РАЗВИТИЕ ЭКСПОРТНОГО ПОТЕНЦИАЛА ПЛОДООВОЩНОЙ ПРОДУКЦИИ В УЗБЕКИСТАНЕ

www.e-itt.uz

I SON. 2024

149

O‘ZBEKISTONDA MEVA-SABZAVOT MAHSULOTLARI EKSPORT SALOHIYATINI

RIVOJLANTIRISH

PhD

Samadkulov Muhammadjon Islom o‘g‘li

Toshkent kimyo-texnologiya instituti Yangiyer filiali

ORCID: 0009-0007-2801-6417

msamadkulov@gmail.com

Annotasiya.

Meva-sabzavot mahsulotlarini eksport qilish butun mamlakatlar uchun iqtisodiy

o‘sish va daromadlarni oshirishga sezilarli hissa qo‘shadi. Ushbu tadqiqot ishida meva-sabzavot
mahsulotlarining eksport salohiyatini rivojlantirishga ta’sir etuvchi turli omillar, jumladan, ishlab

chiqarish quvvati, sifat standartlari, bozorga kirish va marketing strategiyalarini tahlil qilamiz.
Imperik tadqiqot natijalariga va 2010-2023 yil oraliqlarida to‘plangan ma’lumotlarga ko‘ra

O‘zbekistonda mavjud meva-sabzavot mahsulotlari eksport hajmini oshirishga hamda bu orqali aholi

jon boshiga YaIM ulushini yanada ko‘paytirishga qaratilgan qator takliflar taqdim etiladi.

Kalit so‘zlar:

eksport, iqtisodiy o‘sish, marketing, diversifikatsiya, YaIM, iqtisodiy potensial,

iqtisodiy tendensiya.

РАЗВИТИЕ ЭКСПОРТНОГО ПОТЕНЦИАЛА ПЛОДООВОЩНОЙ ПРОДУКЦИИ В

УЗБЕКИСТАНЕ

PhD

Самадкулов Мухаммаджoн Ислам угли

Янгиерский филиал Ташкентского химико-

технологического института

Аннотация.

Экспорт фруктов и овощей вносит значительный вклад в экономический

рост и доходы всех стран. В этой исследовательской работе мы анализируем различные

факторы, влияющие на развитие экспортного потенциала плодоовощной продукции,
включая производственные мощности, стандарты качества, доступ к рынкам и

маркетинговые стратегии. По результатам имперских исследований и данных, собранных в

период 2010-2023 годов, представлен ряд предложений, направленных на увеличение объемов
экспорта плодоовощной продукции в Узбекистане и тем самым дальнейшее увеличение доли

ВВП на душу населения.

Ключевые слова:

экспорт, экономический рост, маркетинг, диверсификация, ВВП,

экономический потенциал, экономические тенденции.

DEVELOPMENT OF EXPORT POTENTIAL OF FRUIT AND VEGETABLE PRODUCTS IN

UZBEKISTAN

PhD

Samadkulov Mukhammadjon Islom ugli

Yangiyer branch of the Tashkent Institute of Chemical Technology

Annotation.

The export of fruit and vegetable products plays a significant role in driving

economic growth and increasing income for countries worldwide. This research delves into the various
factors influencing the development of fruit and vegetable export potential, including production

capacity, quality standards, market access, and marketing strategies. Drawing upon empirical
research findings and data gathered between 2010 and 2023, the study presents a series of

recommendations aimed at augmenting Uzbekistan's fruit and vegetable export volume and,

consequently, enhancing the country's per capita GDP.

Keywords:

export, economic growth, marketing, diversification, GDP, economic potential,

economic trends.

UOʻK: 338.48

I SON – IYUL-AVGUST

149-153

www.e-itt.uz

I SON. 2024

150

Kirish.

So‘nggi yillarda meva-sabzavot mahsulotlariga bo‘lgan jahon talabi barqaror o‘sib

bormoqda. O‘zbekiston meva-sabzavot yetishtirishda salmoqli salohiyatga, boy qishloq xo‘jaligi

merosiga va turli assortimentdagi yuqori sifatli mahsulotlarga ega. Biroq, bu istiqbolli

poydevorga qaramay, O‘zbekiston meva-sabzavotchilik tarmog‘ining to‘liq salohiyatidan
foydalanilmayapti.

Ushbu tadqiqot O‘zbekiston meva-sabzavot eksporti salohiyatini rivojlantirishga

to‘sqinlik qilayotgan omillarni o‘rganish va uni oshirish strategiyasini aniqlashga qaratilgan.

