www.e-itt.uz
I SON. 2024
189
ТРАНСФЕРТ НАРХНИ БЕЛГИЛАШДА СОЛИҚ НАЗОРАТИ ТЎҒРИСИДА
УМУМИЙ ҚОИДАЛАР
Абдиев Жахонгир Ибрагимович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0007-9907-5262
Аннотация.
Ушбу мақолада жаҳондаги нуфузли компанияларда молиявий ҳолатни
барқарорлаштириш, янги иш ўринларини яратиш ва иқтисодий ўсишга эришиш
мақсадида «бошқарувнинг халқаро стандартларига ўтиш, кластер ва кооперация
тизимидаги субъектларда молиявий битимлар тузиш жараёнида трансферт
баҳолардан фойдаланиш, операцион сегментлар бўйича молиявий ва бошқарув
ҳисоботларини тақдим этиш» лозимлиги белгилаб қўйилган. Халқаро тажриба мазкур
муаммоларнинг назарий-услубий ва ташкилий жиҳатлари бўйича етарлича ахборотлар
базаси шакллантирилганлиги, бу борада махсус илмий-инновацион тадқиқотлар олиб
борилаётганлигига гувоҳлик бермоқда. Тадқиқотларнинг кўрсатишича, «Буюк Британия
ва АҚШ компаниялари ўртасида АҚШ Федерал солиқ хизмати (IRS) томонидан савдо
битимлари жараёнида трансферт баҳони шакллантиришда роялти ва бошқа
харажатларни ноқонуний тақсимлаш натижасида олинган 3,4 млрд. долларлик
даромадни Англияда жойлашган Бош корхонага қайтарилганлиги» масаланинг жиддий
ва муҳимлигидан далолат беради.
Калит сўзлар:
солиқ, фискал сиёсат, бюджет, солиқ маъмурияти, солиқ
салоҳияти, норматив таҳлил, ижобий таҳлил, солиқ юки, вакиллик солиқ ставкаси,
ўртача ставка, солиқ ҳисоботи, солиқ тушумлари, таҳлил, позитив таҳлил, солиқ юки,
бозор нархи, бошқарув ҳисоби, трансферт баҳо.
ОБЩИЕ ПРАВИЛА НАЛОГОВОГО КОНТРОЛЯ ПРИ ТРАНСФЕРТНОМ
ЦЕНООБРАЗОВАНИИ
Абдиев Джахонгир Ибрагимович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье для стабилизации финансового положения
престижных компаний мира, создания новых рабочих мест и достижения
экономического роста необходимо «перейти на международные стандарты управления,
использовать трансфертное ценообразование в процессе заключения финансовых сделок
на предприятиях». в кластерной и кооперативной системе, а также представлять
финансовые и управленческие отчеты по операционным сегментам». Международный
опыт свидетельствует о том, что по теоретическим, методологическим и
организационным аспектам этих проблем сформирована достаточная информационная
база и в этом направлении проводятся специальные научные и инновационные
исследования. Согласно исследованию, «Федеральная налоговая служба США (IRS)
получила 3,4 миллиарда долларов в результате незаконного распределения роялти и
других расходов в процессе торговых операций между британскими и американскими
компаниями». что долларовый доход был возвращен основной компании, расположенной
в Англии», указывает на серьезность и важность вопроса.
UOʻK: 336.225.673
I SON – IYUL-AVGUST
189-198
www.e-itt.uz
I SON. 2024
190
Ключевые слова:
налог, фискальная политика, бюджет, налоговое
администрирование, налоговый потенциал, нормативный анализ, положительный
анализ, налоговая нагрузка, репрезентативная налоговая ставка, средняя ставка,
налоговая отчетность, налоговые поступления, анализ, позитивный анализ, налоговое
бремя, рыночная цена, управленческий учет, трансферная цена.
GENERAL RULES ON TAX CONTROL IN TRANSFER PRICING
Abdiev Jakhongir Ibrahimovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In this article, in order to stabilize the financial situation of prestigious companies
in the world, create new jobs and achieve economic growth, it is necessary to "transition to
international standards of management, use transfer pricing in the process of concluding financial
transactions in entities of the cluster and cooperative system, and present financial and
management reports on operational segments." . International experience testifies to the fact that
a sufficient information base has been formed on the theoretical, methodological and
organizational aspects of these problems, and special scientific and innovative research is being
conducted in this regard. According to the research, "US Federal Tax Service (IRS) received 3.4
billion dollars obtained as a result of illegal allocation of royalties and other costs in the process
of trade deals between UK and US companies in the process of formation of transfer pricing." that
dollar income was returned to the main company located in England" indicates the seriousness
and importance of the issue.
Keywords:
tax, fiscal policy, budget, tax administration, tax potential, normative analysis,
positive analysis, tax burden, representative tax rate, average rate, tax reporting, tax revenues,
analysis, positive analysis, tax burden, market price, management account, transfer price.
Кириш.
