www.e-itt.uz
I SON. 2024
159
OLIY TAʼLIM MUASSASALARIDA TAʼLIM SIFATINI BAHOLASHDA ILGʻOR XORIJIY
TAJRIBALAR VA MODELLARDAN FOYDALANISH
Shermuhammadov Bahromjon Bahodirjon oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti
ORCID: 0009-0004-1872-7504
Annotatsiya.
Yangi Oʻzbekistonni barpo etish jarayonida oliy taʼlim tizimining rivojlanish
bosqichi va kelgusida amalga oshiriladigan ishlari va rivojlangan davlatlar tajribasidan
foydalangan holda xizmatlarning innovatsion yoʻnalishlaridan boʻlgan taʼlim xizmatlari,
dasturlash xizmatlari, intellektual mulk, injenering va boshqa istiqbolli xizmatlar turlarini jadal
surʼatlarda rivojlantirish, mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanib, xizmatlar eksportini
oʻstirish asosida mamlakatimiz innovatsion rivojlanishi uchun har tomonlama foydali taraqqiyot
yoʻliga oʻtishni taʼminlaydigan ustuvor vazifalardan hisoblanadi.
Kalit soʻzlar:
oliy taʼlim tizimi, rivojlantirish konsepsiyasi, oʻquv reja, oliy taʼlim
muassasalari, innovatsiya, kredit-modul, taʼlim dasturlari, kengashning asosiy vazifalari, xalqaro
aloqalar, strategik maqsadlar
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПЕРЕДОВОГО ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА И МОДЕЛЕЙ В ОЦЕНКЕ
КАЧЕСТВА ОБРАЗОВАНИЯ В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ
Шермуҳаммадов Баҳромжон Баҳодиржонович
Ферганский государственный университет
Аннотация.
Образовательные
услуги,
услуги
по
программированию,
интеллектуальная собственность, инжиниринг и другие перспективные виды услуг,
основанные на этапе развития системы высшего образования в процессе построения
нового Узбекистана и перспективной работе и опыте быстрого развития, эффективного
использования. имеющихся возможностей, рост экспорта услуг, считается одной из
приоритетных задач, обеспечивающих переход на путь всестороннего благотворного
развития инновационного развития нашей страны.
Ключевые слова:
система высшего образования, концепция развития, учебная
программа, вузы, инновации, кредитный модуль, образовательные программы, основные
задачи совета, международные отношения, стратегические цели.
UOʻK: 338.486(575.1)
I SON – IYUL-AVGUST
159-166
www.e-itt.uz
I SON. 2024
160
THE USE OF ADVANCED FOREIGN EXPERIMENTS AND MODELS IN ASSESSING THE
QUALITY OF EDUCATION IN HIGHER EDUCATIONAL INSTITUTIONS
Shermuhammadov Bahromjon Bahodirjon ugli
Fergana State University
Abstract
Educational services, programming services, intellectual property, engineering
and other promising types of services based on the development stage of the higher education
system in the process of building a new Uzbekistan and the future work and the experience of
developed countries. rapid development, effective use of available opportunities, growth of export
of services is one of the priority tasks that ensure the transition to the path of all-round beneficial
development for the innovative development of our country.
Keywords
higher education system, development concept, curriculum, higher education
institutions, innovation, credit module, educational programs, main tasks of the council,
international relations, strategic goals.
Kirish.
Xizmatlar savdosi avval inson omili bilan bevosita bogʻliq boʻlgani uchun qiyin kechgan
boʻlsa, keyinchalik bilimlarga tayangan raqamli iqtisodiyotning rivoji xizmatlar xalqaro
savdosini yuritishda bir qator toʻsiqlarni bartaraf qildi va sohani innovatsion rivojlanishiga
asosiy turtki boʻldi. Internet, mobil aloqa vositalari, nanotexnologiyalar va boshqa intellektual
texnologik innovatsiyalar xizmatlar savdosini huddi tovarlar savdosi kabi deyarli moddiy
koʻrinishga keltirib qoʻymoqda. Kelajakda texnologiyalarning bunday virtual imkoniyatlarining
oshib borishi xizmatlar tezligini yanada oshirib uning tannarxini yanada tushirishi va xizmatlar
sohasining global bozorda yana katta ulushga ega boʻlishiga olib kelishi ehtimolini yuqori qilib
qoʻymoqda.
