АНАЛИЗ ОСНОВНЫХ ПРИЧИН ВОЗНИКНОВЕНИЯ НАЛОГОВОЙ ЗАДОЛЖЕННОСТИ ПО НАЛОГАМ И СБОРАМ

www.e-itt.uz

I SON. 2024

199

СОЛИҚ ВА ЙИҒИМЛАР БЎЙИЧА СОЛИҚ ҚАРЗДОРЛИКЛАР ЮЗАГА

КЕЛИШИНИНГ АСОСИЙ САБАБЛАРИ ТАҲЛИЛИ

Абдукаримов Хурмат Матякубович

Тошкент давлат иқтисодиёт университети

ORCID: 0009-0005-3493-0462

xurmat.abdukarimov@soliq.uz

Аннотация.

Ушбу мақолада солиқларни ундириш механизмини такомиллаштириш,

солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш ва таълимни яхшилаш, солиқ тизими ва

тартибларини соддалаштириш, солиқ тўловчилар ва солиқ органлари ўртасида
самарали алоқа каналларини ривожлантириш солиқларни ундириш механизмларини

такомиллаштириш. Бундан ташқари, адолатга бўлган ишонч ва идрокни

шакллантириш ва самарали мажбурлов чораларини қўллаш ҳам мувофиқликни ошириши

муносабатларни ривожлантириш тендентсияларини ҳамда солиқ ва йиғимлар бўйича

солиқ қарздорликлар юзага келишининг асосий сабабларини назарий ва амалий жиҳатлар
ёритиб берилган.

Калит сўзлар:

солиқ қарзи, боқиманда, кадастр қиймати, шахсий карточка, солиқ

элементлари, бюджет салоҳияти, маҳаллий бюджет, маҳаллий бюджетлар

харажатлари, суд ижроси, қарз берувчи, кредитор, дебитор.

АНАЛИЗ ОСНОВНЫХ ПРИЧИН ВОЗНИКНОВЕНИЯ НАЛОГОВОЙ

ЗАДОЛЖЕННОСТИ ПО НАЛОГАМ И СБОРАМ

Абдукаримов Хурмат Матякубович

Ташкентский государственный

экономический университет

Аннотация.

Данная статья направлена на совершенствование механизма сбора

налогов, улучшение обслуживания и образования налогоплательщиков, упрощение

налоговой системы и процедур, развитие эффективных каналов связи между
налогоплательщиками и налоговыми органами, совершенствование механизмов сбора
налогов. Кроме того, теоретические и практические аспекты формирования доверия и

восприятия справедливости, применение эффективных мер принуждения также

повышают соблюдение требований, тенденции развития отношений и основные
причины возникновения налоговой задолженности по налогам и сборам. .

Ключевые слова:

налоговая задолженность, имущество, кадастровая

стоимость, личная карта, налоговые элементы, бюджетная обеспеченность, местный

бюджет, расходы местных бюджетов, судебное исполнение, кредитор, кредитор,
должник.

UOʻK: 336.23

I SON – IYUL-AVGUST

199-208

www.e-itt.uz

I SON. 2024

200

ANALYSIS OF THE MAIN CAUSES OF TAX ARREARS IN

TERMS OF TAXES AND FEES

Abdukarimov Khurmat Matyakubovich

Tashkent State University of Economics

Abstract.

This article aims to improve the tax collection mechanism, improve service and

education for taxpayers, simplify the tax system and procedures, develop effective communication

channels between taxpayers and tax authorities, and improve tax collection mechanisms. In
addition, the theoretical and practical aspects of the formation of trust and perception of justice

and the use of effective coercive measures also increase compliance, the trends in the development

of relations, and the main reasons for the occurrence of tax arrears on taxes and fees.

Keywords:

tax arrears, property, cadastral value, personal card, tax elements, budget

capacity, local budget, costs of local budgets, judicial enforcement, lender, creditor, debtor.

Кириш.

Давлатимизнинг ҳозирги кундаги тадбиркорлик ва кичик бизнесни қу ллаб

қувватлаш ҳамда улар фаолиятини эркинлаштириш жарае нида турли текширишларни

камаи тириш, солиқлар ва и иғимларнинг улар фаолиятига таъсирини камаи тириш,

яъни мулкчилик шаклидан қатъии назар ҳар қандаи ху жалик субъекти ту лае тган

солиғи унга ту ла-ту кис иқтисодии эркинлигини таъминлашга асос бу лишига эршиши

бугунги кундаги солиққа тортиш тамои илларининг энг асосии си экани ҳеч кимга сир
эмас. Мустақилликка эришган даслабки и илларимизданоқ, қарздорликнинг, аи ниқса,

солиқ қарздорликнинг у сишини олдини олишга катта аҳамият берилмоқда. Қарз

берувчи ва қарз олувчилар, кредитор ва дебиторлар у ртасидаги муносабатларни

тартибга солувчи ҳуқуқии -меъе рии асослар яратилди. Ку рилае тган қатьии чора-
тадбирлар туфаи ли, солиқ идораларининг бюджетга ва бюджетдан ташқари мақсадли

жамғармаларига солиқ суммаларини ундиришдаги фаоллиги муаи ян ижобии

натижалар бермокда.

Адабиётлар шарҳи.

Ҳозирги даврда У збекистон Республикаси солиқ маъмуриятчилигида жории

этилган солиқларни ундириш механизмини такомиллаштириш и у ллари мавзусига оид

қисқача адабие тлар шарҳини келтирамиз.

