35
www.e-itt.uz
I SON. 2024
24
CONCEPTUAL FOUNDATIONS OF YOUTH EMPLOYMENT AND DECENT
WORK IN THE DIGITAL ECONOMY
Assoc. Prof.
Abduvokhidov Akmal Abdulazizovich
Gulistan State University
Kamilova Sanobar Mirdjamalovna
Scientific research center
“Scientific bases and problems of the development
of the economy of Uzbekistan” under TSEU
Annotation.
Ensuring youth employment through the development of digital skills of young
people in the digital economy, creating the necessary conditions for young people to occupy a
worthy place in the labor market is one of the priorities of building social statehood. Based on this,
this article analyzes the theoretical aspects of youth employment in the context of digitalization,
the creation of decent working conditions for young people.
Keywords:
digital economy, digital skills, youth, employment, decent work, unemployment,
social protection, effective employment.
Kirish.
Globallashuv sharoitida “munosib mehnat” kontseptsiyasini amalga oshirish jamiyatning
globallashuv talablariga munosib javob berish yo‘lidagi muhim intilishlaridan biri hisoblanadi.
Ta’kidlash joizki, zamonaviy O‘zbekistonda iqtisodiy rivojlanishning asosiy yo‘nalishi
innovatsion rivojlanishga yo‘naltirilganligida namoyon bo‘ladi, bunday taraqqiyot yo‘nalishi
intellektual resurslardan samarali foydalanish, munosib mehnat shart-sharoitlarini yaratishni
ko‘zda tutadi. Innovatsion iqtisodiy rivojlanishning keng ko‘lamli vazifalarini hal qilish mehnat
resurslarini to‘ldirish va yangilashning asosiy manbai, innovatsion g’oyalar va kasbiy
bilimlarning tashuvchisi va yaratuvchisi bo‘lgan yoshlarning mehnat va intellektual
salohiyatidan samarali foydalanishni ko‘zda tutadi.
Mehnatning intellektuallashuvi sharoitida mehnat bozorida yangi kasbiy segment-
intellektual mehnat xodimlari ajralib chiqdi Mazkur xodimlar ma’lumotlarni qayta ishlash,
bilim asosida ishlarni tashkil qilish, intellektual qobiliyatlardan foydalanish, mehnat bozorida
kreativlikka asoslangan o‘ziga xos mahsulotni taklif qilish bilan ajralib turadilar. Shu jihatdan
olganda, “O‘zbekiston-2030” strategiyasida barcha yo‘nalishlarda innovatsion faoliyatni keng
joriy etish, ilmiy tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash masalalariga
alohida e’tibor qaratilganligi e’tiborga loyiq (Farmon,
2023
).
Ko‘pchilik tadqiqotchilar munosib mehnat kontseptsiyasini shunchaki mehnatga
munosib haq to‘lash va ijtimoiy himoyaning zaruriy darajasining ta’minlanganligi sifatida
tushuntiradilar. Bu holat munosib mehnat kontseptsiyasini yetarlicha tushunib etmaganlikning
belgisi hisoblanadi. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, raqamli iqtisodiyot sharoitida yoshlar
bandligini ta’minlash, yoshlar bandligi borasida munosib mehnat kontseptsiyasini amalga
oshirish masalalari ilmiy hamjamiyat tomonidan yetarlicha o‘rganilmagan, bu o‘z navbatida
mazkur tadqiqot ishi doirasida tanlangan mavzuning yetarlicha dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
Mazkur maqola doirasida yoshlarni ish bilan ta’minlashning o‘ziga xos xususiyatlarini
hisobga olgan holda munosib mehnat tamoyillarini aniqlashtirish va ularni amalga oshirish
jarayonining mazmunini ochib berish; yoshlarni ish bilan ta’minlash sohasida munosib mehnat
tamoyillarini amalga oshirishni rag’batlantiruvchi va cheklovchi omillarni aniqlash; mehnat
bozorining yoshlar segmentiga nisbatan munosib mehnatni o‘lchash va baholash uchun uslubiy
vositalarni ishlab chiqish kabi vazifalarni hal qilish ko‘zda tutiladi
www.e-itt.uz
I SON. 2024
25
Adabiyotlar sharhi.
Ijtimoiy va mehnat munosabatlari deyilganda “mehnat orqali turmush kechirish sifatini
yaxshilashga qaratilgan mehnat faoliyati munosabatlari ishtirokchilarining ijtimoiy-huquqiy va
ma’naviy-axloqiy jihatdan o‘zaro aloqalari majmui” tushuniladi (Одегов, Руденко, Бабынина,
2007).
Munosib mehnat kontseptsiyasi A. Smitning “Xalqlar boyligining tabiati va sabablari
to‘g‘risida tadqiqotlar” asarida keltirilgan qoidalardan boshlab, K. Marks g‘oyalari, nemis tarixiy
maktabidan (V. Rosher, F. List, V. Zombart, M. Veber va boshqalar); eski va “yangi”
institutsionalizm; ish haqining turli nazariyalari; T. Shults va G. Bekkerning inson kapitali
nazariyasi qoidalari; “filtrlash” nazariyasi; boshqaruv kontseptsiyalari (ilmiy menejment,
“inson munosabatlari” maktabi, motivatsiyaning asosli, protsessual nazariyasi, vaziyatli
yo‘nalish, “partisipativ boshqarish”, vakillik nazariyasi; ijtimoiy mas’ullik, axloqiy boshqarish,
o‘zini o‘zi rivojlantiruvchi tashkilot); tartibga solishning frantsuz maktabi ( “post-fordizm”
shaklida mehnat va kapital o‘rtasidagi munosabatlar modeli); neokorporativizm nazariyasi;
inson resurslari kontseptsiyasiga qadar tadrijiy jihatdan rivojlanib keldi (Одегов, Руденко,
Бабынина, 2007).
Anker, Chernishev, Egger (2003) munosib mehnat kontseptsiyasini barcha uchun
tushunarli tilga o‘girish, munosib mehnatni tavsiflashga xizmat qiluvchi statistik
ko‘rsatkichlarni aniqlashtirish, borasida qator ilmiy izlanishlarni olib borishgan, mazkur
olimlarning fikricha, munosib mehnat kontseptsiyasi barcha mamlakatlar uchun o‘zaro
qiyoslash imkonini berishi lozim.