Ushbu tadqiqot sanoatning hozirgi holatini o'rganish, bozor tendentsiyalarini tahlil qilish va
mavjud eksport muammolarini baholash orqali eksportni oshirish bo'yicha samarali siyosat va

tavsiyalarni shakllantirishga hissa qo'shishga hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar

Mahkamasining 29.02.2024 yildagi 107-son qarorida keltirilgan asosiy konsepsiyalarni

yoritishga intiladi.

Xususan, ushbu tadqiqot quyidagi asosiy yo'nalishlarni o'rganadi:

•

O‘zbekistonda meva

-sabzavot yetishtirish va eksport qilish landshafti, jumladan, ishlab

chiqarish hajmi, navlari va eksport yo‘nalishlari chuqur tahlil qilindi.

•

Infratuzilma cheklovlari, sifat nazorati muammolari va bozorga kirish to'siqlari kabi

sektor duch keladigan asosiy muammolarni aniqlash.

•

Eksportni rag‘batlantirish bo‘yicha mavjud tashabbuslarni va ularning sohaga ta’sirini

baholash.

•

Eksportni diversifikatsiya qilish va bozorni kengaytirish imkoniyatlarini o‘rganish.

•

O‘zbekistonning meva

-sabzavot mahsulotlari eksporti raqobatbardoshligini oshirish

bo‘yicha strategik tavsiyalar ishlab chiqish.

Ushbu yo‘nalishlarni ko‘rib chiqish orqali ushbu tadqiqot siyosatchilar, sanoat

manfaatdor tomonlari va eksport qiluvchilar uchun O‘zbekiston meva-sabzavot sektorining

eksport salohiyatini optimallashtirish hamda mamlakat iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishiga hissa

qo‘shish uchun qimmatli tushunchalar berishga qaratilgan.

Adabiyotlar sharhi.

Ushbu qism biz o'rganayotgan mavzu bo'yicha ko'plab tadqiqotchilarning fikrlarini

tahliliy ravishda jamlaydi. Meva-sabzavot mahsulotlari eksport salohiyatini rivojlantirish

mamlakatlar uchun sog‘lom va to‘yimli oziq-ovqat mahsulotlariga ortib borayotgan global
talabdan foydalanish uchun qimmatli imkoniyat yaratadi

20

. Mamlakatlar ishlab chiqarish

quvvati, sifat standartlari, bozorga kirish va marketing strategiyalariga sarmoya kiritib,

o‘zlarini jahon bozorida raqobatbardosh o‘yinchilar sifatida ko‘rsatishlari va meva-sabzavot

mahsulotlari eksportini oshirish orqali barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishlari mumkin
(Barrett, Lloyd, 2012).

Eksport salohiyatiga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlash va hal etish orqali

mamlakatlar o‘z qishloq xo‘jaligi tarmog‘ining to‘liq salohiyatini ochib, meva-sabzavot

mahsulotlarining jahon bozori taqdim etayotgan imkoniyatlardan foydalanishi mumkin (Jones,
Steer, et all., 2010). Mamlakatning meva-sabzavot mahsulotlari eksport salohiyatini belgilovchi

asosiy omillardan biri uning ishlab chiqarish quvvatidir (Rahman, Mele, et all. 2021). Qishloq

xo‘jaligining yirik va xilma-xil sektoriga ega bo‘lgan, turli xil meva-sabzavotlarni yetishtirishga

qodir mamlakatlar jahon bozori talablarini qondirish uchun qulayroq hisoblanadi (Lester,

2006).

20

Horticultural exports and food security in developing countries.

www.e-itt.uz

I SON. 2024

151

Tadqiqot metodologiyasi.

Ushbu tadqiqotda meva-sabzavot mahsulotlari eksport salohiyatini rivojlantirishni turli

iqtisodiyot tarmoqlarda daromadlar hajmiga ta'sirini o'rganuvchi empirik modelni ishlab

chiqish uchun O'zbekiston Respublikasi ma'lumotlaridan foydalanildi.

Tadqiqot namunasi O‘zbekistonda 2010 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga

olgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va sohada ko‘rsatilgan xizmatlar hajmidan iborat.

Tadqiqotda foydalanilgan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi

Statistika agentligining rasmiy veb-saytidan olindi

21

.

Ushbu tadqiqotda ma'lumotlar tahlili STATA dasturi yordamida va OLS regression

tahliliga asoslangan holda amalga oshirildi.