Солиқ мажбурияти - жисмонии шахс, корпорация е ки бошқа юридик шахснинг

давлат олдидаги солиқ қарзининг умумии суммаси. Даромад солиғи, савдо солиғи ва

капитал даромад солиғи солиқ мажбуриятларининг барча шаклларидир (Жонсон, 2022).

Солиқ мажбуриятининг таърифи жисмонии е ки юридик шахснинг давлатга солиқ

бу и ича қарзи бу лган пул е ки қарз миқдоридир (Жозепсон, 2022). Демак,
англашилмоқдаки солиқ мажбуриятлари солиқ ту лашдан бу и ин товлашга қараб
кетмоқда. Яъни ушбу тадқиқот доирасида солиқ ту лашдан бу и ин товлаш тушунчасини

иқтисодии моҳиятини очишга ҳаракат қиламиз. Солиқ ту лашдан бу и ин товлаш деганда

жисмонии е ки юридик шахсларнинг солиқ мажбуриятларини қонунга хилоф равишда
камаи тириш мақсадида амалга оширилае тган кенг ку ламли фаолият тушунилади.

Солиқ мажбуриятлари солиқ тизимларининг стандарт ва ҳуқуқии жиҳати бу либ, солиқ

ту лашдан бу и ин товлаш фирибгарлик и у ли билан ушбу мажбуриятлардан қочиш е ки

камаи тиришга қаратилган жиноии ҳаракатдир.

Солиқ ту лашдан бу и ин товлаш тарих давомида ҳамма жои да кенг тарқалган.

“Солиқ ту лашдан бу и ин товлаш” атамаси солиқларнинг адолатли улушини ту лашни

истамаи диганлар томонидан кенг ку ламли фаолиятни у з ичига олади (Овусу ва бошқ.,

2019). Бу солиқларни камаи тириш мақсадида қонунни бузишга ҳаракатдир. Даромадни

www.e-itt.uz

I SON. 2024

201

камаи тириб ку рсатиш, чегирмаларни ортиқча ку рсатиш ва молиявии ҳужжатларни
манипуляция қилиш солиқ ту лашдан бу и ин товлаш стратегиясининг мисолидир

(Озили, 2020). Шунга қарамаи , солиқ ту лашдан бу и ин товлаш натижасида и у қотилган

даромад миқдори ҳар қандаи мамлакатда катта бу лиши мумкин.

Ку пгина солиқ ту лашдан бу и ин товлаш бу и ича тадқиқотлар индивидуал хатти-

ҳаракатларни аниқ контекстда ку риб чиқади (Алм ва бошқ., 2019). Ахлоқии , ишонч,

муносабат, идрок, ният, хабардорлик, маданият, диндорлик, билим ва таълим каби

индивидуал омилларга боғлиқ. Шахсии даромад солиғи бу хатти-ҳаракатлар ку риб

чиқиладиган энг кенг тарқалган объектив бу либ, солиқ ту лашдан бу и ин товлаш бу и ича
энг назарии ва эмпирик ишлар шахсии даромад солиғига қаратилган (Эфеэлоо ва Дик,

2018). Жисмонии шахслар у з даромадларини кам ҳисобот бериш, чегирмаларни,

имтие злар е ки кредитларни ортиқча ку рсатиш, солиқ декларациясини у з вақтида

топширишга эътибор бермаслик е ки ҳатто солиқ ту ламаслик учун аи ирбошлашда
қатнашиш орқали даромад солиғини ту лашдан қочишлари мумкин. Бошқа томондан,

бундаи хатти-ҳаракатлар, албатта, турли солиқларда олиниши мумкин. Аи ни паи тда,
фирмалар, масалан, жисмонии шахслар шахсии даромад солиғида бу лгани каби,

даромадларни кам ҳисобот бериши, чегирмаларни бу рттириб ку рсатиши е ки юридик
шахсларнинг даромад солиғи бу и ича солиқ декларациясини тақдим этмаслиги мумкин.

Адабие тда иқтисод билан боғлиқ омиллар солиқ ставкаси, молиявии чекловлар,

даромад даражаси, солиқ юки, коррупция, иқтисодии тузилма, аудит, жарима ва

ишсизликдир. Ричардсон (2016) солиқ ту лашдан бу и ин товлашда иқтисодии омилларга

қараганда иқтисодии бу лмаган омиллар ку проқ таъсир ку рсатади. Кеи инчалик,
коррупция ва солиқ ту лашдан бу и ин товлаш кенг тарқалган муаммолар сифатида

тавсифланади. Коррупция - ҳокимият ва ваколатли шахс е ки корпорация томонидан

ноқонунии афзалликларга эга бу лиш е ки ҳокимиятни шахсии манфаат учун

суиистеъмол қилиш мақсадида амалга ошириладиган инсофсиз е ки жиноии
ҳуқуқбузарликдир (Кҳлиф ва Амара, 2019).