Ҳозирги кунда мамлакатимизда амалга оширилае тган ислоҳотлар пировардида
иқтисодие тни жадал ривожланишига замин яратмоқда, бунда молия соҳасида
ҳуқуқбузарликнинг олдини олишнинг муҳим воситаси бу либ солиқ назорати
ҳисобланади. Манзилли ва аниқ мақсадли у тказиладиган солиқ назорати солиқ
ту ловчиларнинг солиқ қонунчилигига риоя этишини ва келгусида солиқ солиқ
солинадиган базани кенгаи иши ҳисобига солиқ тушумларини ошишига хизмат қилади.
Республикамизда солиқ назорати бу и ича самарали амалие т и у лга қу и илган бу лса-да,
лекин транферт нархларини белгиланишида солиқ назоратини ташкил қилиш бу и ича
деярли тажриба мавжуд эмас.
Трансферт нархлар фои данинг солиқ ставкалари паст бу лган мамлакатларга олиб
у тилишига е ки солиққа тортишдан қочишга е рдам беради. Дуне бу и лаб ҳукуматлар
адолатли солиққа тортишни таъминлаш ва берилган имтие злар суистеъмол
қилинишининг олдини олиш учун трансферт нархларини қатъии назорат қилади. Шу
билан бирга, У збекистон Республикасида трансферт нархлар шаклланишини назорат
қилиш и у налиши янгилиги, назорат жарае ни энди бошланае тгани туфаи ли трансферт
нархлари шаклланиши ҳисобига бюджетга солиқ тушумларининг ту лиқ тушмаслигини
аниқлаш муҳим ҳисобланади.
Адабиётлар шарҳи.
Трансферт нархни белгилашда илмии тадқиқотлар ривожланган мамлакатларда
тадқиқот и у налишини сифатида у рганилиб келинмоқда.
Хасанов (2003) фикирга ку ра трансферт баҳо cие сати масаласи бу и ича молиячи ва
маркетологлар у ртасида уни шакллантиришга нисбатан икки муқобил е ндашув –
www.e-itt.uz
I SON. 2024
191
харажатлар ва қии мат е ндашувлари соҳасида баҳс-мунозара келиб чиқади деб
такидлаган.
Трансферт баҳолар ту ғрисида мулоҳаза юритишда унинг бозор баҳолари билан
фарқли жиҳатларига эътибор қаратиш лозим. Амалдаги Солиқ кодексининг «Бозор
нархлари ту ғрисидаги умумии қоидалар» моддасида битимларнинг нархлари, ушбу
битимлар тарафларининг даромадлари ва харажатлари бозор нархлари сифатида тан
олиниши учун қуи идаги талаблар бажарилиши таъкидланган: мустақил шахслар
у ртасидаги битимлар, биржа савдоларининг натижаларига ку ра тузилган
битимлардаги шартномавии нархлар банди е ки нархларни келишиш бае нномаси, солиқ
ту ловчи солиқ (зарар) суммаларига мустақил тузатиш киритишни амалга оширмаган
бу лса ва қонунчиликда ку рсатилган бошқа ҳолатларда бозор нархи деб топилади.
Соя-Серко (2020) трансферт баҳоларни устидан у рнатилган солиқ назоратига
ишора қилиб, уларни иқтисодии адабие тларда шубҳали е ки ғаи риоддии баҳо деб
қаралае тганини эътироф этади. Унинг фикрича, трансферт баҳога берилган таъриф
у ринли бу либ, бу ҳолат трансферт баҳоларнинг тижорат мақсадларига эришиш учун
бозордан ташқарида томонларнинг келишувига мувофиқ аниқланиши ҳамда аи нан
солиқ юкини пасаи тириш мақсадида қу лланилиши билан изоҳланади.
Аврова (2007) таъкидлашича бошқарув ҳисоби - бу бошқаришнинг режалаштириш,
тартибга солиш, ташкиллаштириш ва рағбатлантириш каби функциялари билан бир
қаторда бу лган асосии функциясидир. Бу шуни англатадики, бошқарувни
такомиллаштириш, бозор механизмини яратиш бухгалтерия ҳисоби тизимини
ривожлантириш билан узвии боғлиқдир.
Богатин (2007) бошқарув ҳисобини ишлаб чиқаришни бошқаришнинг бир қисми
сифатида тавсифлаб, у корхонани бошқаришда комплекс маълумотлар билан
таъминлашни амалга ошириш бошқа турдаги хизматлар билан биргаликда
корхонанинг нормал фаолият юритиш жарае нига зарур бу лган инфратузилмаси бу либ
ҳисобланади.
Друри
(2003)
бошқарув
ҳисобини
менежерларга
ташкилот
ишлаш
ку рсаткичларини аниқлаш, режалаштириш, назорат қилиш ва баҳолашда зарур бу лган
ахборотни етказиб беришда ку ради. У у з ишларида бошқарув ҳисобининг қуи идаги
позицияларига эътибор қаратади;
- бошқарув ҳисобининг мақсади;
- ҳисоб ахбороти фои даланувчилари;
- бошқарув ва молиявии ҳисоб тизимларининг қие сии хусусиятлари;
- қарор қабул қилиш жарае ни;
- трансферт баҳони шакллантириш;
- бошқарув жарае ни;
-бошқарув жарае нида бухгалтер-таҳлилчиларнинг роли.