Xorijlik mutaxassislardan biri Periera (2019) munosib mehnat kontseptsiyasi to‘g’risida
to‘xtalar ekan, munosib mehnatni insonlarning hayotiy mehnat faoliyatidagi intilishlarining
yig’indisi. sifatida tavsiflaydi. Uning fikricha, munosib mehnat kontseptsiyasini tushunish
mamlakatlarning rivojlanganlik darajasidan kelib chiqqan holda farqlanadi.
Blustein
(2016)
o‘z ilmiy izlanishlarida munosib mehnat kontseptsiyasining inson
ruhiyati bilan bog’liq jihatlarini tahlil qiladi va munosib mehnat shart-shaoitlari ta’minlangan
sharoitda xodim o‘zini ruhiy osoyishta sezishini, bu esa o‘z navbatida mehnat samaradorligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi.
Rossiyalik mutaxassis Stojko
(2023)
o‘z tadqiqotlarida makroiqtisodiy va geosiyosiy
inqiroz sharoitida yangi ijtimoiy voqelikning shakllanishi olimlarga an’anaviy kapitalizm
sharoitida ish haqi mehnatidan farovon davlat sharoitida munosib mehnatga o‘tish bilan bog’liq
nazariy, uslubiy, tashkiliy va amaliy masalalarni tahlil qilish muammosini tug’dirishini
ta’kidlaydi. Bunda munosib mehnat kontseptsiyasi zamonaviy mehnat bozorining asosini
tashkil qilishiga alohida urug’u beradi.
Akademik Abduraxmonov
(2020)
o‘z tadqiqotlarida mehnat samaradorligini oshirishning
muhim manbai sifatida munosib mehnat kontseptsiyasini alohida ajratib ko‘rsatadi. Uning
fikricha, munosib mehnat ish o‘rnida xodim uchun yaratilgan barcha shart-sharoitlarning
umumiyligini ifoda etadi va munosib mehnat ta’minlangan sharoitida xodim o‘z faoliyatidan
qoniqish hissini tuyadi.
Qalandarovna (2024) mehnat sohasida qulay shart-sharoitlarni yaratishning muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida ijtimoiy hamkorlik masalalariga alohida to‘xtalib o‘tadi, uning
fikricha O‘zbekistonda munosib mehnat kontseptsiyasini amalga oshirishda hukumat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib: aholi bandligiga ko‘maklashish, ish haqini oshirib
borish, xavfsiz mehnat sharoitlari va mehnat xavfsizligini ta’minlash, ijtimoiy sheriklikni
rivojlantirish kabilar hisoblanadi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan adabiyotlar tahlili raqamli iqtisodiyot sharoitida yoshlar
bandligini ta’minlash sohasida munosib mehnat kontseptsiyasi yetarlicha o‘rganilmaganligini
ko‘rsatadi.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
26
Tadqiqot metodologiyasi.
Mehnat iqtisodiyoti, mehnat bozorining kontseptual asoslari, ijtimoiy va mehnat
munosabatlari, munosib mehnat kontseptsiyasi borasida mahalliy va xorijiy olimlarning
mehnat bozori sohasidagi amaliy tadqiqotlar natijalari va yoshlarni ish bilan ta’minlash,
ijtimoiy va mehnat munosabatlarini tartibga solish borasida hukumatlar tomonidan amalga
oshiriluvchi mehnat siyosati masalalari tadqiqot ishining uslubiy asoslarini tashkil qiladi.
Maqolada ko‘tarilgan masalalarni tizimli bayon qilishda dialektik, qiyosiy tahlil, guruhlash,
iqtisodiy va statistik tahlil usullaridan keng foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishi ko‘p jihatdan munosib mehnat standartlari
va tamoyillariga asoslangan ijtimoiy va mehnat sohasining rivojlanishi va samarali ishlashi
bilan bog‘liq. Munosib mehnatning kontseptual asoslari Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT)
hujjatlarida, qabul qilingan davlatlararo shartnomalarda, qabul qilingan milliy mehnat
standartlarida va hokazolarda aks etgan. Munosib mehnat kotseptsiyasi ilk marta 1999 - yilda
o‘tkazilgan Xalqaro mehnat konferentsiyasining 87-sessiyasida mazkur tashkilotning bosh
direktori X. Somaviya tomonidan tilga olib o‘tilgan. Munosib mehnat kontseptsiyasi XMTning
4 strategik maqsadi: yangi ish o‘rinlarini yaratish; mehnat sohasida huquqlarning umumiy
kafolatlarini ta’minlash; ijtimoiy himoya sohasida huquqlarni kengaytirish; ijtimoiy murosaga
erishish maqsadida ishlab chiqarish egalari va yollanma xodimlarning manfaatlarini
muvozanatga keltirishga imkon beruvchi samarali ijtimoiy muloqotni yo‘lga qo‘yish orqali
amalga oshiriladi
XMT ta’rifiga ko‘ra, “erkin, adolatli ish haqi to‘lanadigan, xavfsiz, ijtimoiy himoyalangan,
insonning qadr-qimmatini kamsitmaydigan, mehnat faoliyatini boshlashda hamma uchun teng
imkoniyat yaratadigan, boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ishtirok etishni va shaxsning
o‘zini o‘zi rivojlantirishini kafolatlaydigan mehnat” munosib mehnat sifatida baholanadi
(Abduraxmonov, 2019).
Hozirda O‘zbekiston hukumati tomonidan XMT tomonidan ilgari surilgan talablarni
bajarish, ishchi-xizmatchilar uchun munosib va xavfsiz mehnat shart-sharoitlarini yaratish
masalalariga alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Xususan, yangi tahrirda qabul qilingan
Konstitutsiyaning 42-moddasida “Har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin
tanlash, xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash,
mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq to‘lashning belgilangan eng
kam miqdoridan kam bo‘lmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda
belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega...”, 43-moddasida “Davlat fuqarolarning
bandligini ta’minlash, ularni ishsizlikdan himoya qilish, shuningdek kambag‘allikni qisqartirish
choralarini ko‘radi...” deb e’tirof etiladi
Shu bilan bir qatorda, yangi tahrirda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Mehnat
kodeksining 94-moddasida “Har kimga o‘zining ishlab chiqarishga va ijodiy mehnatga doir
qobiliyatlaridan foydalanish hamda qonunchilikda taqiqlanmagan har qanday faoliyatni
amalga oshirish bo‘yicha mutlaq huquq tegishlidir. Har kim ish beruvchiga bevosita murojaat
qilish yoki mehnat organlarining bepul ko‘magi orqali, shuningdek xususiy bandlik
agentliklarining xizmatlari vositasida ish joyini erkin tanlash huquqiga ega” ekanligi
mustahkamlab qo‘yilgan
Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan munosib mehnatni ta’minlash sohasidagi faoliyatni
kuchaytirish maqsadida majburiy boigan “Mehnat sohasida tub asosiy tamoyillar va huquqlar
to‘g‘risida”gi deklaratsiyasi qabul qilingan (ILO, 1998). Unda ko‘rsatilgan tamoyillarga rioya
qilish, ularni qo‘llash va hayotga tadbiq etishga ko‘maklashish shartligi belgilab qo‘yilgan.