“Oʻzbekiston Respublikasida oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”da xorijiy talabalarning ulushini 2019 yildagi 1 % dan 2025 yilgacha 10 % va
2030 yilgacha esa 15% ga olib chiqish (Farmon, 2019), hamda dasturlash xizmatlari xalqaro
savdosi boʻyicha “Raqamli Oʻzbekiston
-
2030” strategiyasida dasturiy mahsulotlar va axborot
texnologiyalari texnoparkining inkubatsiya va akseleratsiya dasturlariga kiritilgan startap-
loyihalar sonini 2020 yildagi 50 tadan 2025 yilgacha 700 taga, 2030 yilgacha esa 2300 taga olib
chiqish, shuningdek, dasturiy mahsulotlar eksportini 2020 yildagi 10 million dollardan 2025
yilgacha 100 million dollargacha, yaʼni, 10 barobar oshirish va ularni yalpi ichki mahsulot
(YaIM)ning axborot texnologiyalari sektoridagi
ulushini kamida 4 foizga koʻtarish strategik
maqsad qilib rejalashtirilgan (Farmon, 2019).
Adabiyotlar tahlili.
“Taʼlim xizmatlari insonning uzoq muddatga moʻljallangan, uning butun faol hayotining
barcha davri mobaynida jamiyatning raqobatbardosh aʼzosi boʻlib qolishga imkon beruvchi
vakolat (huquq)larini shakllantirishi lozim”
(
Константинов, Филонович
, 2005).
Xodiyevning (2012) maqolasida mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
istiqbollaridan kelib chiqib, oʻrta muddatli istiqbolda oliy taʼlimda xizmatlar koʻrsatish
tizimining asosiy yoʻnalishlari taʼkidlangan boʻlib, maqolada ilmiy tadqiqotimizga oid masalalar
oʻrin olgan. Bu masalada olimlarning mulohazalari quyidagicha: “Oliy taʼlimda xizmat
koʻrsatishdan kutiladigan xususiy manfaat bu bevosita taʼlim oluvchilar uchundir. Taʼlim
xizmatlarining iqtisodiy natijalari shakli turlicha, yaʼni natura va pul koʻrinishida, bevosita va
bilvosita boʻlishi mumkin. Qoidaga koʻra, inson qanchalik yuqori darajada taʼlim olsa, u
shunchalik koʻp oylik maosh oladi (pul koʻrinishidagi samara), nufuzli ishga kirishda imkoniyati
oshadi (pul koʻrinishida boʻlmagan samara), ilmiy-texnik taraqqiyot tufayli boʻlayotgan
oʻzgarish va yangilanishlarga tezda moslashadi (bilvosita samara) (Гулямова,
www.e-itt.uz
I SON. 2024
161
Абдурахмонова, 2004), “XXI asrning intellektual iqtisodiyotida yuqori malakali
mutaxassislarning mavqeyi oʻsib boradi. Shuning uchun, ... innovatsion loyihalar ishlab
chiqarish va joriy etishga qodir kadrlar tayyorlash respublika va hududlar miqyosida birinchi
darajali vazifa boʻlishi lozim” (Рахманбаева, 2012), “XXI asr – intellektual boylik, yuksak bilim
va salohiyat talab etadigan asr. Darhaqiqat, taraqqiyot yoʻlidan izchil rivojlanishda hal qiluvchi
muhim mezon zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni egallagan mutaxassislar hisoblanadi”
(Хамрақулов, 2011).
MDH davlatlari
olimlaridan biri Yu.A.Shevchenkoning asarida “Taʼlim xizmatlarining
shakllanishi, oliy taʼlim muassasalarida narxning shakllanishi va uning marketing strategiyasi,
taʼlim xizmatlariga narx belgilashning umumiy algoritmi, pullik taʼlim xizmatlari bahosini
aniqlashda xarajatlar usuli, oliy taʼlim muassasalarini moliyalashtirish, taʼlim xizmatlariga narx
belgilash bosqichlari, davlat oliy taʼlim muassasalarida narx belgilash siyosatining maqsadlari
kabi masalalar tadqiq qilingan” (Константинов, Филонович, 2005).