Попова (2014) солиқ потенциалини баҳолашнинг ягона методикасини ишлаб
чиқишда қуи идагилар билан боғлиқ бу лган илмии асосланган бошқарув қарорлари
қабул қилиш зарурлигини ку рсатиб у тган: донор ҳудудлар ва дотацион ҳудудлар
у ртасида ҳудудлараро трансфертлар тақсимланиши; ҳудудларни ижтимоии -иқтисодии
ривожлантириш стратегиясининг ишлаб чиқилиши; амалдаги солиқ тизимининг
миқдории баҳоланиши ва уни янада ривожлантириш и у ллари мавжудлиги; ҳудудлар
даражасида тармоқлар кесими, шунингдек, солиқ потенциали динамикасининг
шаклланиш позицияси бу и ича таққослашдан фои даланиш имкониятлари; солиқ
рақобати позициясидан ҳудудларни баҳолаш имкониятини берувчи солиқ
потенциалини давлатлараро таққосланиши.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
192
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Трансферт нархнинг ривожланиш тарихи XX
аср бошларига ту ғри келади, у шанда
капитализмнинг ривожланиши жадал ривожланиб, илмии -техникавии тараққие т бир
корхонанинг
бу линмалари
у ртасида
товар
ва
хизматлар
алмашинувини
рағбатлантирган. Ушбу босқичда трансферт нархлар тушунчаси ҳали мавжуд эмас эди,
лекин унинг моҳияти аллақачон аниқ ку риниб турарди. Кеи инчалик, компания ичидаги
аи ирбошлаш тенденцияси ривожланиб борар экан, ягона қонунчилик базасини ва
нархларни белгилаш методологиясини яратиш зарурати паи до бу ла бошлади, унинг
асосида бундаи битимлар учун нарх белгиланади. Америка қу шма штатлари қонун
ҳужжатларида трансферт нархлари тамои илларини киритган биринчи мамлакат бу лди.
Жумладан, У збекистон Республикасида трансферт нарх тушунчаси У збекистон
Республикасининг 2019
и ил 30
декабрдаги “У збекистон Республикасининг Солиқ
кодексига у згартиш ва қу шимчалар киритиш ту ғрисида” У РҚ-599-сонли Қонуни билан
тасдиқланган янги таҳрирдаги Солиқ кодексига киритилди. Солиқ кодекси 2020
и ил
1
январдан амалга киритилди. Бунда трансферт нархларга бағишланган Солиқ
кодексининг VI бу лими 2022
и ил 1
январдан амалга киритилиши белгиланган. Ҳозирги
вақтда у заро боғлиқ бу лган шахслар у ртасида ҳамда назорат қилинадиган битимлар
доирасида шаклланадиган нархнинг бозор нархларига мувофиқлигини у рганиш
муаммоси жуда долзарбдир.
Солиқ кодексида трансферт нарх ва трансферт нархни белгилаш тушунчаларига
тариф берилган бу либ, унга мувофиқ:
-
у заро алоқадор тарафлар у ртасидаги битимларда шаклланадиган ва (е ки)
мустақил шахслар у ртасида битимлар тузилае тганда таққосланадиган иқтисодии
шароитларда қу лланилиши мумкин бу лган холис тарзда шаклланадиган нархдан фарқ
қиладиган нарх ушбу Кодекс мақсадида
трансферт нарх
деб тушунилади.
-
у заро алоқадор тарафлар фаолиятининг мустақил шахслар томонидан
таққосланадиган иқтисодии шароитларда олиниши мумкин бу лган шароитлар ва
натижалардан фарқ қиладиган тижоратга оид ва (е ки) молиявии
шароитлар
ва (е ки)
натижалар
ушбу Кодекснинг мақсадида
трансферт нархни белгилаш
деб
тушунилади.
Мазкур бобнинг 1.1-бандида такидлаб у тганимиздек Солиқ кодексининг V
бу лимига мувофиқ солиқ назорати 2
хил шаклда яъни солиқ мониторинги ва солиқ
текширувлари шаклида у тказилади. У з навбатида солиқ текширувлари – камерал солиқ
текшируви, саи е р солиқ текшируви ва солиқ аудити турларига бу линади.
Солиқ кодексининг VI бу лимига мувофиқ трансферт нархни белгилашда солиқ
назорати эса Солиқ кодексининг 194-моддасиа белгиланганидек, трансферт нархни
белгилашда солиқ назорати доирасида назорат қилинадиган битимлар тузилганлиги
муносабати билан солиқларнинг ту лиқ ҳисоблаб чиқарилиши ва ту ланиши текшируви
тури бу и ича у тказилади.
Назорат қилинадиган битимлар тузилганлиги муносабати билан солиқларнинг
ту лиқ ҳисоблаб чиқарилиши ва ту ланиши текшируви
(кейинги ўринларда – текширув
деб юритилади)
Солиқ кодексига мувофиқ У збекистон Республикаси Солиқ қу митаси
томонидан унинг жои лашган ери бу и ича у тказилади.