2
3
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi,
4
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi,
www.e-itt.uz
I SON. 2024
27
1-jadval
“Munosib mehnat” tushunchasining talqini
(Decent work pilot programme, 1999)
O‘zbekistonda ham mamlakatda ijtimoiy-mehnat sohasini rivojlantirish, aholining real
daromadlari o‘sishini ta’minlash, mehnat bozorida vaziyatni yaxshilash, ish bilan unumli
bandlik sohasini kengaytirish, aholi ijtimoiy himoyasi tizimining manzilliligini ta’minlash,
mehnat muhofazasi va xavfsizligi darajasini oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasida
Munosib mehnat bo‘yicha mamlakat dasturini ishlab chiqdi hamda XMT bilan hamkorlikning
aniq ustuvor yo‘nalishlari, maqsadlari, vazifalari va natijalar indikatorlarini belgilab oldi
(Abduraxmonov, 2019).
XMTning O‘zbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan konventsiyalari
normalari va talablarining tashkilotlarda ijro etilishi ustidan monitoring hamda nazorat qilish
ishlari yo‘lga qo‘yilgan. Xususan, Fuqarolarning kafolatlangan mehnat huquqlarini ta’minlash
masalalari bo‘yicha Parlament komissiyasi tomonidan korxona va tashkilotlarda, tadbirkorlik
sub’yektlari o‘rtasida mehnat to‘g‘risidagi qonunlar normalarini qo‘llash, majburiy mehnatga
Mualliflar,
dasturlar
“Munosib mehnat” tushunchasining
talqini
Izoh va qo‘shimchalar
Munosib mehnat
kontseptsiyasini
amalga oshirish
bo‘yicha
XMTning pilot
dasturi
Bu yyetarlicha daromad keltiruvchi va
shu bilan birga hayotning boshqa
jabhalariga vaqt ajratish, oilaning
ishonchliligini ta’minlash, inson
huquqlarini hurmat qilish, ovoz berish
huquqini beruvchi va ijtimoiy
integratsiyaga yo‘l ochish imkonini
beruvchi mehnat faoliyatidir. Munosib
mehnat -
bu bir so‘z
bilan aytganda,
ijtimoiy va iqtisodiy maqsadlarni o‘zaro
bog‘lovchi yo‘ldir
Turli taraflama aniqlashtirilishi va
rivojlantirilishi mumkin bo‘lgan
yyetarlicha katta sig‘imli ta’rif.
Bunda mehnat sohasidagi huquq va
kafolatlarni ta’minlash mexanizmi
orqali erishilgan iqtisodiy va
ijtimoiy maqsadlar o‘rtasidagi
bog‘liqlik muhim jiha
t hisoblanadi
XMTning
munosib mehnat
Klntseptsiyasi
Bir vaqtning o‘zida erkin, xavfsiz, adolatli
haq to‘lanadigan, rivojlantiruvchi va
insonning qadr-qimmatini
kamsitmaydigan unumli mehnat
faoliyatidir
Kategoriya mehnatning ijtimoiy va
iqtisodiy jihatlarini birlashtirasa-da,
bunda maqsadlarga erishish
mexanizmi sifatida ijtimoiy sheriklik
va muloqotning o‘rni yashirin tarzda
mavjud bo‘ladi
Xalqaro mehnat
konferentsiyasi
(1999 yil)
Erkaklar va ayollar uchun erkinlik,
tenglik, ijtimoiy kafolatlar va inson qadr-
qimmatini hurmat qilish sharoitida
munosib va samarali mehnat qilish
imkoniyatlari
Munosib mehnat borasida berilgan
avvalgi ta’riflarni to‘ldiradi, uni
kafolatlar masalasi, kamsituvchi
amaliyotlarning yo‘qligi jihatidan
konkretlashtiradi
G. Fille
Mehnat standartlariga javob beradigan
va uning sifatini oshirish imkoniyatini
beradigan ish o‘rniga ega bo‘lish zarurati
va imkoniyati
Ta’rif “mehnat standartlari” ga rioya
qilishga qaratilgan (mehnat
sohasini tartibga solishning umumiy
mantig‘i mavjudligi sharoitida
mazkur standartlar muayyan
mamlakatlarda va unda qabul
qilingan mehnat qonunchiligida farq
qilishi mumkin)
Shaymardonov
N.Z.
Bu munosib ish haqi, fuqarolarning
mehnat huquqlariga rioya qilish, ijtimoiy
kafolatlar va xavfsiz mehnat sharoitlarini
yaratishni ta’minlaydigan mehnatdir
Mazkur ta’rifdan foydalanish
asnosida “munosib ish haqi”
kategoriyasini qo‘shimcha asoslash
talab qilinadi. Ushbu holatda,
bunday ish haqi miqdorini aniqlash
borasida ga turli xil yondashuvlarni
ajratib ko‘rsatishimiz mumkin
www.e-itt.uz
I SON. 2024
28
va bolalar mehnatiga yo‘l qo‘ymaslik masalalari bo‘yicha aniq maqsadga yo‘naltirilgan axborot-
tushuntirish ishlari olib borilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi tomonidan XMTning 14 ta Konventsiyasi (shu jumladan, 8 ta
asosiy konventsiyaning barchasi) ratifikatsiya qilinganligini alohida ta’kidlash lozim. Shu bilan
birga, Xalqaro mehnat tashkilotining Mehnat inspektsiyasi to‘g‘risidagi 81-konventsiyasi
hamda Qishloq xo‘jaligida mehnat inspektsiyasi to‘g‘risidagi 129-konventsiyalaridagi aksariyat
normalar milliy qonunchilikka implementatsiya qilingan. Ma’lumot o‘rnida aytish kerakki, 81-
sonli konventsiya bugunga qadar 145 ta, 129-sonli konventsiya esa 53 ta mamlakat tomonidan
ratifikatsiya qilingan.
Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish “munosib mehnat” tushunchasi va uning turli jihatlarining
o‘zaro bog‘liqligi to‘g‘risida yaqin pozitsiyalar mavjudligini aytishga imkon beradi. Munosib
mehnat tushunchasini o‘rganish asnosida XMTning asosiy hujjatlarida keng qo‘llaniluvchi
“decent work” tushunchasiga murojaat qilish o‘rinli hisoblanadi. 1-jadvalda “munosib mehnat”
kategoriyasining bir qator talqinlarini keltirib o‘tamiz, bunda mazkur tushunchaning iqtisodiy
mazmunga ega ekanligini unutmasligimiz lozim.Mehnat faoliyati orqali turmush kechirish sifati
kontseptsiyasi va uning o‘ziga xos qoidalari muhim ahamiyat kasb etadi. Inson taraqqiyoti
kontseptsiya-sida munosib mehnat muammosi “inson tanlovini kengaytirish” uchun zarur
shart sifatida qaraladi, bu ko‘p jihatdan ish sifati, mehnat sharoitlari, ijtimoiy qadriyatlar va shu
kabilarga bog‘liq.
Yollanib ishlaydigan ishchi kasallik, baxtsiz hodisa, keksalik yoki uning mehnatiga talab
kamayishi sababli mehnatga layoqatliligini yo‘qotsa (vaqtinchalik yoki muntazam ravishda),
unda moddiy ta’minlanish muammosi yuzaga keladi. Shu sababli bozor iqtisodiyotida ijtimoiy
himoya jamiyatning xo‘jalik faoliyati va ijtimoiy hayotning tarkibiy qismiga aylangan. Bu
tizimning tashkiliy-huquqiy shakllari esa mehnat jarayoni va xodim qobiliyatining takror hosil
qilinishi uzluksizligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi lozim. Xodimlarni ijtimoiy himoya qilish
korxona (tashkilot), tarmoq va hudud darajasida amalga oshiriladi (2-jadval).
2-jadval
Munosib mehnat jarayonida xodimlami ijtimoiy himoya qilish unsurlari,
mexanizmlari va tizimlari
Unsurlar
Mexanizmlar
Tizimlar
Ijtimoiy kafolatlar - milliy
darajada: mehnat, ijtimoiy
qonunchilik; texnika xavfsizligi
vamehnat gigiyenasi
Iqtisodiy,
huquqiy,
siyosiy
Davlat m inimal ijtimoiy standartlari:
tibbiy
yordam, kasbga v o ‘naltirish va
kasbga tayyorlash
Jamoa, hududiy, tarmoq va bosh
kelishuvlardagi ijtimoiy
kafolatlar
Ijtimoiy
Mehnatni muhofaza qilish, kasbiy
xavf-xataming profilaktikasi,
baholanishi, kamaytirilishi, ishlab
chiqarishdagi baxtsiz hodisalami
tekshirish
Xalqaro mehnat tashkiloti
konvensiya va tavsiyalaridagi
ijtimoiy kafolatlar
Iqtisodiy,
huquqiy
Kasb kasalligi va ishlab chiqarishda
mehnat qobiliyatini y o ‘qotganligini
aniqlash, tibbiy. ishsizlik bo
‘
yicha
nafaqa, ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalardan
ijtimoiy sug‘urta
Маnbа:
mualliflar ishlanmasi.
Shu tariqa, munosib mehnat g‘oyalarini ishlab chiqish va rivojlantirish umumiy holatda
iqtisodiyot fanining turli sohalari, mehnat iqtisodiyoti, menejment nazariyalari doirasida sodir
bo‘lganligini ta’kid-lashimiz mumkin. Ijtimoiy va mehnat munosabatlari rivojlanishining
hozirgi bosqichi quyidagi jihatlar bilan tavsiflanadi:
www.e-itt.uz
I SON. 2024
29
1-rasm. XMT konventsiyalari va ularning munosib mehnat kontseptsiyasini
tashkil etuvchilarga mosligi
Manba:
adabiyotlar tahlili asosida mualliflar tomonidan tuzilgan.
- kontseptual fikrlash doirasi, yuqori ma’lumot darajasi, polivalent, moslashuvchan,
mas’uliyatli, tashabbuskor, harakatchan, mehnat jarayonida o‘z-o‘zini rivojlantirishga
qaratilgan yangi turdagi xodimlar, shu bilan bir qatorda, “xodim-ish beruvchi”, “ish-shaxsiy
Bandlik sohasida siyosat
to‘g‘risida №122 konventsiya
Bandlikka ko‘maklashish va
ishsizlikdan himoyalanish
to‘g‘risida №168 konventsiya
Ish haqini muhofazalash
tg‘g‘risida №95 konventsiya
Eng kam ish haqi miqdorini
belgilash to‘g‘risida №131
konventsiya
Ijtimoiy ta’minot sohasida
huquqlarni himoya qilishning
xalqaro tizimi to‘g‘risida №
157 konventsiya
Jamoaviy muzokaralar olib
borish huquqlarini qo‘llash
qo‘llash tamoyillari to‘g‘risida
№ 98 konventsiya
Xalqaro mehnat normalarini
qo‘llash borasida uch
tomonlama maslahatlasuvlar
to‘g‘risida №144 konventsiya
Sanoat va savdo sohasida
mehnat inspektsiyasi
to‘g‘risida №81 konventsiya
Mehnakashlarni kasbiy
risklardan himoya qilish
to‘g‘risida №187 konventsiya
Bandlik va faoliyat sohasida
kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik
to‘g‘risida №111konventsiya
Ayollar va erkaklarni bir xil
tarzda rao‘batlantirish
to‘g‘risida №100 konventsiya
Qishloq xo‘jaligida mehnat
inspektsiyasi to‘g‘risida
№129 konventsiya
Samarali bandlik
Mehnatga munosib haq
to‘lash
Ijtimoiy muloqot
Mehnatni muhofaza qilish va
xavfsiz mehnat sharoitlari
Kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik
Ijtimoiy himoya
MU
N
OS
IB
M
EHNA
T
KO
N
T
SEP
T
SIYA
SI
www.e-itt.uz
I SON. 2024
30
hayot” tizimida yangicha muvozanatni ko‘zda tutuvchi yangicha mehnat xulq-atvori va
ehtiyojlari modelining paydo bo‘lishi;
- rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiyotdagi globallashuv
jarayonlarining mehnat bozorlariga ta’sirining kuchayishi, tengsizlikning kuchayishi, bandlikni
ta’minlash borasida xatarlarning paydo bo‘lishi, mehnat bozori norasmiy segmentining o‘sishi,
ishsizlik, mehnat shartnomalari muddatining qisqarishi, nostandart bandlikning o‘sishi,
mehnat munosabatlarining tarmoqli tavsifga ega bo‘lib borishi va shu kabilar;
- FTT ta’siri ostida “inson-ishlab chiqarish” tizimining o‘zgarishi, turli darajadagi ta’lim,
bilim, ko‘nikmalarga ega bo‘lgan ishchilarni ish bilan ta’minlash sifatidagi tengsizlikning