1-jadval

Qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksporti hamda Aholi jon boshiga YaIM

hajmi dinamikasi (bazis yil – 2015-yil)

Yil

Qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksporti

Aholi jon boshiga YaIM

2010

1056,2

2131,358

2011

1777,4

2231,053

2012

736,9

2354,594

2013

1399,3

2487,244

2014

1631,2

2613,748

2015

1239,6

2753,971

2016

644,9

2867,051

2017

817,9

2943,099

2018

1029,9

3062,486

2019

1436,4

3185,335

2020

1336,2

3187,049

2021

1371,8

3356,033

2022

1631,5

3473,362

2023

1777,6

3484,686

Ushbu ma’lumotlar orqal biz qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksportini oshib borishi aholi

jon boshiga to‘g‘ri keluvchi YaIM miqdorining oshib borishiga qanchalik ta’sir qilishini

o‘rganishni maqsad qilganmiz.

Tahlil va natijalar va muhokamasi.

(2-jadval) korrelyatsiya tahlilidan biz tadqiqot uchun tanlagan oʻzgaruvchilar kuchli ijobiy

korrelyatsiyaga ega ekanligini, yaʼni barcha oʻzgaruvchilar orasidagi korrelyatsiya 90% dan
yuqori ekanligini koʻrishimiz mumkin. Bundan ko'rishimiz mumkinki, bitta o'zgaruvchining

o'sishi keyingi o'zgaruvchini ham oshiradi va bu statistik ahamiyatga ega, barcha p qiymatlari
0,05 dan kichik.

2-jadval

Pairwise correlations

Variables

(1)

(2)

(1) Qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksporti

1.000

(2) Aholi jon boshiga YaIM

0.982

(0.003)

1.000

Manba: muallifning hisob-kitoblari.

21

https://stat.uz/en/

www.e-itt.uz

I SON. 2024

152

Biz quyida (3-jadval) tadqiqotning asosiy qismi bo'lgan regressiya tahlilini ko'rishimiz

mumkin. Ushbu tahlilda R-kvadrat = 0.896 qiymati biz tanlagan mustaqil o'zgaruvchilar bog'liq

o'zgaruvchining 89,6% ni ifodalashini ko'rsatadi, bu statistik ahamiyatga ega, p qiymati 0,05

dan kichik (Prob > F 0,018), ya'ni qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksporti aholi jon boshiga

to‘g‘ri keluvchi YaIM hajmini oshiradi, aniqroq aytganda jon boshiga to‘g‘ri keluvchi YaIM
hajmini 89% ulushi mahsulotlar eksportiga mos keladi.

3-jadval

Linear regression

Y

Coef.

St.Err.

t-

value

p-

value

[95%

Conf

Interval]

Sig

X₁

187.845

61.1

-3.07

.02

64.191

588.502

**

Constant

198.045

1997.384

-8.31

.076

1977.212

8781.121

*

Mean dependent var

41162.740

SD dependent var

28908.429

R-squared

0.896

Number of obs

14

F-test

1669.071

Prob > F

0.018

Akaike crit. (AIC)

81.198

Bayesian crit. (BIC)

79.636

*** p<.01, ** p<.05, * p<.1

Manba:

muallifning hisob-kitoblari.

Bu yerda:

Y =

Aholi jon boshiga YaIM

X₁ =

Qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksporti

O'zgaruvchilar orasidagi o'zaro ta'sir quyidagicha: X₁ ning bir birlik o'zgarishi Y ni

187,845 ga oshiradi, bular statistik ahamiyatga ega, p qiymati 0,05 dan kichik.

Tahlilning regression fomulasi quyidagicha:

Aholi jon boshiga YaIM = Qishloq xo‘jaligi mahsulorlari eksporti * 187.845+198.045

Xulosa va takliflar.

Yuqoridagi tahlillardan xulosa qilishimiz mumkinki, qishloq xo‘jaligi mahsulorlari

eksporti bir birlikka ko‘payishi aholi jon boshiga YaIM hajmini mos ravishda 187.845 qo‘shilgan

qiymat birligiga oshiradi. Meva-sabzavot eksporti salohiyatini rivojlantirish O‘zbekistonga

o‘zining boy qishloq xo‘jaligi resurslaridan foydalanish va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish

uchun katta imkoniyat yaratadi. Ishlab chiqarish quvvatini oshirish, sifat standartlariga ustuvor
ahamiyat berish va bozorga kirishni yaxshilash orqali O‘zbekiston jahon meva-sabzavot

bozoridagi ulushini oshirishi mumkin. O‘zbekiston o‘zining qulay iqlim sharoiti va turli qishloq

xo‘jaligi merosidan foydalangan holda meva-sabzavot eksportini kengaytirish uchun salmoqli
salohiyatga ega. Bu imkoniyatdan to‘liq foydalanish uchun mamlakat asosiy vazifalarni hal
qilishi va strategik tashabbuslarni amalga oshirishi kerak.