Текширув Солиқ кодексининг 182-моддасига мувофиқ юборилган назорат
қилинадиган битимлар ҳақидаги билдиришнома е ки ҳудудии солиқ органининг
хабарномаси асосида, шунингдек солиқ текширувини у тказиш натижасида назорат
қилинадиган битим аниқланган тақдирда у тказилади.
Текширувда Солиқ қу митаси томонидан қуи идаги солиқларнинг ту лиқ ҳисоблаб
чиқарилиши ва ту ланиши текширилади:
1)
фои да солиғи;
2)
жисмонии шахслардан олинадиган даромад солиғи;
www.e-itt.uz
I SON. 2024
193
3)
ер қаъридан фои даланганлик учун солиқ;
4)
қу шилган қии мат солиғи;
5)
акциз солиғи.
Ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ
қа оид қисми бу и ича текширув, агар
битимнинг тарафларидан бири мазкур солиқни солиқ ту ловчиси бу лса ҳамда қазиб
олиниши чоғида солиқ солиш адвалор солиқ ставкаси бу и ича амалга ошириладиган
фои дали қазилма битимнинг предмети бу лса, амалга оширилади.
Шунингдек,
қўшилган қиймат солиғи
ва
акциз солиғи
га оид қисми бу и ича
текширув, агар битимнинг тарафларидан бири тегишли солиқ ту ловчиси бу лмаган
юридик шахс е ки якка тартибдаги тадбиркор бу лса, амалга оширилади.
Трансферт нархни белгилашда текширувда юқорида қаи д этилган солиқ турлари
бу и ича
солиқ суммалари камайтирилганлиги
е ки
зарарнинг суммаси
кўпайтирилганлиги
аниқланган тақдирда, Солиқ қу митаси тегишли солиқ базасига ва
(е ки) солиқ суммасига
тузатишлар
киритишни амалга оширади.
Мазкур текширувни у тказиш И ирик солиқ ту ловчилар бу и ича ҳудудлараро солиқ
инспекцияси е ки ҳудудии солиқ органлари томонидан у тказиладиган солиқ
назоратининг предмети бу лиши мумкин эмас.
Солиқ кодексининг 195-моддасида назорат қилинадиган битимлар тузилганлиги
муносабати билан солиқларнинг ту лиқ ҳисоблаб чиқарилиши ва ту ланиши
текширувини у тказиш тартиби белгиланган бу либ, унда қуи идагилар акс эттирилган.
Назорат қилинадиган битимлар тузилганлиги муносабати билан солиқларнинг
ту лиқ ҳисоблаб чиқарилиши ва ту ланиши текширувини бошқа текширув турларидан
фарқини қуи идаги 1-жадвалда ку ришимиз мумкин.
Текширув олти ои дан ошмаи диган муддатда у тказилади.
Алоҳида ҳолларда, текшириш у тказишнинг мазкур муддати Солиқ қу митаси
раҳбарининг (раҳбар у ринбосарининг) қарорига ку ра у н икки ои гача узаи тирилиши
мумкин.
Чет давлат органларидан ахборот олиш, солиқ ту ловчи томонидан чет тилида
тақдим этилган ҳужжатларни экспертизадан у тказиш ва (е ки) у збек е ки рус тилига
таржима қилиш зарур бу лган тақдирда, текширув у тказиш муддати қу шимча равишда
олти ои дан ошмаи диган муддатга узаи тирилиши мумкин.
Агар текширув чет давлат органларидан ахборот олиш учун узаи тирилган бу лса ва
Солиқ қу митаси су ралае тган ахборотни олти ои ичида ололмаган бу лса, мазкур
текширувни узаи тириш муддати қу шимча равишда уч ои га ку паи тирилиши мумкин.
Агар назорат қилинадиган битимларнинг тижорат ва (е ки) молиявии
шартларининг мустақил шахслар у ртасидаги таққосланадиган битимларнинг
шартлари билан таққосланишини аниқлаш учун солиқ ту ловчи ушбу Кодекснинг 23-
бобида ку рсатилган усулларни е ки уларнинг комбинациясини қу ллаган бу лса, Солиқ
қу митаси текширувни амалга ошириш чоғида солиқ ту ловчи томонидан қу лланилган
усулни (усуллар комбинациясини) қу ллаи ди.
Агар Солиқ қу митаси назорат қилинадиган битимни тузиш шартларидан келиб
чиққан ҳолда солиқ ту ловчи томонидан қу лланилган усул (усуллар комбинацияси)
назорат қилинадиган битимларнинг тижорат ва (е ки) молиявии шартларининг
мустақил шахслар у ртасидаги таққосланадиган битимлар шартлари билан
таққосланиши мумкинлиги е ки таққослана олмаслиги ту ғрисида асосланган хулоса
чиқаришга имкон бермаслигини исботласа, бошқа усул (усуллар комбинацияси)
қу лланилиши мумкин.