Солиқ ту лашдан бу и ин товлаш бу и ича энг су нгги у рганилганлар томонидан

юқорида қаи д этилган иқтисодии ва ноиқтисодии омиллардан ташқари бошқа омиллар

ҳам қу лланилади. Адабие тларни ку риб чиқиш давлат хизматларини рақамлаштириш,
корпоратив ижтимоии масъулият ва маълумот тарқатишнинг таъсири каби баъзи

у згарувчиларни тақдим этади. Биринчидан, бутун дуне бу и лаб ҳукуматлар су нгги у н

и илликларда интернет технологияси давлат хизматларини соддалаштириши ва

уларнинг самарадорлигини ошириши мумкинлигини тушуниб, у з аҳолиси билан алоқа
қилиш учун интернетдан фои даланишда хусусии секторга эргашдилар (Уяр ва бошқ.,

2021). Ниҳоят, ҳуштакбоз хусусии , давлат е ки давлат ташкилоти доирасида ноқонунии ,

ахлоқсиз, ноқонунии , хавфли, фирибгарлик е ки давлат маблағларини суиистеъмол

қилувчи билим е ки ҳаракатни ошкор қиладиган кишидир. Ҳуштакбозлик тизимларини

жории қилиш аудитдан у тиш эҳтимолига ноаниқлик қу шиш орқали аниқлаш
имкониятини оширади (Масслет ва бошқ., 2019).

Sabine Freizer томонидан “У збекистонда солиқ маъмурияти ислоҳоти ва фискал

назорат” (2006): Ушбу тадқиқотчи томонидан У збекистонда солиқ маъмуриятчилигини

ислоҳ қилишнинг умумии ку ринишини беради ва солиқ и иғиш механизмларини
такомиллаштириш муаммолари ва имкониятларини е ритади. Муаллиф солиқларни

ундириш жарае нини яхшилашга солиқ ту ловчиларни у қитиш ва тушунтириш

ишларини яхшилаш, шаффофлик ва масъулиятни ошириш, солиқ маъмуриятчилиги

тизимини модернизасия қилиш орқали эришиш мумкинлигини таклиф қилади.

Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.

Мустақиллик и илларида бозор иқтисодие тини шакллантириш, унинг ҳуқуқии

асосини давлат томонидан тартибга солиш механизмларини яратиш ва бозор

www.e-itt.uz

I SON. 2024

202

инфраструктурасини ташқил этиш бу и ича салмоқли ишлар амалга оширилди. Шуларга
қарамаи , баъзи ху жалик юритувчи субъектларнинг раҳбарлари ҳукумат томонидан

қабул қилинган қонун ва қоидаларга бу и сунмаи у з билганича иш олиб бориш ҳоллари

ҳам учраб турган. Шундаи ҳоллардан бири, бюджет ва бюджетдан ташқари мақсадли

жамғармаларга ҳисобланган солиқ ва и иғимларни у з вақтида ту ламасликдир.

Мамлакатни ижтимоии –иқтисодии ривожлантириш ва иқтисодии ислохатларни

чуқурлаштиришнинг энг муҳим устивор и у налишлари бу и ича бу борада давлатимиз

раҳбари “2019 и илдаги янги солиқ сие сати доирасида иш ҳақига солиқ юки 1,5 баробар

камаи тирилганлиги, натижада расмии секторда ишлае тганлар сони и ил давомида 500
мингтага ку паи ди. Ислоҳотларимиз натижасида у тган и или 93 мингта е ки 2018 и илга

нисбатан қарии б 2 баравар ку п янги тадбиркорлик субъектлари ташкил этилди.

Шунингдек, 2020 и илдан бошлаб янги таҳрирдаги Солиқ кодексига асосан,

тадбиркорлик субъектлари томонидан ортиқча ту ланган е ки солиқ органи томонидан
асоссиз ундирилган солиқ ту ловлари у з муддатида қаи тарилмаса, унга Марказии

банкнинг асосии ставкаси бу и ича бюджетдан фоиз ҳисоблаган ҳолда ҳисобрақамига
қаи тариб берилади” (Мирзие ев, 2020) – дея таъкидлади.

Республика иқтисодие тининг ривожланиши учун иқтисодии соғлом муҳит

зарурлиги сабабли, у з мажбуриятларини бажаришга интилае тган ху жалик юритувчи

субъектларнинг имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, уларнинг самарали фаолият

ку рсатиши учун тегишли чоралар қу ллаш, уларга қулаи шарт-шароитлар яратиш

зарурлиги белгилаб олинди.

Давлат бюджети даромадларини шакллантириш асосан давлат солиқ хизмати

органлари зиммасига юклатилган. Солиқ тизимида солиқларнинг қуи идаги бешта

асосии функцияси мавжуд:

-

фискал (ғазнани ту лдириш) функцияси;

-

иқтисодие тни тартибга солиш функцияси;

-

рағбатлантириш функцияси;

-

назорат қилиш функцияси;

-

ахборотлар билан таъминлаш функцияси.

Солиқ тизими у зининг фискал (ғазнани ту лдириш) функциясини бажариш

жарае нида ху жалик юритувчи субъектлар билан турли шароитларда учрашади.

Учрашувларнинг энг ку п ва муаммоли ҳолати бу ху жалик юритувчи субъектларнинг

бюджет ва бюджетдан ташқари мақсадли жамғармалардан бу лган солиқ қарзларни

ундириш ҳолатидир. Аввало қарздорлик ва солиқ қарздорликнинг у зи нималигини
тушиниб олишимиз зарур. Шунингдек,

қарздорлик - солиқ, ҳисоблаб е зилган пеня ва қонунларни бузганлик учун

қу лланган жарима санкцияларининг бутун суммаси.