Shuningdek, V.S.Bajenovaning asarida “Taʼlim xizmatlarining shakllanishi, taʼlim
xizmatlarida marketing tadqiqotlarini amalga oshirish, taʼlim xizmatlariga talab va taklif
muvofiqligi, bitiruvchilarni ishga joylashtirishni tartibga solish, iqtisodiyotning
transformatsiyalashuvi sharoitida uzluksiz taʼlimni amalga oshirish siyosatining asosiy
yoʻnalishlari, bitiruvchilarni ishga
joylashtirishni tartibga solish mexanizmlari, oliy taʼlim
muassasalarida moliyaviy resurslarni diversifikatsiyalash jarayoni, taʼlim xizmatlari bozorida
raqobatni qoʻllab-quvvatlash bilan bogʻliq tadqiqotlar olib borilgan” (Ходиев, 2012).
M.A.Lukashenko asarida “Taʼlim xizmatlarining xususiyatlari va shart-sharoitlari, oliy
taʼlim muassasalarini boshqarish tizimi, taʼlim xizmatlarida talab va taklifning shakllanishi,
mehnat bozori va taʼlim xizmatlari bozorining oʻzaro bogʻliqligi, bitiruvchilarni ishga
joylashtirish jarayoni, oliy taʼlimni rivojlantirish siyosatining maqsad va vazifalari, taʼlim
xizmatlari bozorida raqobatni shakllanishiga doir masalalar tadqiq qilingan”.
Rossiyalik
tadqiqotchi
L.V.Zaxarovaning tadqiqot ishida “Taʼlim xizmatlarining
rivojlanish xususiyatlari, taʼlim xizmatlari va mutaxassislar mehnat bozorining oʻzaro
bogʻliqligi, taʼlim xizmatlari tushunchasining mohiyati, mazmuni va tasnifi, taʼlim xizmatlari
bozorida raqobatni shakllanishi, taʼlim xizmatlariga talab va taklifning shakllanishi, oliy taʼlim
muassasalari bitiruvchilarini ishga joylashtirish, taʼlim xizmatlari bozorining strategik
rivojlanishi va marketing tadqiqotlari masalalari oʻrganilgan” (Гулямова, Абдурахмонова,
2004).
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada oliy taʼlim xizmatlari sifatini baholash koʻrsatkichlari keyingi bir necha yillardan
beri taʼlim tizimining eksponensial oʻzgarishi jarayonlari bilan belgilanadi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Taʼlim olish maqsadida ilm izlovchilarning bir hududdan ikkinchi bir hududga yoki
mamlakatga koʻchib borish harakatlari dastlab eramizdan oldingi IV asrga borib taqaladi. XX
asrga kelib taʼlim xizmatlari savdosi faqat foyda koʻrish yoki biznes qilish uchun emas, balki,
kam rivojlangan mamlakatlarga ijtimoiy koʻmak sifatida koʻproq shakllangan va vaqt oʻtishi
ushbu innovatsion xizmat turining rivojiga olib keldi. Keyingi davrda, ingliz tili rasmiy til deb
tan olingan sanoati rivojlangan mamlakatlarda taʼlim xizmatlari rivojlantirildi. Bu holat taʼlimni,
aniqrogʻi, innovatsiyalarning tijoratlashtirilishini jadallashtirdi. Xususan, 1985-2000 yillarda
transmilliy taʼlim orqali offshor bozorlarda turli xalqaro darajadagi franchayzing va qoʻshma
dasturlar hamda hamkorlik (twinning) dasturlari taraqqiy qildi. XXI asrdan boshlab, Dubay,
Singapur, Shanxay, London, Doxa va boshqa shaharlarda “transmilliy taʼlim markazlari (hubs)”
larda offshor kampuslarlarning tashkil qilinishi taʼlim xizmatlari xalqaro savdosining yanada
jadal rivojlanishiga olib keldi. Bunga misol qilib Rossiya, Italiya, Malayziya, Yaponiya va Janubiy
www.e-itt.uz
I SON. 2024
162
Koreya kabi davlatlar koʻplab kampuslarining Oʻzbekistonda ham joylashganligini bunga misol
qilib keltirish mumkin.