Вазирлар Маҳкамасининг 2022
и ил 10
мартдаги 111-сони қарори билан “Назорат
қилинадиган битимлар тузилганлиги муносабати билан солиқ текширувини у тказиш
муддатини узаи тириш асослари ва тартибини белгилаш ту ғрисида” низом
тасдиқланган.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
194
1-жадвал
Солиқ назоратини амалга ошириш усуллари бўйича қиёсий таҳлил
Солиқ аудити
Камерал солиқ
текшируви
Трансферт текшируви
Бошлашга асос
Буйруқ
Буйруқ
Қарор
Ўтказиш жойи
Солиқ тўловчининг
ҳудудида
Солиқ органи
жойлашган жойда
Солиқ қўмитасида
Солиқ тўловчини
хабардор қилиш
Текшириш
бошланишидан
камида
30
календарь
кун олдин
Текшириш
бошланишидан
камида
10
иш
куни
олдин
Қарор қабул қилинган
кундан
3
кун ичида
Бошланиш куни
Солиқ тўловчига
буйруқ топширилган
кундан
Буйруқда кўрсатилган
санадан бошланади
Қарор чиқарилган кундан
Муддати
30
иш куни
30 кун
6 ой
Муддатни
узайтириш
Максимал муддат
6
ой
Максимал муддат
60
кун
Максимал муддат
21
ой
Ҳужжат талаб
қилиш ҳуқуқи
Мавжуд
Мавжуд эмас
Мавжуд
Мавзуси
Белгиланган даврда
барча солиқлар
тўғри
ҳисобланганлиги
Белгиланган даврда
барча солиқлар
ёки
солиқнинг бир (бир
неча)
тури
тўғри
ҳисобланганлиги
Назорат қилинадиган
битимлар
Ўтказилишини
тартибга
солувчи
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжат
Солиқ кодексининг
140-
моддаси,
Вазирлар
Маҳкамасининг
07.01.2021 йилдаги
1-
сонли қарори
билан тасдиқланган
Низом
Солиқ кодексининг
138-
моддаси,
Вазирлар
Маҳкамасининг
07.01.2021 йилдаги
1-
сонли қарори
билан
тасдиқланган Низом
Солиқ кодексининг
194-195-
моддалари,
Вазирлар Маҳкамасининг
10.03.2022 йилдаги
111-
сонли қарори
билан
тасдиқланган Низом
Якуни бўйича
тузиладиган
ҳужжат
Далолатнома
Далолатнома
ва
хулоса
тузилади
Дастлаб
маълумотнома,
солиқ
базаси
камайтирилганлиги
фактлари аниқланганида
эса,
2
ой ичида
далолатнома
ҳам
тузилади
Манба:
тадқиқотчи томонидан мустақил шакллантирилган.
Мазкур низомда У збекистон Республикаси Солиқ кодексининг 195-моддасига
мувофиқ назорат қилинадиган битимлар тузилганлиги муносабати билан солиқ
текширувини у тказиш муддатини узаи тириш тартиби белгиланган.
Аввало трансферт нархларни тартибга солишга қаратилган умуммажбурии
халқаро ҳужжатлар мавжуд бу лмасада иқтисодии ҳамкорлик ва тараққие т ташкилоти
(ИҲТТ) томонидан трансмиллии корхоналар ва солиқ органлари учун трансферт
нархлар бу и ича Қу лланма (Transfer pricing guidelines for multinational enterprises and tax
administrations) ишлаб чиқилган ва 2010
и ил 22
июлда тасдиқланган. Бу тавсиявии
тусдаги ҳужжат бу либ, унинг қоидалари турли мамлакатлар, жумладан ИҲТТ аъзоси
www.e-itt.uz
I SON. 2024
195
бу лмаган давлатлар миллии қонунчилигида ҳам у з аксини топган. Ҳозирда амалда
бу либ турган Қу лланма 1979 и илда қабул қилинган Трансферт нархлар бу и ича
Ҳисоботнинг янги таҳрири ҳисобланади.
Тушуниш осон бу лиши учун шартли мисолларда ушбу жарае нларни ку риб
чиқамиз.
1-мисол. Назорат қилинадиган битим бу и ича маҳсулот бирлиги учун нарх – 25,4
минг су мдан белгиланиб реализация қилинган.
Таққосланадиган битимлар бу и ича маҳсулот бирлиги учун турли корхоналарга
нисбатан қу лланилган қуи идаги нархлар таҳлил қилинмоқда: 25,6
минг су м, 28,7
минг
су м, 25,0
минг су м, 26,8
минг су м, 25,0
минг су м, 31,5
минг су м, 28,7
минг су м, 25,0
минг
су м, 34,5
минг су м, 32,8
минг су м, 33,6
минг су м. Ушбу маълумотлар асосида бозор
нархлари оралиғини аниқлаш ва назорат қилинадиган битимнинг нархи билан
солиштирган ҳолда трансферт нархлари бу и ича солиқ назорати амалга оширилиши
юзасидан хулоса чиқариш талаб этилади.