oshishi. Mehnat bozorida “dualizm”ning ortib borishi, munosib mehnat sharoitlari va
himoyalanmagan ish bilan ta’minlangan yuqori sifatli ish o‘rinlari sektori o‘rtasidagi
nomutanosiblikning kuchayishi;
- faoliyatning yangi turlarini rivojlantirish, bandlikning yangi shakllari, yangi kasbiy
xatarlarning paydo bo‘lishi. Bandlik va ish o‘rinlarini tashkil etish shakllarining tobora
diversifikatsiya qilinishi bilan ish o‘rinlari sifatini hisobga olmagan holda va munosib
daromadni ta’minlamasdan faqat bitta sohada bandlikni kengaytirish yalpi talabni barqaror
tarzda qo‘llab-quvvatlay olmaydi. Ishchilar (bandlik turlari bo‘yicha) va ish beruvchilarning
(qiymat zanjiridagi joylashuvi bo‘yicha) yuqori geterogenligi sharoitida ularning ijtimoiy birligi
yanada murakkablashadi;
- innovatsion taraqqiyot yo‘liga o‘tish zarurati. Munosib mehnat uchun sharoit
yaratmasdan, xodimlarni o‘zgaruvchan ishlab chiqarish muhitiga samarali moslashtirish, yangi
g‘oyalarni yaratish va amalga oshirish mumkin emas. Bir qator mamlakatlar tajribasi yuqori
mahsuldorlik, texnologik innovatsiyalar va munosib mehnat muvozanatiga erishishda yuqori
samaraga erishganliklarini ko‘rsatadi;
- demografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillar, shu jumladan makroiqtisodiy siyosatning
umumiy holatda mehnat faoliyati sohasiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi.
Ushbu o‘zgarishlar munosib mehnat masalasini nafaqat tadqiqot matritsasi, balki mehnat
va bandlik sohasidagi global va milliy siyosat platformasi sifatida ham dolzarblashtiradi.
Munosib mehnatning muhim, mazmunli, funktsional va tarkibiy jihatlari bo‘yicha
tadqiqot pozitsiyalarini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Munosib mehnat kontseptsiyasi paydo bo‘lishidan ancha oldin, uning unsurlarining
asoslari XMT Konventsiyalarida o‘z aksini topgan edi (1-rasm). Shu bilan bir qatorda, mehnat
sohasidagi muammolarni o‘rganish va hal qilishda kompleks yondashuv ham mavjud emas edi.
Ushbu muammolarni hal qilishda yangi yondashuv jamiyat rivojlanishining ob’yektiv namunasi
sifatida ko‘rib chiqiluvchi bugungi kun muammolari va ijtimoiy davlat tamoyillariga javob
beradigan munosib mehnat kontseptsiyasiga aylandi.
2008 yilda qabul qilingan “Adolatli globallashuv maqsadlari borasida ijtimoiy adolat
to‘g‘risida” deklaratsiyasida mehnat siyosatida amalga oshirilgan ilmiy platforma sifatida
munosib mehnat kontseptsiyasi e’tirof etildi.
Munosib mehnat kontseptsiyasining zaruriy unsuri sifatida uning boshlang‘ich qoidalari,
ijtimoiy va mehnat munosabatlarini tartibga solish sohasidagi amaliy faoliyat borasida
ko‘rsatmalar uchun xizmat qiluvchi tamoyillar e’tirof etiladi. Tadqiqotlarimiz munosib mehnat
tamoyillarini farqlash borasida mualliflarning turlicha qarashlari mavjudligini ko‘rsatdi.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
31
2-rasm. Munosib mehnat kontseptsiyasi
Manba:
mualliflar ishlanmasi.
Mehnat taklifi omillari
Demografik
Iqtisodiy
Ijtimoiy-madaniy va psixologik
Mehnatga talab omillari
Texnik
Iqtisodiy
Tashkiliy
Munosib mehnat
kontseptsiyasini
ilgari suruvchi
xalqaro va milliy
institutlar
XODIM
Keng
ma’noda
insonning
rivojlanish
imkoniyat-
larini
ta’minlash
va risklarni
kamaytirish
ISH BERUVCHI
Xodimlarga
munosib
mehnat
sharoitlarini
yaratish orqali
raqobatbar-
doshlikni
oshirish
MUNOSIB
MEHNAT
KONTSEPTSIYASI
Funktsiyalar
Tamoyillar
Usullar
Ko‘rsatkichlar
Uslubiya platforma:
korxonaning ichki imkoniyatlari
-
mehnatni tashkil
etishdagi o‘zgarishlar;
-
ishchi o‘rinlarining
xavfsizligini
aktuallashtirish:
-
ish vaqtini tartibga
solish;
-
-munosib
rag‘batlantirish va ishchi
kuchi xarajatlarini
tartibga solish
Uslubiy platforma: korxonaning
tashqi imkoniyatlari
-
mehnat sohasida
XMTning o‘rnini
kengaytirish;
-
- milliy mehnat bozori
instititutlarini
takomillashtirish;
-
-ishchi kuchi mobilligini
rag‘batlantirish;
-
-makroiqtisodiy siyosat
va bandlik
www.e-itt.uz
I SON. 2024
32
Biz munosib mehnat tamoyillari ko‘rib chiqilishi lozim bo‘lgan to‘rtta asosiy blokni
aniqlash lozim, deb hisoblaymiz: a) samarali bandlik (samarali, yuqori mahsuldor bandlik,
ishsizlikning past darajasi, muvozanatli mehnat bozori, mehnat sohasida kamsitmaslik, kasbiy
o‘sish imkoniyati va boshqalar); b) mehnatga munosib haq to‘lash; v) xavfsiz mehnat sharoitlari
va mehnatni muhofaza qilish; d) ijtimoiy muloqot va ijtimoiy himoya (xodimlarning huquqiy
himoyasini ta’minlash, mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik, kuchli kasaba uyushmalari va
boshqalar). Bundan tashqari, quyidagi holatlarni ham hisobga olish lozim: birinchidan,
mehnatni “munosib” deb qabul qilishning sub’yektiv jihatlari; ikkinchidan, institutsional
jihatlar, ijtimoiy -mehnat munosabatlari sohasida qabul qilingan xalqaro va milliy standartlarga
muvofiqlik; uchinchidan, turli o‘lchamlar bo‘yicha munosib mehnat modellari tomon intilishni
aks ettiruvchi dinamik jihatlar; to‘rtinchidan, munosib mehnat tamoyillarining tuzilmaviy-
funktsional to‘ldirilishi; beshinchidan, darajali (mega -, makro -, mezo -, mikro - va nano)va
toifali (mehnat munosabatlari sub’yektlarining toifalari) jihatlar. Tilga olib o‘tilgan munosib
mehnat tamoyillarini amalga oshirish o‘z navbatida institutsional qo‘llab-quvvatlashni ham
ko‘zda tutadi.