солиқ қарздорлик - бюджетга ва давлат мақсадли жамғармаларига ту лаш учун

ҳисоблаб е зилган солиқлар, и иғимлар ва бошқа мажбурии ту ловларнинг уларга доир
ту лаш муддатлари у тганидан су нг ту ланмаган суммаси;

Бугунги кунда иқтисодие т тирик организмга у шатилмоқда. Сабаби, тирик

организнинг қаи сидир бир жои и у з фаолиятини бажариш жарае нида сал сустлашса у

албатта бутун организмга у зининг салбии таъсирини ку рсатади. Давлат
иқтисодие тнинг ривожлантириш учун уни бу лим е ки бу ғимларга бу либ бу лмаи ди.

Солиқ ту ловчилар томонидан солиқ ва и иғимларни ту ламаслик биринчи навбатда

давлат бюджети даромадларининг пасаи ишига таъсирини ку рсатади. Оқибатда, давлат

томонидан сарфланадиган ҳаражатларни қопланиши учун и иғиладиган маблағ бошқа
солиқ ту ловчилар зиммасига юкланади. Бир корхонанинг у з вақтида солиқ ту ламаслиги

хоҳ у катта корхона, хоҳ кичик корхона бу лсин бошқа корхоналарга солиқ юкини

www.e-itt.uz

I SON. 2024

203

ортишига сабаб бу лади. Солиқ ва и иғимлар бу и ича солиқ қарздорликнинг паи до
бу лишига асосии сабаб, солиқ ту ловчиларнинг ту лов қобилиятини пасаи ишидир.

1-

расм. Солиқ қарздорликлар пайдо бўлишининг асосий сабаблари

Шу сабаблар бартараф этилса иқтисодие тда мувозанатни сақлаб туриш мумкин. Бу

эса у з навбатида, иқтисодие т жамиятнинг барча соҳаларига занжирии боғланганлиги

сабабли бутун жамиятга ижобии таъсир этади. Солиқ қарздорликка олиб келувчи
асосии сабабларни 1-расмда келтириб у тдик.

Солиқ ту ловчилар томонидан солиқ ва и иғимларни ту ламаслик биринчи навбатда

давлат бюджети даромадларининг пасаи ишига таъсирини ку рсатади. Оқибатда, давлат

томонидан сарфланадиган ҳаражатларни қопланиши учун и иғиладиган маблағ бошқа

солиқ ту ловчилар зиммасига юкланади. Бир корхонанинг у з вақтида солиқ ту ламаслиги
хоҳ у катта корхона, хоҳ кичик корхона бу лсин бошқа корхоналарга солиқ юкини

ортишига сабаб бу лади. Солиқ ва и иғимлар бу и ича солиқ қарздорликнинг паи до

бу лишига асосии сабаб, солиқ ту ловчиларнинг ту лов қобилиятини пасаи ишидир. Шу

сабаблар бартараф этилса иқтисодие тда мувозанатни сақлаб туриш мумкин.

2-расм. Корхоналарнинг солиқ қарздорлиги таъсир қилувчи омиллар

Корхоналарни бюджетдан

солиқ қарздор бўлишига олиб

келувчи сабаблар

Солиқ юкининг

кўплиги

Корхоналарни

бошқаришдаги хатолар

Солиқ тўламаганлик

учун

жавобгарликнинг

йўқлиги

Солиқ тўламасдан фаолият

кўрсатиш имконияти

мавжудлиги

Солиқларни қастдан

тўламаслик

Корхоналарни бюджетдан

солиқ қарздор бу лишига

олиб келувчи сабаблар

Солиқ юкининг

ку плиги

Корхоналарни

бошқаришдаги

хатолар

Солиқ

ту ламаганлик учун

жавобгарликнинг

и у қлиги

Солиқ ту ламасдан

фаолият ку рсатиш

имконияти мавжудлиги

Солиқларни қастдан

тўламаслик

www.e-itt.uz

I SON. 2024

204

Ху жалик юритувчи корхона ва ташқилотлар солиқ ту ламаса, юқорида келтирилган

омиллардан бошқа омилларга ҳам таъсирини юқоридаги жадвалдан қисқача ку риб

чиқишга ҳаракат қиламиз.

-

корхоналардан ундириладиган солиқ ва и иғимлар ту ловлар бу и ича

и иғилувчанлик даражаси пасаи иб, давлат бюджети даромадлари камаяди, оқибатда
давлат у зининг мажбуриятини у з вақтида бажара олмаи ди;

-

давлатнинг ички ва ташқи ҳимояси заифлашади;

-

аҳолининг давлат томонидан ижтимоии ҳимоя қилинадиган қисми маълум

миқдорда ижтимоии ҳимоясиз қолади;

-

давлат у з сие сатини ту лиқ юргиза олмаи ди;

-

аҳолининг давлатга бу лган ишончи камаяди;

-

корхона ва ташқилотларнинг солиқ қарзлари ортиши сабабли чет эл

инвестицияларини жалб қилиш камаяди, мавжуд инвестициялар ҳам секин аста чиқиб
кета бошлаи ди;

-

иқтисодие тнинг ривожланиши бошқа давларга нисбатан орқада қолади;

-

бунинг натижасида аҳолининг реал даромади камаяди, ҳамда турмуш даражаси

пасаяди;

-

турмуш даражасининг пасаи иши эса, жиноятларнинг ку паи ишига олиб келади.