Солиқ кодексида келтирилган қоидага мувофиқ бизнинг мисолимизда
келтирилган бир хил товарлар предмети бу лган бир нечта таққосланадиган битим
ту ғрисида ахборот мавжуд бу лганда, бозор нархлари оралиғини ҳисоблашда дастлаб
таққосланадиган битимларда қу лланилган, бозор нархлари оралиғини аниқлаш учун
фои даланиладиган нархлар мажмуи ушбу оралиқни аниқлаш учун фои даланиладиган
ту пламни ҳосил қилган ҳолда у сиб бориш тарзида тартибга солинади. Бунда нархнинг
ҳар бир ку рсаткичига, энг кам миқдоридан бошлаб у з тартиб рақами берилади. Лекин
келтирилае тган шартли мисолда 25,0
минг су м нарх уч марта қаи та такрорланаяпти,
28,7
минг су м нарх икки марта такрорланаяпти. Бундаи ҳолатларда, агар ту плам
нархнинг икки ва ундан ортиқ бир хил қии матини у з ичига олган бу лса, унга барча
бундаи ку рсаткичлар киритилади.
Таққосланадиган битимларда қу лланилган нархлар ку рсаткичлари мажмуи у сиб
бориш тартибида қуи идагича жои лаштирилади:
1.
25,0 минг су м;
2.
25,6 минг су м;
3.
26,8 минг су м;
4.
28,7 минг су м;
5.
31,5 минг су м;
6.
32,8 минг су м;
7.
33,6 минг су м;
8.
34,5 минг су м.
Су нгра
ту пламда
таққосланадиган
битимларда
қу лланилган
нархлар
ку рсаткичлари сони 4 га қолдиқсиз бу линишига боғлиқ ҳолда бозор нархлари оралиғи
қуи идаги икки усулдан бири билан аниқланади:
1)
агар ушбу сон қолдиқсиз бу линса, бозор нархлари оралиғининг энг кам
ку рсаткичи таққосланадиган битимларда қу лланилган нархлар ку рсаткичларининг
ярим суммасига тенг деб қабул қилинади, мазкур ку рсаткичлар ту пламда бу линишдан
ҳосил бу лган қисмга тенг бу лган тартиб рақамига ва кеи инги тартиб рақамига эга
бу лади. Бозор нархлари оралиғининг энг юқори қии мати ушбу ҳолда таққосланадиган
битимларда қу лланилган нархлар ку рсаткичларининг ярим суммасига тенг деб қабул
қилинади, мазкур ку рсаткичлар ту пламда бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг уч
каррасига тенг бу лган тартиб рақамига ва кеи инги тартиб рақамига эга бу лади;
2)
агар ушбу сон қолдиқсиз бу линмаса бу линса, бозор нархлари оралиғининг энг
кам қии мати таққосланадиган битимларда қу лланилган нарх ку рсаткичига тенг деб
қабул қилинади, мазкур ку рсаткич ту пламда бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг бутун
қисми бирлигига оширилган ку рсаткичга тенг бу лган тартиб рақамига эга бу лади.
Бозор нархлари оралиғининг энг юқори ку рсаткичи ушбу ҳолда таққосланадиган
www.e-itt.uz
I SON. 2024
196
битимларда қу лланилган нарх ку рсаткичига тенг деб қабул қилинади, мазкур
ку рсаткич ту пламда бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг бутун қисми уч карраси
бирлигига оширилган қии матга тенг бу лган тартиб рақамига эга бу лади.
Келтирилган шартли мисолда таққосланадиган битимларда қу лланилган нархлар
ку рсаткичлари сони 4
га қолдиқсиз (8/4=2) бу линганлиги туфаи ли бозор нархлари
оралиғининг энг кам ку рсаткичи 26,2
минг су мга тенг, чунки ку рсаткичлар ту пламда
бу линишдан ҳосил бу лган қисмга тенг бу лган тартиб рақамига ва кеи инги тартиб
рақамига эга бу лган ку рсаткичларнинг ярим суммасига тенг деб қабул қилинади, 2-
ку рсаткич 25,6 минг су м ва 3-ку рсаткич 26,8 минг су мларнинг ярми ((25,6+26,8)/2).
Бозор нархлари оралиғининг энг юқори миқдори 33,2
минг су мга тенг, чунки
ку рсаткичлар ту пламда бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг уч каррасига тенг бу лган
тартиб рақамига ва кеи инги тартиб рақамига эга бу лган ку рсаткичларнинг ярим
суммасига тенг деб қабул қилинади, 6
(2*3) ку рсаткич 32,8
минг су м ва 7 (6+1)
ку рсаткич 33,6
минг су мларнинг ярми ((32,8+33,6)/2).