Tadrijiy taraqqiyot jarayonida munosib mehnat tamoyillarining tarkibi o‘zgarishsiz
qolayotgan bo‘lsa-da, shu bilan birga vaqt o‘tishi bilan har bir unsur ichida sifat o‘zgarishlari
sodir bo‘ladi (mehnatga haq to‘lash va rag‘batlantirish tizimi murakkablashmoqda, ish joylari
modernizatsiya qilinmoqda, mehnat xavfsizligi yaxshilanmoqda,ijtimoiy muloqot shakllari
takomillashmoqda) va bir qator tamoyillarning ustuvorligi o‘zgarmoqda.
Yoshlarni ish bilan ta’minlash sohasida munosib mehnat tamoyillarini amalga oshirish
muammolarini batafsil o‘rganish jamiyatning boshqa sohalari bilan munosib mehnatning
o‘zaro bog‘liq sohasini ko‘p qirrali va ko‘p o‘lchovli tahlil qilishga imkon beradigan fanlararo
yondashuvdan foydalanishni o‘z ichiga oladi. 2-rasmda mehnat sohasini tartibga solish
nazariyasi, metodologiyasi va amaliyoti jihatidan munosib mehnat kontseptsiyasining
shakllanish omillari, tamoyillari va imkoniyatlari umumlashtirilgan.
2-jadval
Munosib mehnat tamoyillari
№
Tamoyil
Mazmuni
1
Ijtimoiy-
lashuv
Ijtimoiylashuv tamoyili munosib mehnatni, shu jumladan ijtimoiy ehtiyojlarni
tavsiflovchi iqtisodiy unsurlarni kengroq, ijtimoiy mazmun bilan boyitish
jarayoni, shaxsiy va jamiyat iqtisodiy manfaatlarining o‘zaro bog‘liqligini
ta’minlash, butun ijtimoiy
-
mehnat tizimi darajasida “munosib mehnat”
standartlarini belgilashga qaratilgan munosabatlarni aks ettiradi. Xususan, bu
mehnatdan qoniqish darajasini oshirish va ish haqi tengligiga erishish orqali
ijtimoiy barqarorlikning o‘sishi; majburiy va bolalar mehnatiga barham berish;
ijtimoiy mas’uliyatli, tashabbuskor, mustaqil va sodiq xodimni tarbiyalashda
namoyon b
o‘ladi. Ijtimoiylashuv tamoyili ko‘proq o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bandlik,
gender tengligi, ijtimoiy sheriklik va muloqot, ijtimoiy himoya kabi munosib
mehnat unsurlari orqali amalga oshiriladi. Ayni chog‘da, shuni ta’kidlash
lozimki, ushbu tamoyil mehnatnin
g mazmuni va tabiati, mehnatga bo‘lgan
ijtimoiy-
madaniy ehtiyojlarni amalga oshirish va shu kabilarga ham ta’sir
ko‘rsatadi. Ta’kidlash joizki, kompaniyalarda korporativ siyosatning ijtimoiy
yo‘nalishini kuchaytirish, ijtimoiy himoya tizimlari va bandlikn
i muhofaza qilish
to‘g‘risidagi qonunchilikka katta e’tibor qaratilmoqda.
2
Barqarorlik
Ushbu tamoyil, bir tomondan, tashkilotda (umuman iqtisodiyotda) yaratilgan
munosib mehnat sharoitlarining o‘zaro bog‘liqligi va tashkilotning
(samaradorlik, yanada rivojlanish imkoniyati, raqobatbardoshlik) va umumiy
holatda iqtisodiyotning barqarorligi (t
o‘la bandlikni ta’minlash, samarali talab,
mehnat resurslarini ko‘paytirish, unumdorlikning o‘sishi, progressiv siljishlar,
xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar manfaatlarining muvozanati va boshqalar), yaxlit
tarzda aholining hayot sifatini yaxshilashni aks ettiradi. Shu bilan birga, turli
www.e-itt.uz
I SON. 2024
33
jihatlarda munosib mehnat standartlariga rioya qilish ishchilarning kelajak
avlodlari uchun o‘z mehnat salohiyatini rivojlantirish va amalga oshirish
imkoniyatini yaratadi. Ushbu tamoyil bandlik sohasidagi kafolatlar va huquqlar,
kasbiy o‘sish imkoniyati, munosib ish haqi, ijtimoiy ta’minot, ijtimoiy
muloqotning samaradorligi bilan bog‘liq.
3
Himoya
langanlik
Ijtimoiy va mehnat munosabatlarining “inson
-
ishlab chiqarish” tizimining
asosiy funktsiyalarni bajarish qobiliyatini saqlab, tashqi va ichki “tahdidlar”,
“zarbalar”ga qarshi turish qobiliyatini o‘z zimmasiga oladi. Ushbu tamoyil
ijtimoiy va institutsional xavfsizlikni o‘z ichiga oladi (ish haqi, ish vaqti, mehnat
xavfsizligi, ish joylariga kirish, manfaatlarni ifoda etish va ifodalash sohasidagi
qat’iy kafo
latlarning haqiqiy maqsadga muvofiqligi; kamsitmaslik).