Mamlakatimiz taʼlim tizimi uchun yangi boʻlgan “Choice Based Credit system (CBCS) –
Oʻqitishning tanlovga asoslangan kredit tizimi” ni mamlakatimiz va uning mintaqalarida,
jumladan, Fargʻona davlat universitetida joriy qilinishi esa taʼlim xizmatlarining yanada
rivojlanishiga sabab boʻladi. Ushbu innovatsion tizimning joriy qilinishi taʼlimda nazoratni
kuchayishiga, talabalarning mustaqil izlanishiga, pedagoglar oʻrtasida kuchli raqobat
shakllanishiga, oʻquv dasturlarining jahon standartlariga yaqinlashishiga, tizimning
elektronlashishiga va, eng muhimi, milliy taʼlim tizimi imidjining jahon taʼlim bozori
standartlari darajasiga koʻtarilishiga olib keladi. Iqtisodiyot boʻyicha 2019 yilgi Nobel mukoffoti
sovdindorlarining taʼlim dasturlari boʻyicha olib borgan ilmiy izlanishlari natijalariga koʻra,
qisqa muddatli shartnoma asosida faoliyat olib boradigan pedagoglarning natijalari odatdagi
tizimga nisbatan yuqori samarali ekanligi, yaʼni, bir yillik yoki yuqori natija koʻrsatgan
pedagoglarga nisbatan uzoqroq muddatli shartnomalar orqali ishga yoʻllash taʼlim sohasi
rivojiga ijobiy xizmat qilishi aniqlangan. Malayziyalik iqtisodchi olim S.Y. Tam taʼlim xizmatlari
xalqaro savdosi rivojida shaffof qonunchilik mavjudligi, akkreditatsiyaning faqatgina
boshqaruvga yoki hujjatlarga emas, balki taʼlim sifatiga kuchli eʼtibor qaratilishi va
universitetlar nufuzi bilan bogʻliq ekanligini ilmiy tadqiq qilgan.
Bizning fikrimizcha, yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, innovatsion taʼlim xizmatlari –
bu oʻrganuvchilarga samarali, qiziqarli va oson uslubda bilimlarni yetkazib berishning yangicha
hamda noyob oʻrgatish texnologiyasidir. Oliy taʼlim muassasalari taʼlim berishning anʼanaviy
shakllaridan voz kechgan holda, oʻrganuvchilarda xato qilib qoʻyishdan choʻchimaslik va toʻliq
erkin holda gʻoyalarini yuzaga chiqarishga imkoniyat yaratib berish, deb hisoblaymiz.
Xizmatlari sohasida bugungi kunda kuzatilayotgan eng katta kamchilik, bu sohada
malakali kadrlarning yetishmasligidir. Faoliyat olib borayotgan koʻpchilik mutaxassislarning
faqatgina amaliy koʻnikmalarga egaligi, ham nazariy, ham amaliy tajribaga ega boʻlgan
mutaxassislar kamligi oliy taʼlim muassasalari taʼlim xizmatlari bilan bogʻliq turli
muammolarga sabab boʻlmoqda. Ushbu soha mutaxassislarini tayyorlash bilan bogʻliq taʼlim
tizimini toʻgʻri tashkil qilish, xorij tajribalarini oʻrganib kelish bilan bogʻliq tizimning yoʻlga
qoʻyilishi soha rivojiga xizmat qiladi.
Oliy taʼlim muassasalarida innovatsion xizmatlar turlarining koʻpayishi, ularning rivoji
mintaqada mavjud imkoniyatlar, shart-sharoitlar bilan birgalikda, ekzogen (tashqi) va endogen
(ichki) omillar bilan ham bevosita bogʻliq hisoblanadi. Ushbu yondashuvdan kelib chiqqan
holda, Oliy taʼlim muassasalarida innovatsion xizmatlarni rivojlantirish asosida bu omillarni
chuqur tahlil qilish va natijalarni amaliyotga izchil tatbiq qilish yotadi. Amalda innovatsiya
mamlakatlarning oʻzlari bilan bogʻliq boʻlmagan tashqi va ichki oʻzgarishlar bilan bevosita
bogʻliq boʻlgan endogen hamda aralash shakllardagi omillarga boʻlinadi. Mamlakatimizda
hozirgi davrga kelib koʻrsatilayotgan har qanday innovatsion xizmat turlarining YaIM
tarkibidagi ulushi hamda ularning xoh ichki boʻlsin, xoh tashqi savdodagi ulushi nisbatan kichik
hajmga ega. Innovatsion xizmatlar hajmi yildan-yilga rivojlanish tendensiyasiga ega boʻlsada,
taraqqiy qilgan mamlakatlardagi bilan respublikamiz va uning boshqa mintaqalaridagi natijalar
taqqoslanganda, ham sifat, ham hajm jihatdan ancha orqada ekanligi yuzaga chiqadi. Shu
sababdan ham, yangilanayotgan institutsional sharoitda, raqobatbardoshlikning eng muhim
tarkibiy qismi boʻlgan mintaqaviy iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishi unda ilm, taʼlim,
ishlab chiqarish, moliyaviy, ijtimoiy faoliyatlarning bir-biri bilan chambarchas bogʻliq tarzda
shakllanishini nazarda tutadi.