Умуман олганда, солиқ ту ловчилар томонидан ту ланмаган ҳар қандаи маблағ

давлатнинг иқтисодии салоҳиятига салбии таъсир ку рсатади. Ушбу ту ланмае тган

солиқлар е ки солиқларни ҳисоб-китоби ва ундирилишида Давлат солиқ хизмати

органлари зиммасига қуи идаги мажбуриятлар юклатилган:

-

солиқлар ту ғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилиши, солиқлар ту ғри

ҳисоблаб чиқилиши, ту лиқ ва у з вақтида ту ланишини назорат қилиш;

-

солиқлар ту ғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилиши учун зарур шарт-

шароитларни таъминлаш, солиқ бу и ича мажбуриятларни бажаришларида е рдам
ку рсатиш;

-

солиқ сие сатининг ру е бга чиқарилишида бевосита қатнашиш;

-

солиққа тортиладиган объектлар ва субъектларнинг ту лиқ ҳамда у з вақтида

ҳисобга олинишини таъминлаш;

-

солиқ бу и ича ҳуқуқбузарликлар содир этилишининг олдини олиш, уларни

аниқлаш ва бартараф этиш.

Юқоридагилардан ку риниб турибдики, солиқ ва и иғимлар бу и ича солиқ

қарздорликларнинг паи до бу лишини олдини олишда солиқ сие сати, шу билан бирга,
солиқ органларининг роли ҳам жуда катта. Амалие тда солиқ органлари давлатнинг

солиқ сие сатини ру е бга чиқаришда асосии орган сифатида фаолият ку рсатади.

Авваламбор, солиқ ту ловчиларга солиқларнинг ижтимоии аҳамияти ва моҳияти

ту ғрисида ту лиқ, кенг ҳамда доимии равишда тушунтириш ишлари олиб борилиши

керак. Шу билан бирга, солиқларни ҳисоблаш ва ту лаш механизмини тушунтириш
лозим. Солиқлар эса уни ту ловчиларга тушуниш, солиқларни ҳисоблаш содда бу лиши ва
ту лов муддати солиқ ту ловчига қулаи бу лиши лозим. Ана шунда солиқ ва бошқа

мақсадли ту ловлар бу и ича солиқ қарздорликлар бу лмаи ди. Ту лов қобилиятининг

пасаи иб бориши корхонани иқтисодии жиҳатдан оғир ҳолатга, яъни корхонани дебитор
қарздорлиги кредитор қарздорлигидан кам бу либ охир оқибатда корхонани

банкротликка олиб бориши мумкин. Солиқлар ва и иғимлар бу и ича солиқ

қарздорликнинг паи до бу лишига боғлиқ сабабларни иккига, яъни солиқ ту ловчига

боғлиқ бу лган сабаблар ҳамда солиқ ту ловчига боғлиқ бу лмаган сабабларга бу лишимиз
мумкин:

Солиқ ту ловчига боғлиқ бу лган сабаблар:

-

корхоналарни бошқаришдаги хато ва камчиликлари;

-

бизнес режага асосан ишламаслик;

www.e-itt.uz

I SON. 2024

205

-

ишлаб чиқаришнинг рентабеллигини пасаи иши;

-

бозорда корхона ишлаб чиқарган товарларга талабнинг пасаи иши;

-

корхоналарнинг дебитор қарздорлигини ортиши;

-

ту лов қобилиятининг пасаи иши.

Солиқ ту ловчига боғлиқ бу лмаган сабаблар:

-

носоғлом иқтисодие т;

-

солиқ юкининг ку паи иши;

-

солиқ юкининг нотеккис тақсимланиши;

-

аҳоли даромадлик даражасининг пасаи иши;

-

ишлаб чиқаришга таъсир этувчи ресурсларнинг кимматлашуви.

Қуи ида солиқлар ва и иғимлар бу и ича солиқ қарздорликнинг паи до бу лишига

боғлиқ сабабларни кенгроқ ку риб чиқамиз. Солиқ ту ловчига боғлиқ бу лган сабаблар:

-

корхоналарни бошқаришдаги хато ва камчиликлари бу либ, бунда корхонага

қанча қулаи ликлар яратилмасин, бошқарувдаги хатолар корхонани банкротликка олиб

келади. Корхона раҳбари, авваламбор, у зи бошқарае тган корхона ҳақида ту лиқ
маълумотга, яъни корхона қандаи маҳсулот ишлаб чиқариши, қанча вақтда ва қанча

миқдорда ишлаб чиқариши, маҳсулотнинг сифати ҳамда бу маҳсулотнинг бошқа
маҳсулотлар билан рақобатбардошлиги, ишлаб чиқарилган товарга бозордаги талаб,

ишлаб чиқариш ҳаражатлари ва албатта, хомаки бу лса ҳам қанча фои да олиши

мумкинлигини билиши шарт. Шу ва шунга у хшаш фавқулотдаги ҳолатларни инобатга

олган ҳолда, бошқарувчи корхонани иқтисодии беқарор ҳолатга, яъни даромадлари

ҳаражатларини қоплаи олмаи диган банкрот ҳолатига келиб қолишини олдини олиши
зарур.

-

бизнес режага асосан ишламаслик бу либ, бунда корхонанинг фаолиятида

давомии лигини таъминлаш учун корхона у зининг ҳаммадан сир тутилган бизнес

режаси мавжуд бу лиши керак. Бизнес режа ту ғри тузулиб корхона у з бизнес режасига
мувофиқ ишлаи олмаса бошқарув ноту ғри бу лае тганлигидан далолат беради.