4
Xavfsizlik
Xavfsizlik tamoyili xodimning hayoti va sog‘lig‘i, ahvoli uchun xavf
tug‘dirmaydigan mehnat sharoitlarini yaratish zarurligini aks ettiradi; (mehnat
va bandlik sohasida vujudga keluvchi ijtimoiy xatarlardan himoya qilishning
turli unsurlarini ta’minlash.
Mehnat faqatgina qulay, va yyetarlicha xavfsiz
sharoitlarda, tashkilotlarda qarorlarni qabul qilish jarayonida ishtirok etish,
ta’lim va kasbiy darajani oshirish imkoniyatlarini ta’minlash orqaligina samarali
bo‘lishi mumkin.
5
Mehnat va
bandlikning
mahsuldorligi
Mahsuldorlik tamoyili bandlik (samarali va mahsuldorbandlikni ta’minlash,
yuqori samarali mehnat), munosib ish haqi kabi unsurlar bilan bevosita bog‘liq.
Ish haqi va mehnat samaradorligining muvofiqligi, mehnat va kapital o‘rtasida
taqsimotning ma’lum nis
batlarining mavjudligi, xodimni takror ishlab chiqarish
uchun mablag‘ bilan ta’minlash, mehnatga haq to‘lash borasida kamsitishlarning
yo‘qligi, adolatlilik, nomoddiy rag‘batlantirish unsurlaridan foydalana olish
nuqtai nazaridan xodimlar uchun imkoniyatlarning tengligi va boshqalar.
Yuqori mehnat unumdorligi va samarali bandlik qulay shart-sharoitlar,
mehnatga munosib haq to‘lash, ijtimoiy va kasbiy xavflar yuzaga kelganda
himoya kafolatlarini yaratish, bandlikka ko‘maklashish sohasida tegishli
siyosatni
amalga oshirish, ish vaqtini tartibga solish, kasbiy va ta’lim darajasini
oshirish imkoniyatlarini ta’minlash, qaror qabul qilishda ishtirok etish, ijodiy
o‘zini o‘zi ro‘yobga chiqarish, mehnat jarayonidan qoniqish orqali ta’minlanadi.
6
Munosib
mehnat
unsurlarining
bir-birini
to‘ldirishi
Munosib mehnat unsurlarining bir-
birini to‘ldirish tamoyili munosib mehnat
instituti yaxlitligining ma’lum bir xususiyatini
ifodalaydi va uning tarkibiy va
funktsional xususiyatlarining tizimli birligini aks ettiradi, ularning qadriyatlar
va jamiyatning ijtimoiy tuzilishining boshqa tarkibiy qismlari bilan birlikda
takrorlanishini ta’minlaydi. Munosib mehnat unsularining bir
-bi
rini to‘ldirish
tamoyili ushbu unsurlarning o‘zaro bog‘liqligi, ularni tartibga solishga,
muvofiqlashtirilgan rivojlanishiga asoslanadi. Tuzilmaga nisbatan bir-birini
to‘ldirish "munosib mehnat" ning asosiy tarkibiy qismlarining namoyon bo‘lish
shakllarin
ing tashkiliy o‘zaro bog‘liqligini aks ettiradi (bandlik tizimiga
integratsiya, ijtimoiy va mehnat munosabatlari sub’yektlarining o‘zaro
munosabatlarining madaniyatli, sherik shakllarini ta’minlash, munosib ish haqi,
xavfsiz mehnat sharoitlarini shakllantirish, ijtimoiy muloqot shakllari va
hokazo.). Funktsional komplementarlik funktsiyalarni amalga oshirish
mexanizmi va sifatini (munosib mehnatning har bir unsuri tomonidan
bajariluvchi), ijtimoiy va mehnat munosabatlari ishtirokchilarining o‘zaro
munosab
atlari va o‘zaro bog‘liqligini, "qadr
-qimmat"standartlariga erishish
jarayonining mohiyatini aks ettiradi.
7
Hamkorlik
(keng
ma’noda
ijtimoiy
sheriklik)
Ijtimoiy-
mehnat munosabatlari sub’yektlarining hamkorlik to‘g‘risidagi
ixtiyoriy kelishuvini aks ettiradi, bunda barcha sub’yektlar (xodimlar, ish
beruvchilar, davlat) munosib ish haqi, samarali bandlik, mehnat bozori
muvozanati, xodimlarning huquqiy himoy
asini ta’minlash, gender tengligi,
mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik maqsadlariga erishish, qaror qabul
qilishda tomonlarning teng ishtirok etishi, shuningdek, mehnat munosabatlari
sub’yektlarining xatarlar, majburiyatlar va natijalarni o‘zaro baham ko‘rishga
tayyor ekanliklarini namoyon qiladilar.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
34
Zamonaviy iqtisodiyotning voqeliklari (globallashuv, iqtisodiy jarayonlarning
murakkabligi va mehnat munosabatlari tizimida o‘yinning yangi qoidalarining paydo bo‘lishi,
noaniqlik va turbulentlikning o‘sishi, tashkilotlarda mehnatni boshqarish va unumdorlikka
yangi yondashuvlarning kengayishi va boshqalar)ni hisobga olgan holda munosib mehnatni
asoslash tizimli yondashuvdan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuv doirasida
munosib mehnat tizimli tamoyillar nuqtai nazaridan, o‘zaro ta’siri sinergetik ta’sir
ko‘rsatadigan o‘zaro bog‘liq unsurlar to‘plami sifatida ko‘rib chiqiladi.
Xulosa va takliflar.
Yoshlar uchun munosib mehnat tamoyillari tizimida ijtimoiy sheriklik tamoyilini amalga
oshirish chora-tadbirlari doirasida munosib mehnatni ta’minlashning strategik yo‘nalishlarini
belgilashda ijtimoiy sheriklikning ahamiyatini oshirish zarur. Xususan, jamoa shartnomalari,
hududiy va tarmoq shartnomalarida yosh ishchilar uchun minimal ijtimoiy standartlarni
aniqlash, ish haqini oshirish va indeksatsiya qilish, norasmiy bandlikni qonuniylashtirish
choralarini ko‘rish talab etiladi.