Солиқ кодексига мувофиқ агар назорат қилинадиган битимнинг нархи бозор
нархлари оралиғи чегарасида бу лса, солиқ солиш мақсадларида ушбу нарх бозор
нархларига мувофиқ бу лган нарх деб эътироф этилади. Агар назорат қилинадиган
битимнинг нархи бозор нархлари оралиғининг энг кам миқдоридан кам бу лса е ки унинг
энг ку п миқдоридан ку п бу лса, ушбу нарх бозор нархларига мувофиқ бу лмаган нарх деб
эътироф этилади. Бизнинг мисолимизда бозор нархлари оралиғи 26,2
минг су м билан
33,2
минг су м оралиғида бу лганлиги учун Назорат қилинадиган битим бу и ича маҳсулот
бирлиги учун белгиланган 25,4
минг нарх бозор нархларига мувофиқ бу лмаган нарх деб
эътироф этилади. Ушбу ҳолатда солиқ солиш мақсадида бозор нархлари оралиғининг
у ртача қии матига тенг бу лган нарх қабул қилинади, яъни маҳсулот бирлиги учун нарх
29,7 ((26,2+33,2)/2) минг су м деб ҳисобланиб, шу бу и ича солиқлар қаи та қу шимча
ҳисобланади.”
Назорат қилинадиган битим тарафи мансуб бу лган тармоқда, ушбу тарафга
нисбатан мустақил юридик шахслар мавжуд бу лмаганда функционал таҳлил учун
юридик шахсларни танлаш ушбу юридик шахслар томонидан амалга ошириладиган
вазифаларнинг
таққосланишини,
улар
томонидан
қабул
қилинадиган
таваккалчиликларни ва фои даланиладиган активларни инобатга олган ҳолда амалга
оширилади.
Таққосланадиган ту ртта ва ундан ортиқ битим ту ғрисидаги ахборот мавжуд
бу лмаганда е худ таққосланадиган ту ртта ва ундан ортиқ юридик шахснинг молиявии
ҳисоботи мавжуд бу лмаганда, рентабеллик оралиғини аниқлаш мақсадида кам сондаги
таққосланадиган битимлар (кам сондаги юридик шахсларнинг молиявии ҳисоботи)
ту ғрисидаги ахборотдан фои даланиш мумкин.
Дастлаб рентабеллик оралиғини аниқлаш учун фои даланиладиган рентабеллик
жами ку рсаткичлари ушбу оралиқни аниқлаш учун фои даланиладиган танламани ҳосил
қилган ҳолда, у сиб бориш тарзида тартибга келтирилади. Бунда рентабелликнинг ҳар
бир ку рсаткичига, энг камидан бошлаб у з тартиб рақами берилади. Агар танланма
рентабелликнинг икки ва ундан ортиқ бир хил ку рсаткичини у з ичига олса, унга барча
шундаи ку рсаткичлар киритилади.
Рентабеллик оралиғини аниқлашда назорат қилинадиган битим рентабеллиги
ҳисобга олинмаи ди. Су нгра ту пламда рентабеллик ку рсаткичларининг сони ту ртга
қолдиқсиз бу линишига қараб, рентабеллик оралиғи қуи идаги икки усулдан бири билан
аниқланади:
1)
агар ушбу сон қолдиқсиз бу линса, рентабеллик оралиғининг энг кам ку рсаткичи
рентабеллик ку рсаткичларининг ярим суммасига тенг деб қабул қилинади, мазкур
ку рсаткичлар танламада бу линишдан ҳосил бу лган қисмга тенг бу лган тартиб рақамига
ва кеи инги тартиб рақамига эга бу лади. Рентабеллик оралиғининг энг юқори қии мати
www.e-itt.uz
I SON. 2024
197
бундаи ҳолда рентабеллик ку рсаткичларининг ярим суммасига тенг деб қабул
қилинади, мазкур ку рсаткичлар танламада бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг уч
каррасига тенг бу лган тартиб рақамига ва кеи инги тартиб рақамига эга бу лади;
2)
агар ушбу сон қолдиқсиз бу линмаса, рентабеллик оралиғининг энг кам қии мати
рентабеллик ку рсаткичига тенг деб қабул қилинади, мазкур ку рсаткич танламада
бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг бутун қисми бирлигига оширилган ку рсаткичга
тенг бу лган тартиб рақамига эга бу лади. Рентабеллик оралиғининг энг юқори
ку рсаткичи бундаи ҳолда рентабеллик ку рсаткичига тенг деб қабул қилинади, мазкур
ку рсаткич танламада бу линишдан ҳосил бу лган қисмнинг бутун қисми уч карраси
бирлигига оширилган қии матга тенг бу лган тартиб рақамига эга бу лади.