Жамиятдаги сие сии ва иқтисодии у згаришларни инобатга олиб, шунга монан бизнес

режани ҳам у згартириб, замон билан ҳамоханг иш олиб бориш лозим.

-

ишлаб чиқаришнинг рентабеллигини пасаи иши ҳам ишлаб чиқаришнинг

рентабеллигини пасаи иши корхонада доимии ва ишлаб чиқаришга боғлиқ бу лмаган

ҳаражатларнинг ортиши оқибатида келиб чиқади. Ишлаб чақариш технологияларининг

эскирганлиги ва бу технологияларнинг ишлаб чиқариш қуввати янги технологияларга

нисбатан пастлиги ҳам рентабелликнинг пасаи ишига олиб келади. Корхонада янги
техника билан таъминлашни чораларини ку рмаслик корхонанинг бозордаги у з у рнини

рақобатчи корхонага бу шатиб бериш демакдир.

-

бозорда корхона ишлаб чиқарган товарларга талабнинг пасаи иши эса бозорда

корхона ишлаб чиқарган товарларга талабнинг пасаи иши корхона ишлаб чиқае тган

маҳсулотнинг бошқа маҳсулотларга нисбатан сифати пастлиги, нархи юқорилиги,
нафлилик даражаси пастлигидан далолат беради.

-

корхоналарнинг дебитор қарздорлигини ортиши натижасида, корхоналарнинг

дебитор қарздорлигининг ортиши ишлаб чиқаришда аи ланма маблағларнинг

камаи иши, аи ланма маблағнинг бу лмаслиги ишлаб чиқаришни ту хташига олиб келади.
Корхонанинг ишлаб чиқариш миқдори зарарсиз ишлаш нуқтасидан пастга тушиши

доимии ҳаражатлар ҳисобига корхонанинг у з фаолиятини тугашига олиб келади. Бу эса

у з навбатида, иқтисод занжирли реакцияга асосан иқтисодие тнинг бошқа соҳаларига

ҳам таъсир этади. Масалан, ишсизлик ортади, ишсизликнинг ортиши жамиятда таъсир
қилмаи диган соҳанинг у зи и у қ, шундаи экан, ҳар қандаи корхонанинг ишламаслиги

жамият учун катта муаммони келтириб чиқаради.

Дебитор қарздорликни иқтисодие тнинг турли тармоқларида фаолият

ку рсатае тган корхоналарда турлича бу лиши табиии . Амалие тда, корхоналарнинг

www.e-itt.uz

I SON. 2024

206

дебитор қарздорлиги и илдан и илга ортиб бориш тенденцияси кузатилмоқда. Албатта
бу ку ринишга бир томондан яхши, яъни корхонанинг иш ҳажми и илдан и илга ортиши,

маҳсулотларнинг миқдори ортиши, шунга монан ишчиларнинг иш билан

таъминланиши ва шунга у хшаш ку ринишларни санаб у тишимиз мумкин. Лекин

масаланинг иккинчи томони ҳам мавжуд, корхонада иш ҳажми ортса, маҳсулотларнинг
миқдори ҳам ортади ва у з у зидан тушум ҳам ортиши керак. Тушум миқдорининг ортиши

корхонанинг кредитор қарздорликлари, шу жумладан, бюджетдан бу лган кредитор

қарздорликни ҳам камаи тириш имконини билдиради. Бошқача қилиб аи тганда,

занжирли боғланиш хосил қилиб корхонанинг бутун фаолиятига таъсир у тказади.
Лекин бюджетдан бу лган кредитор қарздорлиги камаи иш у рнига ку паи иб бормоқда.

маълум. Хусусан, республикамиз бу и ича умумии қарздорликнинг 82 фоизи

26

ҳудудлардаги корхона ва ташкилотлар ҳисобига ту ғри келади. Афсуски,

қарздорликнинг у сиши ҳам аи нан шу тармоқларда қаи д этилмокда. Республика бу и ича
ру и хатдан у тган корхоналар мисолида қуи идаги 1-жадвалдан ҳам ку ришимиз мумкин

(корхоналарнинг сонига нисбатан %да).

Демак, юқоридагиларга асосан корхоналарда солиқларни ту ламасдан қандаи дир

и у ллар билан фаолият ку рсатиш мумкин, е ки шунга имкониятлар бор, деган хулоса
берса бу лади. Қонунчиликка асосан, корхона ва ташқилотларнинг молиявии аҳволини

мустаҳкамлаш, етказиб берилган маҳсулот, бажарилган ишлар ва хизматлар учун

истеъмолчиларнинг у з вақтида ҳисоб-китоб қилишларини таъминлаш, халқ

ху жалигида ту лов интизомининг аҳволи учун раҳбарларнинг маъсулиятини ошириш

мақсадида барча мулкчилик шаклларидаги ху жалик юритувчи субъектларнинг
истеъмолчилар ва буюртмачиларга, агар улар етказиб бериладиган (бажариладиган

ишлар, хизматлар) қии матининг камида 15 фоизини олдиндан ту ламасалар, маҳсулот

жу натиш, ишларини бажариши ва хизматлар ку рсатиши таъқиқланган.

1-жадвал

Республика бўйича рўйхатдан ўтган корхоналар бўйича солиқ

қарздорлик динамикаси

Манба:

солиқ қўмитаси маълумотлари (

www.soliq.uz

.) асосида муаллиф томонидан

тайёрланган.