Tadqiqotlar va tahlillar asosida oliy taʼlim muassasalarida xizmatlar bugungi kundagi
holati va uning kelajakda rivojlanishiga koʻplab ekzogen va endogen omillar taʼsirlari juda
yuqoriligini kuzatish mumkin. Xizmat koʻrsatuvchi subyektlar hamda ularning faoliyat yuritishi
bilan bogʻliq jarayonlarga taʼsir qiluvchi barcha omillar shartli ravishda ikki katta guruhga,
yaʼni, ekzogen va endogen omillarga boʻlib oʻrganildi. Nazarimizda omillarni bunday tasniflash
www.e-itt.uz
I SON. 2024
163
va ular tahlili oliy taʼlim muassasalarida innovatsion xizmatlar rivojlanishi bilan bogʻliq
muammolarni hal qilish hamda yoʻl qoʻyilayotgan kamchiliklarni tezda bartaraf qilish imkonini
beradi va kelajakda soha jadal rivojida amaliy dastur boʻlib xizmat qiladi.
1-
rasm. Xizmat koʻrsatuvchi subyektlarni tashkil qilish va samarali faoliyatini
taʼminlashga taʼsir qiluvchi ekzogen va endogen omillar guruhlari tasnifi
Manba:
muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
ekzogen omillar
endogen omillar
-
Toʻgʻri tashkil qilingan tashqi
-
iqtisodiy aloqalar
-
Integratsion aloqalar
-
Moliyaviy resurslar
-
Erkin savdo hududlari
-
Jahon talabidagi standartlar va boshqalar
Iqtis
odi
y
Fan
va tex
ni
ka
-
tex
nolo
gi
ya
-
Xizmat koʻrsatish turi
-
Daromadlar manbalari va taqsimlanishi
-
Subsidiya, moliyaviy yordam va zaxira
-
Faoliyat koʻlami darajasi va boshqalar
-
Geografik joylashuv
-
Tabiiy resurslar
-
Ekologik va sanitar gigiyenik vaziyat
-
Tabiiy-geografik ofatlar
-
Harorat, iqlim oʻzgarishlari va boshqalar
-
Milliy
qadriyatlar va anʼanalar
-
Diniy qarashlar
-
Tarixiy qadriyatlar va aloqalar
-
Aholining sohaga boʻlgan moyilligi
-
Ijtimoiy infratuzilmalar mavjudligi
-
Texnik va texnologik qurollanganligi
-
Fan-texnika yutuqlari joriy qilinishi
-
Xodimlar malakasining oshib borishi va
boshqalar
-
Xizmatlarning ekostandartlarga mosligi
-
Ekologik bilim, madaniyat va etika
-
Tabiiy ofat va iqlimiy oʻzgarishlardan
himoyalanish vositalari, jihozlari va
boshqalar
-
Xodimlarni har tomonlama ijtimoiy
himoyasi
-
Ijtimoiy ragʻbat tizimining yoʻlga
qoʻyilganligi
-
Yosh mutaxassislarni qoʻllab
-quvvatlash
va ustoz-shogird munosabatlari
-
Innovatsion texnologiyalarning jalb
qilinganligi
-
Sohaga ilmiy yondashuv
-
Infratuzilma darajasi
-
Texnopolis, texnoparklar hamda
markazlar tashkil qilinganligi va
boshqalar
-
Yuqori sifatli maʼlumotlar bazasini
shakllantirish
-
Hamkorlar bilan aloqalar va ular
oʻrtasidagi raqobatga oid maʼlumotlar
-
Tezkor va birlamchi axborotlar
olinishining innovatsion vositalari va
boshqalar
T
abi
iy
A
xb
orot
Ij
ti
m
oi
y
-
Ishchilar bilan aloqa va teskari aloqa
mavjudligi
-
AKT bilan taʼminlanganlik va ulardan
foydalanish darajasi
-
Xodimlarning kundalik maʼlumot bilan
taʼminlanganligi, kiberxavfsizlik va
boshqalar
-
Zamonaviy boshqaruv usullari
-
Xalqaro
tashkilotlarga aʼzolik
-
Ikki va koʻp tomonlama aloqalar