Таққосланадиган иқтисодии шартларда (тижорат шартларида) амалга
ошириладиган фаолият натижалари бу и ича рентабелликни ҳисоб-китоб қилиш юридик
шахс молиявии ҳисоботининг маълумотлари асосида қуи идаги шартларга бир вақтда
риоя қилинганида амалга оширилиши мумкин:
1)
юридик шахс таққосланадиган фаолиятни амалга оширади ва у билан боғлиқ
таққосланадиган вазифаларни бажаради. Фаолиятнинг таққосланиши У збекистон
Республикаси иқтисодии фаолият турларининг умумдавлат таснифида, шунингдек
халқаро ва бошқа таснифларда назарда тутилган иқтисодии фаолият турларини ҳисобга
олган ҳолда аниқланиши мумкин;
2)
юридик шахс соф активларининг умумии миқдори рентабеллик ҳисоб-китоб
қилинадиган бир неча и илдан охирги и илнинг 31 декабри ҳолатига ку ра молиявии
ҳисобот маълумотлари бу и ича манфии ҳисобланмаи ди;
3)
юридик шахс рентабеллик ҳисоб-китоб қилинадиган бир неча и илдан бир
и илдан ортиқ даврдаги молиявии ҳисобот маълумотлари бу и ича сотувлардан
зарарларга эга бу лмаи ди;
4)
юридик шахс 25 фоиздан ортиқ бу лган улуш билан бошқа юридик шахс
фаолиятида бевосита ва (е ки) билвосита иштирок этмаи ди ҳамда бевосита иштирок
этиш улуши 25 фоиздан ортиқ бу лган иштирокчи (акциядор) сифатидаги юридик
шахсга эга бу лмаи ди.
Рентабеллик оралиғини ҳисоб-китоб қилиш учун назорат қилинадиган битим
тузилган паи тдаги е худ вақт бу и ича унга яқин бу лган, аммо битим тузилган календарь
и илнинг 31 декабридан кечикмаган паи тдаги мавжуд ахборотдан фои даланилади.
Рентабелликни ҳисоб-китоб қилишда юридик шахс 25
фоиздан ортиқ бу лган улуш
билан бошқа юридик шахс фаолиятида бевосита ва (е ки) билвосита иштирок этмаи ди
ҳамда бевосита иштирок этиш улуши 25 фоиздан ортиқ бу лган иштирокчи (акциядор)
сифатидаги юридик шахсга эга бу лмаи ди деган қоида бизнинг фикримизча ноту ғри
ҳисобланади. Сабаби, мазкур қоида киритилишидан мақсад у заро боғлиқ бу лган
шахсларнинг ҳисобот маълумотларидан фои даланмаган ҳолда рентабелликни аниқлаш
ҳисобланади. Лекин, у заро боғлиқликдаги 25
фоиз ку рсаткич у заро боғлиқ бу лган
шахсларнинг ҳисобот маълумотларидан ҳам фои даланишни назарда тутади. Шу
сабабли ва Солиқ кодексининг 37-моддасига асосан у заро боғлиқлик фоизи 20
фоиз
этиб белгиланганлиги сабабли мазкур 25
фоиз 20
фоизга у згартирилса мақсадга
мувофиқ ҳисобланади.
Хулоса ва таклифлар.
1. Назорат қилинадиган битимларда солиқ солиш мақсадида даромадларни солиқ
қонунчилигида назарда тутилган тартибда аниқлашда фои даланиш учун рентабеллик
ку рсаткичларини баҳолаш бу и ича дастурии маҳсул яратилиши мақсадга мувофиқ.
2. Назорат қилинадиган битимларда солиқ солиш мақсадида даромадларни
аниқлаш бу и ича услубии қу лланма ишлаб чиқиш ва назорат қилинадиган битим
ту ғрисидаги хабарномани тақдим этиш учун ягона муддатни белгилаш лозим.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
198
3. Трансферт нархни белгилашда солиқ назорати доирасида назорат қилинадиган
битимлар тузилганлиги муносабати билан солиқларнинг ту лиқ ҳисоблаб чиқарилиши
ва ту ланиши текширувини у тказиш ваколатини худудии солиқ органларига ҳам бериш
мақсадга мувофиқ.
4. Солиқ органлари назорат қилинадиган битим мавжуд эканлигини аниқлаган
тақдирда текширув у тказилиши имконини бериш бу и ича тегишли у згартиришлар
Солиқ кодексига киритилиши зарур.
Aдабиётлар:
Аврова И.А. (2007) Управленческий учет.– М.: Бератор-паблишинг.– 324с.
Богатин Ю.В. (2007) Управленческий учет: информационное обеспечение
рациональных плановых решений фирмы. – М.: Финансы и статистика. – 512 с.
Друри К. (2003) Управленческий учет для бизнес-решений: Учебник; Пер. с англ.
М.:ЮНИТИ-ДАНА. – 655 с.
Кодекс (2019, 2020) Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси (янги таҳрири).
176-178 моддалар. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 30.12.2019 й.,
02/19/СК/4256-сон; 11.03.2020 й., 03/20/607/0279-сон. www.lex.uz/docs/4674902.
Попова Г.Л. (2014) Классификация формализованнқх методов оценка налогового
потенциала. Экономический анализ: теория и практика.34 (385) –с.44-55.
Соя-Серко А.А. (2020) Трансфертное ценообразование: на что нужно обратить
внимание аудиторам.
www.cyberleninka.ru/article/n/transfertnoe-tsenoobrazovanie-na-
chto-nuzhno-obratit-vnimanie-auditoram (мурожаат қилинган сана: 17.04.2020)
Хасанов Б.А. (2003) Бошқарув ҳисоби: назария ва услубиёт. Монография. –Т.: «Молия»,
б. 154.