Yuqori texnologiyali ish o‘rinlarini ko‘paytirish jarayoni tegishli yo‘nalishlar bo‘yicha
sifatli mutaxassislarni oldindan tayyorlashni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, bunday
mutaxassislarga talab katta bo‘lishi va yuqori maosh olishi lozimligi ko‘zda tutiladi. Bugungi
kunda mahalliy universitetlar yuqori malakali ish o‘rinlari uchun yuqori malakali
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlashga imkon beradigan yangi ta’lim dasturlarini ishlab
chiqish jarayonlarini takomillashtirishlari zarur. Mazkur jarayonlarga ish beruvchilarni jalb
qilish ustuvorlik kasb etishi lozim.
Yoshlarni ish bilan ta’minlash sohasida munosib mehnat tamoyillarini amalga oshirish
yo‘nalishlaridan biri yoshlar uchun kasb-hunar ta’limi tizimini takomillashtirish, mehnat bozori
ehtiyojlari, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning zamonaviy tendentsiyalari, xususan uzluksiz
ta’lim tizimi samaradorligini oshirishga ko‘proq e’tibor qaratishni ko‘zda tutadi. Ushbu
yondashuv mehnat bozorining yoshlar segmentidagi tarkibiy nomutanosibliklarni
yumshatishga yordam beradi. Shuningdek, ish beruvchilar va kasb-hunar ta’limi muassasalari
o‘rtasidagi hamkorlikning muhimligini ta’kidlash lozim. Kasb-hunar ta’limi muassasalari
bitiruvchilarining ko‘nikmalarini mustahkamlash korxonalarda amaliyot o‘tash va dual ta’limni
tashkil etish hisoblanadi.
Yoshlarning munosib mehnatini ta’minlash mexanizmi doirasida quyidagi ustuvor chora-
tadbirlarni amalga oshirish taklif qilinadi:
-
hududlarda o‘rtacha ish haqi, ishning murakkabligi, ishning xavflilik darajasi va
ahamiyatini hisobga olgan holda munosib ish haqi andozalariga erishish;
-
yoshlarning uzoq muddatli bandlik kafolatlarini ta’minlash;
-
korxonalarda yosh ishchilarga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqish va amalga
oshirish (moslashtirish, ta’lim, ijtimoiy, rag’batlantirish dasturlari), korxonalarni boshqarishda
ishtirok etishni ta’minlash;
-
yosh ishchilar uchun ish o‘rinlarining sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilash;
-
ustoz-shogird munosabatlarini rivojlantirish
-
yoshlar uchun innovatsion ish o‘rinlarini yaratish imkonini beruvchi kovorking
markazlari, mintaqaviy innovatsion klasterlarni yaratish;
-
hududlarda kasb-
hunar ta’limi muassasalari va korxonalari o‘rtasida kadrlar bilan
ta’minlash, amaliyot, stajirovkani tashkillashtirish borasida kelishuvlarni amalga oshirish; ish
beruvchilarning o‘quv jarayonida va kasbiy standartlar asosida talab qilinad
igan
kompetentsiyalarni shakllantirishda ishtiroklarini yo‘lga qo‘yish;
-
mintaqaviy darajada mehnat bozorining yoshlar segmenti borasida bandlikka
ko‘maklashish dasturlarini takomillashtirish, samarali dasturlarni saralab olish;
-
yoshlar uchun mintaqaviy munosib mehnat dasturlarini ishlab chiqish;
www.e-itt.uz
I SON. 2024
35
-
yosh ishchilar uchun munosib mehnat tamoyillarini ta’minlashda ijtimoiy sheriklikni
rivojlantirish, hududiy shartnomalarga yoshlarni ish bilan ta’minlash, ish haqi, ijtimoiy
kafolatlar va xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash kafolatlariga yo‘naltirilgan
jihatlarni
kiritish va boshqalar.
Adabiyotlar:
Abduraxmonov Q.X. (2019) Mehnat iqtisodiyoti: Nazariya va amaliyot / Darslik. Qayta
ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. T.: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “FAN”
nashriyot davlat korxonasi, –T.: 419-bet.
Abduvoxidov A., Kamilova S. (2023) INSON KAPITALI VA IQTISODIYOTNING INNOVATSION
RIVOJLANISHINI TADQIQ ETISHDAGI YONDASHUVLAR //Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil. – Т. 1. –
№. 4. – С. 12-21.
Anker R. et al. (2003) Measuring decent work with statistical indicators //Int'l Lab. Rev. – Т.
142. – С. 147.
Blustein D. L. et al. (2016) Decent work: A psychological perspective //Frontiers in
Psychology. – Т. 7. – С. 190229.
Decent
work
pilot
programme
(1999)
[Электронный
ресурс].:
http://www.ilo.org/public/english/bureau/dwpp/
ILO. Report of the Director-General: Decent
work
//
International
Labor
Conference,
87th
Session,
Geneva:
http://www.ilo.org/public/english/standards/relm/ilc/ilc87/rep-i.htm
Farmon (
2023
) O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi PF-158
–
sonli
“O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g’risidagi Farmoni,
ILO (1998) ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights in the Field of Labor and
a Mechanism for Its Implementation, Adopted at the LXXXVI Session of the International Labor
Conference, Geneva, 18 June //
https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/ed_norm/-
eclaration/documents/normativeinstrument/wcms_763311.pdf
Pereira S., dos Santos N. R., Pais L. (2019) Empirical research on decent work: a literature
review.
Абдурахманова Гулнора Каландаровна, Рустамов Достонбек Жамшид Угли (2024)
Достойный труд в системе политики занятости // International scientific review. 2019.
№LXVII. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/dostoynyy-trud-v-sisteme-politiki-zanyatosti
(дата обращения: 26.03.2024).
Абдураҳмонов Қ. (2020) Меҳнат иқтисодиёти. Назария ва амалиёт //Архив научных
исследований.
Одегов Ю.Г., Руденко Г.Г., Бабынина Л.С. (2007) Экономика труда. В 2-х т.-М:Альфа
Пресс.
Стожко К. П. (2023) ПРОБЛЕМА «ДОСТОЙНОГО ТРУДА» В КОНТЕКСТЕ РАЗВИТИЯ
СОЦИАЛЬНО-ТРУДОВЫХ
ОТНОШЕНИЙ
//Актуальные
проблемы
социально-
экономического развития. – С. 96-104.