-
Malakali kadrlar, ular bilimini oshirish,
qayta oʻqitish va boshqalar
-
Qarorlarni ishlab chiqish va qabul
qilishda nazorat va monitoring
-
Sohada xodimlarning yetarli tajribaga
egaligi va layoqati
-
Ichki boshqaruv tizimi shaffofligi
-
Xodimlarning jamoaga sodiqligi va
boshqalar
T
as
hki
liy
-
Xalqaro huquqiy normalar
-
Sohaga oid huquqiy normalar va meyoriy
xujjatlar
-
Xalqaro huquqiy nazorat va monitoring
-
Hamkorlikka oid xalqaro huquqiy
shartnomalar, kelishuvlar va boshqalar
Huq
uqi
y
-
Mulkiy egalik qilish shakli va
xususiyatlari
-
Soha va xodimlar faoliyatining huquqiy
himoyalanganligi
-
Xodimlar huquqlari himoyasi
kafolatlanganligi
-
Qonun ustuvorligi va boshqalar
www.e-itt.uz
I SON. 2024
164
Ushbu maqsadda oliy taʼlim muassasalarida xizmat koʻrsatuvchi subyektlar faoliyatini
tashkil qilish va barqarorligini taʼminlashga taʼsir qiluvchi ekzogen va endogen omillar turlari
va ularning tasnifini quyidagicha shakllantiramiz (1-rasm).
Iqtisodiyotda xizmat koʻrsatuvchilar faoliyatiga taʼsir qiluvchi omillarni mavjud nazariy
bilimlarga tayangan holda, ikkita katta, ekzogen va endogen guruhlarga, oʻz navbatida, bu
guruhlarni asosiy yettita kichik boʻlimlarga ajratgan holda tasniflandi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida xizmat koʻrsatuvchi subyektlar faoliyatini olib borish,
jahon standartlariga mos xizmatlarni tashkil etishda bevosita iqtisodiy qonuniyatlar muhim rol
oʻynashini inobatga olgan holda birlamchi omil sifatida iqtisodiy omillar qarab chiqildi. Bugungi
kunda mavjud koʻrsatilayotgan xizmatlarni kelajakda hajm va sifat jihatdan rivojlantirishda,
uning innovatsion turlarini amaliyotga tadbiq qilishda eng muhim omilni iqtisodiy omil tashkil
qiladi.
Ekzogen omillar sifatida, innovatsion xizmatlar koʻrsatilishida rivojlangan mamlakatlar
tajribasi muhim rol oʻynashini inobatga olib, tashqi iqtisodiy aloqalar va integratsion aloqalar
oʻrnatilishi bevosita taʼsirga ega. Innovatsiyalar amaliyotda katta hajmdagi investitsiya bilan
bogʻliqlikda rivojlanadi. Buning uchun tashqi moliyaviy resurslar zarurligi, investorlar
faoliyatini tashkil qilishiga jozibador muhit, yaʼni, erkin savdo hududlarining tashkil qilinishi va
natijada jahon standartlariga mos xizmatlar koʻrsatilishi bilan bogʻliq omillar ijobiy taʼsirga ega
hisoblanadi.
Endogen iqtisodiy omillar sifatida, oliy taʼlim muassasalarida diversifikatsiyasi,
daromadlar manbalari va taqsimlanishining sifati, islohotlar davrida davlatning moliyaviy
koʻmagi hamda subsidiyalar koʻlami va boshqa omillar taʼsir doirasi kengligi inobatga olindi.
Shuningdek, oliy taʼlim muassasalarida xizmatlarni tashkil etishda milliy qadriyatlar,
diniy qarashlar, ragʻbat va munosabatlar, aholi qiziqishi, intellektual salohiyati va ijtimoiy
himoya darajasi bilan bogʻliq munosabatlarni inobatga olgan holda endogen va ekzogen
ijtimoiy omillar ham oʻrganildi.