Шу қонунчиликка асосан, маҳсулот юборувчи корхоналар жу натилган

маҳсулотнинг қии матидан, қолган 85 физини маҳсулот олувчи корхоналардан

ололмаслик оқибатида дебитор қарздорлик ортиб бормоқда. Шунинг учун 15 фоизли

олдиндан ту ловни камида 50% е ки умуман 100% қилиб белгиланса, корхоналарда
дебитор қарздорлик бу лмас эди. Шунда корхоналарда соғлом молиявии муҳит

26

www.soliq.uz

Йиллар

2019 й

2020 й

2021 й

2022 й

2023 й

Рўйҳатдан ўтган корхоналар

100%

100%

100%

100%

100%

Фаолият кўрсатаётган корхоналар

96,0%

91,2%

82,3%

83,4%

86,0%

Фаолият кўрсатмаётган корхоналар

4,0%

8,8%

17,7%

16,6%

14,0%

Солиқ

қарзи

бор корхоналар

66,3%

68,4%

81,0%

79,3%

77,3%

Шундан

100%

100%

100%

100%

100%

Вазирлиги бор корхоналар

64,3%

71,3%

74,6%

79,2%

76,8%

Бошқа корхоналар

35,7%

28,7%

25,4%

20,8%

23,2%

шундан

100%

100%

100%

100%

100%

Солиқ қарзини тўловчи кор.

83,3%

76,8%

74,1%

84,3%

70,6%

Фаолият кўрсатмаётган корхоналар

16,7%

12,0%

25,4%

14,5%

16,8%

ҳуфиёна корхоналар

0,5%

1,2%

12,6%

www.e-itt.uz

I SON. 2024

207

яратилади ва солиқ қарздорликлар вужудга келмаи ди. Мамлакат худудида бартер
операциялари таъқиқланган бу лсада амалда ку п учрамоқда. Бунинг олдини олиш учун

жавобгарлик масаласини ошириш керак.

-

ту лов қобилиятининг пасаи иши ҳам корхонанинг ту лов қобилиятини пасаи иши

унинг аи ланма маблағларининг и у қлиги, дебитор қарздорликлари ку паи иб жу натилган
маҳсулотлар учун маблағнинг у з вақтида келиб тушмаслиги, ишлаб чиқарилган

маҳсулотлар бозорда рақобатбардош эмаслиги, бунинг оқибатида маҳсулотлар

сотилмаслиги, натижада корхона иқтисодии жиҳатдан қии ин аҳволга тушиб қолишига

олиб келади. Буни ҳақда юқорида аи тиб у тилганлиги сабабли камроқ ту хталиб у тдик.

Солиқ ту ловчига боғлиқ бу лмаган сабаблар:

-

носоғлом иқтисодие т шароитида жаҳон амалие тида ку пинча корхоналар

кутилмаганда молиявии қии инчиликларга дуч келиш ҳоллари жуда ку п учраи ди.

Масалан, бунга мисол қилиб “Dun & Bradstreet”

27

фирмасининг 2021 и ил якуни бу и ича

87266 та корхонанинг қарзини 108.8 млрд. доллар деб элон қилганлигини ку ришимиз

мумкин. Бу ЯИМ нинг 2% га яқин. Корхоналарни банкротликка олиб келган асосии
сабаб, АҚШ иқтисодининг пасаи иши ку рсатилган. Юқорида аи тиб у тганимиздек,

корхона у з фаолияти учун бизнес режа тузае тганда, албатта, иқтисодии жарае нларни
инобатга олиб корхонани қандаи ҳимоя қилиши е ки бу лмаса иложи борича, кам талофат

ку риши и у лларини олдиндан белгилаб бориши шарт. Аи ниқса, у тиш даврида

корхоналарнинг у з фаолиятини давом эттириш учун бозорда кучли рақобатни

енгишига ту ғри келади.

-

солиқ юкининг ку паи иши натижасида бугунги кунда дуне нинг индустриал

ривожланган мамлакатлари ва ер ости маъданларига бои бу лган Яқин Шарқ

мамлакатларида солиқ юки 20.0 - 25.0 фоизга тенг бу лса, ривожланае тган дуне

мамлакатларида 35.0 – 40.0 фоиз атрофида эканлиги ва У збекистонда 32.5 фоизлик

(солиқ ва и иғимлар ту ловлар билан бирга) даража атрофида фарқланиши, уларда
амалда бу лган солиқ юки мазкур давлатлар иқтисодие ти учун етарлими е ки огирми

е худ улар иқтисодие тининг ҳозирги хорлати учун оптимал (мақбул) солиқ юки неча

фоизни ташқил этиши лозим. Ҳозирги вақтда баъзи чет эл экспертлари

мамлакатимизда солиқ юкининг оғирлиги ту ғрисидаги фикирларига ту хталсак, бизда
солиқ юки ку рсатгичлари қанча бу лиши керак ва бу миқдорнинг қанчалигини у лчаш

е ки белгилаш учун қаи си ку рсатгитларга таяниш керак, деган саволга таи ин жавоб топа

олмаи миз. Бунинг сабаби, бугунги кунга қадар дуне бу и ича ҳар бир мамлакат учун

оптимал (мақбул) солиқ юкини аниқлашнинг умумэътироф этилган услубиятининг
и у қлигидир. Лекин умуман олганда, солиқ юкини иложи борича камаи тириш керак. Ҳеч

бир давлат и у қки, у зининг бюджет даромадларини ку паи тиришни хоҳламаи диган.