Bularga quyidagilar kiradi:

Cheklangan ishlab chiqarish quvvati:

O'zbekistonda turli xil meva va sabzavotlar mavjud

bo'lsa-da, eksport hajmini oshirish va yil davomida mavjud bo'lishini ta'minlash izchil eksport

uchun muhim ahamiyatga ega.

Infratuzilma kamchiliklari:

tashish va qadoqlash vositalarining yetarli emasligi o'rim-

yig'imdan keyingi boshqaruv va mahsulot sifatini saqlashga to'sqinlik qiladi.

Sifat va xavfsizlik masalalari:

Oziq-ovqat xavfsizligining qat'iy xalqaro standartlariga

javob berish va mahsulot sifatining barqarorligini ta'minlash bozorga kirish uchun juda
muhimdir.

www.e-itt.uz

I SON. 2024

153

Bozorga kirish to'siqlari:

tariflar, tarifsiz to'siqlar va cheklangan bozor ma'lumotlari

foydali eksport bozorlariga kirishga to'sqinlik qiladi.

Qo‘shimcha qiymatning yo‘qligi:

qayta ishlash va qadoqlash imkoniyatlarining

cheklanganligi mahsulotning raqobatbardoshligini va eksport daromadini pasaytiradi.

Adabiyotlar:

Barrett, D.M., Lloyd, B., (2012) Advanced preservation methods and nutrient retention in

fruits and vegetables. J. Sci. Food Agric. 92, 7–22.

Gurbandurdievich M.Q. (2023) Conceptual Basics of Improving Innovative Capacity and its

Increase Mechanism //Texas Journal of Multidisciplinary Studies. – Т. 20. – С. 1-4.

Jones, L.R., Steer, C.D., Rogers, I.S., Emmett, P.M., (2010). Influences on child fruit and

vegetable intake: sociodemographic, parental and child factors in a longitudinal cohort study.

Publ. Health Nutr. 13, 1122–1130.

Lester, G.E., (2006). Environmental regulation of human health nutrients (Ascorbic acid,

beta-carotene, and folic acid) in fruits and vegetables. Hortscience 41, 59–64.

Rahman, S.M.E., Mele, M.A., Lee, Y.T., Islam, M.Z., (2021). Consumer preference, quality, and

safety of organic and conventional fresh fruits, vegetables, and cereals.

Samadkulov M. (2023) THE ECONOMICS OF URBANIZATION: CHALLENGES AND

STRATEGIES FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT //SPAST Abstracts. – Т. 2. – №. 02.

Samadkulov, M. (2024). THE EDUCATION ECONOMY: CAPITAL EXPENDITURES, GAINS,

AND DISPARITIES. International Multidisciplinary Journal for Research & Development, 11(05).

Samadkulov, M. (2024). THE URBANIZATION ECONOMY: DIFFICULTIES AND APPROACHES

FOR SUSTAINABLE GROWTH. International journal of artificial intelligence, 4(03), 258-263.

Turdaliyev I., Samadkulov M. (2024) THE GREEN ECONOMY: PAVING THE PATH TO

SUSTAINABLE PROSPERITY //Science technology&Digital finance. – Т. 2. – №. 2. – С. 49-51.

Самадкулов М., Шукурова И., Туйчиев Д. (2023) Raqamli iqtisodiуot sharoitida mоliуa

bоzоri va undа bаnk infrаtuzilmаsining o ‘rni //Информатика и инженерные технологии. –Т.

1. – №. 2. – С. 160-164.

САМАДКУЛОВ М.И. (2022) ФОРМИРОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ КЛАСТЕРОВ КАК

ИНСТРУМЕНТА ПОДДЕРЖКИ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В СИСТЕМЕ НАУЧНО-
ТЕХНИЧЕСКОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА //ЭКОНОМИКА. – №. 5. – С. 531-534.

Самадқулов М.И. (2022) МАМЛАКАТ ИННОВАЦИОН САЛОҲИЯТИНИ ОШИРИШ

МЕХАНИЗМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШНИНГ КОНЦЕПТУАЛ АСОСЛАРИ //Экономика и

финансы (Узбекистан). – №. 3 (151). – С. 70-76.