Barcha sohalarda boʻlgani kabi, faoliyat turining geografik joylashuvi, resurslarning
mavjudligi, ekologik holat, iqlim oʻzgarishlari va boshqa tabiiy jarayonlar hamda xizmatlarning
ekostandartlarga mosligi, aholining ekologik bilim, madaniyat va etikasi taʼsirlarini inobatga
olib, xizmatlar sohasida endogen va ekzogen tabiiy omillar ham katta taʼsirga ega
Toʻrtinchi guruh sifatida fan va texnik-texnologik omillar keltirilgan boʻlib, bunda asosiy
eʼtibor innovatsion texnologiyalarning jalb qilinganligi, oliy taʼlim muassasalarida ilmiy
yondashuv, infratuzilma darajasi va boshqa shart-sharoitlarga qaratilgan. Bevosita taʼlim
xizmatlarini koʻrsatishda tadqiqot obyekti boʻlganligini eʼtiborga olib, bu muhim omillarning
ISO 9001: 2000 standartining isteʼmolchilar ehtiyojlari hamda talablarining qanchalik
qondirilganligini baholaydigan sifat menejmenti tizimi eʼtiborimizda boʻldi.
Oliy taʼlim muassasalarida innovatsion xizmatlar turlarini rivojlantirishda qarorlarni
toʻgʻri va oʻz vaqtida qabul qilish lozim. Faoliyat barqarorligiga erishishda axborot sifati,
ishonchliligi, xavfsizligi, jarayonning yuqori zamonaviy dastur hamda AKT vositalari va
jihozlari bilan taʼminlanishida axborot omillarining muhim ahamiyat kasb etishi inobatga
olindi.
Mamlakatimizda azaldan nufuzli oliy taʼlim, tibbiyot oʻquv va oʻrta maxsus bilim yurtlari
sonining koʻpligi, qoʻshni Turkmaniston va Qozogʻistonning chegara viloyatlaridan bizdagi
taʼlim va tibbiy xizmatlariga boʻlgan ehtiyojning yuqori ekanligini koʻrsatmoqda. Bu omil
istiqbolda, mavjud imkoniyatlardan yanada unumli foydalanib va kengaytirib, soha xizmatlari
xalqaro savdosini jadal surʼatlarda rivojlantirishga asos boʻladi.
Shu oʻrinda Amerikaning xalqaro oʻqituvchilar taʼlim va almashinuvga ixtisoslashgan
dunyodagi eng yirik notijorat birlashmasi (NAFSA) AQShning 509 ta universitetlari orasida
taʼlim xizmatlari eksportiga aks taʼsir qiladigan omillar boʻyicha soʻrovnoma natijalarini
keltiramiz (1-jadval).
www.e-itt.uz
I SON. 2024
165
1-jadval
Taʼlim xizmatlari eksportiga aks taʼsir qiladigan omillar
Roʻyxatdan oʻtishni rad etish sababi
2021 Kuzgi
semestr (%)
2022 Kuzgi
semestr (%)
2023 Kuzgi
semestr (%)
Viza olish jarayonidagi kechikishlar yoki
rad etish
34
68
83
Ijtimoiy va siyosiy muhit
15
57
60
Boshqa davlat universitetlaridan
roʻyxatdan oʻtish
19
54
59
Oʻqish narxi
51
55
57
Oʻzini noqulay his qilishi
-
49
50
Ish bilan taʼminlanganlik
-
41
44
Xavfsizlik
12
33
44
Soʻrovning birinchi yilida eng yuqori koʻrsatkich oʻqish narxining yuqoriligi boʻlsa, 2022
yilga kelib, viza munosabatlari eng yuqoriga chiqqan va soʻnggi, 2023 yilda ham deyarli 83%
talabalar viza olish bilan bogʻliq muammolarga uchraganliklarini maʼlum qilganlar. Shu bilan
birga, qolgan barcha 6 ta yoʻnalishda ham dastlabki yilga nisbatan oʻsish, yaʼni, muammolar
koʻpayganligi maʼlum boʻlgan va buning oqibatida dunyo boʻyicha AQShda taʼlim oluvchilar
hajmi umumiy 28% dan 21%gacha pasaygan.
Avstraliyadagi bitiruvchilarga oʻqishdan keyin qolib, 18 oy ishlashi mumkinligi
toʻgʻrisidagi qonun 2023 yilda roʻyxatdan oʻtgan talabalar hajmining 15% ga oshishiga va
Kanadada bitiruvchilarga uch yillik ishchi vizasining berilishi esa 2022 yilda bu mamlakatda
roʻyxatdan oʻtgan talabalar hajmining 20 % oʻsishiga olib kelgan.