Солиқ юкини солиқ ставкаларидан ку риш мумкин. Солиқ ставкаларини Артур Лаффер

эгри чизигида таъкидлаганидек давлат бюджетига иложи борича ку п маблағ тушадиган

миқдорда белгилаш лозим. Халқаро ривожланиш ва тараққие т банки томонидан
у тказилган тадқиқотлар асосида келтирган тахлилии маълумотларга мувофиқ солиқ
ставкаларининг 1 пенктга ку тарилиши ту ғри чет эл инвестициясининг 3,3 фоизга

камаи тиришга олиб келар экан. Шунинг учун ҳар бир жории қилинган солиқлар илмии

жиҳатдан асосланган ҳолда жории қилиниши лозим.

Солиқлар бу и ича адолатсизлик натижасида барча солиқ талабларига риоя

қиладиган интизомли солиқ ту ловчилар рақобатга дош бермаи қоладилар ва бозордан

кетишга е ки солиқлардан қочиш и у лларини излашга мажбур бу ладилар. Озод этишлар

имтие зли корхоналар ва ташқилотларга берилиб, маҳаллии бозорда рақобатни бузади.
Сараланган корхоналар учун солиқдан озод этишлар ва имтие злар солиқ базасини

камаи тиради ва шу тариқа бошқа корхоналарга солиқ юкини ку паи тиради.

27

http:/www.dnb.com/us/

сайт маълумотларидан олинди

www.e-itt.uz

I SON. 2024

208

Ту лов қобилиятининг пасаи иб бориши, охир оқибатда корхонани банкротликка

олиб боради. Аввало, солиқ қарздорликни камаи тириш учун шу ҳолатларга келтиривчи

сабабларни топиб уни олдини олиш ва ана шу соҳада камчиликка и у л қу и маслик муҳим

эканлигини унутмаслигимиз лозим. Хуфие на иқтисодие т билан шуғулланиб, ноқонунии

даромад топае тган корхоналар, белгиланган тартибда ру и хатдан у тмаи ноқонунии
тадбиркорлик билан шуғулланае тган фуқаролар иқтисодие тга у зининг салбии

таъсирини ку рсатиб келмоқда. Солиқ ту ловчиларни ижтимоии ва сие сии жиҳатдан

ҳимоя қилиб, уларга қулаи шарт-шароитлар яратиб бериш, давлатнинг иқтисодие тга

аралашуви ҳамда солиқ ту ловчиларга нисбатан ғамху рлигини билдиради. Лекин бу
доимии давом этиши бозор иқтисодие ти талабларига зиддир.

Хулоса ва таклифлар.

Давлат солиқ хизмати органлари томонидан солиқ қарздорлигини ундириш

маъмурчилигидаги ҳар бир и у налишда солиқларни мажбурии ундириш учун назорат

ишларини, яъни масъул бу лган ташкилот, идора ва аи ниқса хизмат ку рсатае тган банк
муассасалари жавобгарлигини кучаи тириш баробарида ундиришга доир харажатларни

камаи тириш мақсадида барча босқичларни электрон шаклга у тказиш, мавжудларини
янада такомиллаштириш жоиз.

Адабиётлар:

Efeeloo, N., & Dick, N. (2018). An Empirical Review of the Determinants of Tax Evasion in

Nigeria: Emphasis on the Informal Sector Operators in Port Harcourt Metropolis. Journal of
Accounting

and

Financial

Management,

4(3),

1–10.

https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63209917

Johnson Janet Berry (2022) Tax Liability: Definition, Calculation, and Example. The

investopedia team. October 26, https://www.investopedia.com/terms/t/ taxliability.asp

Josephson Amelia (2022) The Ultimate Guide to Tax Liability. November 16,.

https://smartasset.com/taxes/tax-liability

Masclet, D., Montmarquette, C., & Viennot-Briot, N. (2019). Can whistleblower programs

reduce tax evasion? Experimental evidence. Journal of Behavioral and Experimental Economics,
83, 101459. https://doi.org/10.1016/j.socec.2019.101459

Owusu, G. M. Y., Bekoe, R. A., Anokye, F. K., & Anyetei, L. (2019). What Factors Influence the

Intentions of Individuals to Engage in Tax Evasion? Evidence from Ghana. International Journal

of Public Administration, 43(13), 1143–1155. https://doi.org/10.1080/01900692.2019.1665686

Ozili, P. K. (2020). Tax evasion and financial instability. Journal of Financial Crime, 27(2),

531–539. https://doi.org/10.1108/jfc-04-2019-0051

Richardson, G. (2016). The Determinants of Tax Evasion: A Cross-Country Study. Financial

Crimes: Psychological, Technological, and Ethical Issues, 33–57. https://doi.org/10.1007/978-3-

319-32419-7_2

Sabine Freizer (2006) tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyati islohoti va fiskal

nazorat”:https://documents1.worldbank.org/curated/en/542691624154434845/text/Uzbekist

an-Tax-Administration-Reform-Project.txt

Uyar, A., Nimer, K., Kuzey, C., Shahbaz, M., & Schneider, F. (2021). Can e-government

initiatives alleviate tax evasion? The moderation effect of ICT. Technological Forecasting and

Social Change, 166, 120597.

https://doi.org/10.1016/j.techfore.2021.120597

Мирзиёев Ш.М. (2020) Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёевнинг

Олий Мажлисга Мурожаатномаси. 24.01.2020 йил.