Fikrimizcha, oliy taʼlim tizimini ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan
kelib chiqqan holda, fan, taʼlim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini taʼminlash
asosida taʼlim sifatini yaxshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion
faoliyatni samarali tashkil etish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida ishlab
chiqilganligi asoslangan ustuvor tarmoqlar jadal rivojlanishi bilan mamlakat iqtisodiyoti uchun
multiplikator samaradorligini berishda katta ahamiyat kasb etadi.
Xulosa va takliflar.
Yuqorida belgilangan vazifalar va amaliy natijalar asosida quyidagi taklif va tavsiyalar
berildi:
Taʼlim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar hamda axborot texnologiyalarini
rivojlantirishga qaratilgan amaliy “Bir million oʻzbek dasturchilari” loyihasi, hududlarda IT
parklari markazlari va biznes inkubatorlarining tashkil qilinishi bilan bogʻliq jarayonlar taklif
qilinayotgan bu konseptual chora-tadbirlarning kelajakda albatta natijalaridan boʻladi.
Taʼlim sohasida amalga oshiralayotgan islohotlar, taʼlimga kredit tizimining joriy qilinishi,
oylik maoshlarning oshirilishi, fanlar sonini qisqartirish boʻyicha takliflarning ishlab
chiqilganligi kelajakda albatta oʻz mevasini beradi. Albatda, taʼlim xizmatlari savdosi bilan
jahon bozoriga kirish va kuchli raqobatga moslashish uchun yuqoridagilarning oʻzi kamlik
qiladi. Taʼlim xizmatlari bilan jahon bozoriga kirish uchun kuchli tajribaga ega boʻlgan taʼlimda
katta yutuqlarga erishgan mamlakatlar tajribasidan foydalanish talab qilinadi. Albatta, ushbu
erishilgan natijani saqlab qolish va kelajakda yanada rivojlantirish uchun kelajakda qoʻshni va
boshqa turli imkoniyatlari yuqori boʻlgan Osiyo mamlakatlari bilan geosiyosiy, savdo-iqtisodiy,
madaniy-tarixiy aloqalarni yanada kuchaytirish hamkorlikda faoliyatni takomillashtirish
yaxshi samaralar beradi.
22
NAFSA.org Butun jahon pedagoglar jurnali ramiy sayti.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
166
Adabiyotlar:
Farmon (2019) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi PF-5847-son
“Oʻzbekiston Respublikasi oliy taʼlim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Farmoniga 1-ilova. [https://lex.uz/docs/4545884]
Farmon (2020) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5 oktabrdagi PF-6079-son
“Raqamli Oʻzbekiston-2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga 1-ilova. [https://lex.uz/docs/5030957]
Гулямова С.С., Абдурахмонова К.Х. (2004) Образование в системе человеческого
развития: мировая практика и опыт Узбекистана // Под ред. акад. Гулямова С.С., акад.
Абдурахмонова К.Х. – Ташкент. – 170 с.
Гулямова С.С., акад. Абдурахмонова К.Х. (2004) Образование в системе человеческого
развития: мировая практика и опыт Узбекистана // Под ред. акад. Гулямова С.С., акад.
Абдурахмонова К.Х. – Ташкент. – 170 с.
Константинов Г.Н., Филонович С.Р. (2005) Университеты, общество знания и
парадоксы образования // Вопросы образования. 4. – с.106-126.
Константинов Г.Н., Филонович С.Р. (2005) Университеты, общество знания и
парадоксы образования // Вопросы образования. – 4. – с.106-126.
Рахманбаева Р.А. (2012) Управление интеллектуальным потенциалом вузов в
условиях интеграции образования и производства. Автореф.дисс. ... д-ра эконом. наук. –
Ташкент, – 50 с.
Хамрақулов Ж. (2011) Демократик ўзгаришларни чуқурлаштириш шароитида
кадрлар тайёрлашда таълим тизимининг ўрни ва роли // Иқтисодиёт ва таълим. –
Тошкент: № 2, – Б. 5-8.
Ходиев Б.Ю. (2012) Приоритеты развития высшего образования // Подготовка
образованного и интеллектуально развитого поколения – как важнейшее условие
устойчивого развития и модернизации страны. Сборник статей международной
конференции. 16-17 февраля 2012 года. – Т., – С. 36-40.
Ходиев Б.Ю. (2012) Приоритеты развития высшего образования // Подготовка
образованного и интеллектуально развитого поколения – как важнейшее условие
устойчивого развития и модернизации страны. Сборник статей международной
конференции. 16-17 февраля 2012 года. – Т., – С. 36-40.
