www.e-itt.uz
I SON. 2024
267
ЎЗБЕКИСТОНДА МОЛИЯВИЙ ИНСТИТУТЛАРНИ СОЛИҚҚА ТОРТИШНИНГ
МЕЪЁРИЙ
-
ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ
Мамeдова Гузалхон Козимовна
ТДИУ ҳузуридаги Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантиришнинг
илмий асослари ва муаммолари илмий тадқиқот маркази
ORCID: 0009-0000-6490-7232
Аннотация
.
Мазкур мақолада Ўзбекистондаги молия институтларининг солиққа
тортилишини тартибга солувчи меъёрий-ҳуқуқий базалар таҳлил қилинади. У жорий
солиқ сиёсатини ўрганади, муаммоларни аниқлайди ва солиқ самарадорлигини ошириш,
молия сектори ўсиши ва қонунчиликка риоя қилишни таъминлаш бўйича тавсиялар
беради.
Калит сўзлар:
солиққа тортиш, тижорат банклар, микромолия, ликвидлик, молия
институти, солиқ сиёсати.
НОРМАТИВНО
-
ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ФИНАНСОВЫХ
УЧРЕЖДЕНИЙ В УЗБЕКИСТАНЕ
Мамедова Гузалхан Козимовна
Научно-исследовательский центр научных основ и
проблем развития экономики Узбекистана при ТДИУ
Аннотация.
В данной статье анализируется нормативно-правовая база,
регулирующая налогообложение финансовых учреждений в Узбекистане. Он изучает
текущую налоговую политику, выявляет проблемы и дает рекомендации по повышению
налоговой эффективности, росту финансового сектора и соблюдению требований.
Ключевые слова:
налогообложение, коммерческие банки, микрофинансирование,
ликвидность, финансовый институт, налоговая политика.
REGULATORY AND LEGAL BASES OF TAXATION OF FINANCIAL
INSTITUTIONS IN UZBEKISTAN
Mamedova Guzalkhan Kozimovna
The Scientific Research Center of the Scientific Foundations and Problems of the
Development of the Economy of Uzbekistan under TDIU
Abstract.
This article analyzes the regulatory and legal frameworks that regulate the
taxation of financial institutions in Uzbekistan. It examines current tax policies, identifies issues
and makes recommendations to improve tax efficiency, financial sector growth and compliance.
Keywords:
taxation, commercial banks, microfinance, liquidity, financial institution, tax
policy.
UOʻK: 332.221 (575)
I SON – IYUL-AVGUST
267-276
www.e-itt.uz
I SON. 2024
268
Кириш.
Молия сектори ҳар қандаи давлатнинг иқтисодии у сиши ва барқарорлигида ҳал
қилувчи роль у и наи ди. У збекистонда молия институтлари, жумладан, банклар, суғурта
компаниялари ва кредит ташкилотлари молиявии ресурсларни сафарбар қилиш ва
тақсимлашда муҳим воситачи бу либ хизмат қилади. Бу институтлар инвестицияларни
осонлаштириш, ликвидликни яхшилаш ҳамда давлат ва хусусии сектор у сишини
қу ллаб-қувватлаш орқали мамлакат иқтисодии ривожланишига катта ҳисса қу шади.
У збекистонда молия сектори ривожланишда давом этар экан, у мураккаб тартибга
солувчи муҳитга дуч келмоқда, унинг асосии устунларидан бири солиққа тортиш
ҳисобланади.
Солиқ солиш ҳукуматлар томонидан даромад олиш, иқтисодии фаолиятни
тартибга солиш ва молия институтларининг миллии тараққие тга адолатли ҳисса
қу шишини таъминлаш учун қу лланиладиган асосии воситадир. Лекин молия
институтларига нисбатан қу лланиладиган солиқ режими уларнинг бизнес
моделларининг у зига хос хусусияти туфаи ли ку пинча бошқа тармоқларга қараганда
мураккаброқдир. У збекистонда молия институтларини солиққа тортишнинг меъе рии -
ҳуқуқии базаси су нгги и илларда муҳим ислоҳотларнинг мавзуси бу лди. Ушбу
ислоҳотлар солиқ и иғишни соддалаштириш, қонун ҳужжатларига риоя қилишни
кучаи тириш ва молия институтлари учун янада қулаи ишбилармонлик муҳитини
яратишга қаратилган.
Ушбу саъи -ҳаракатларга қарамаи , солиқ сие сатини амалда амалга оширишда
муаммолар, жумладан, риоя қилиш, солиқ юки ва тартибга солиш қоидаларининг
аниқлиги билан боғлиқ муаммолар мавжуд. Бу муаммолар У збекистонда молия
институтларини солиққа тортишни тартибга солувчи ҳуқуқии ва меъе рии -ҳуқуқии
асосларни ҳар томонлама у рганиш зарурлигини таъкидлаи ди.
Молиявии институтларнинг у сиши ва рақобатбардошлигини рағбатлантиришда
адолатли солиққа тортилишини таъминлаш учун солиқ тизимини мувозанатлаш асосии
вазифадир. У збекистондаги молия институтлари солиққа тортишнинг турли шакллари,
масалан, юридик шахслардан олинадиган фои да солиғи, қу шилган қии мат солиғи (ҚҚС)
ва соҳаларга оид и иғимларга қу лланилади. Солиқ кодексининг мураккаблиги ва
ривожланае тган табиати ку пинча ушбу муассасалар учун риоя қилишда қии инчиликлар
туғдиради. Амалдаги солиқ режими молиявии институтларнинг у зига хос
хусусиятларини, масалан, молиявии маҳсулотлар ва хизматларни ҚҚС бу и ича ку риб
чиқиш е ки кредит и у қотишлари бу и ича захираларни чегириб ташлаш каби
хусусиятларга ту лиқ мос келмаслиги мумкин. Ушбу муаммоларни ҳисобга олган ҳолда,
У збекистондаги мавжуд меъе рии -ҳуқуқии базалар молия институтларининг барқарор
солиққа тортилишини етарли даражада қу ллаб-қувватлаяптими е ки и у қлигини
у рганиш жуда муҳимдир.
Адабиётлар шарҳи.
Молиявии институтлар учун солиққа тортиш тамои иллари иқтисодии
барқарорликни мувозанатлаш, даромадларни шакллантириш ва адолатли режимни
таъминлаш зарурати билан шаклланади. Турли мамлакатлар у зларининг иқтисодии
шароитлари ва меъе рии -ҳуқуқии базаларини акс эттирувчи турлича е ндашувларни
қу ллашади. Ку пгина давлатлар, шу жумладан Украина, барқарорлик ва у сишни
рағбатлантириш учун муаи ян солиқ имтие зларини тақдим этиш имконини берувчи
молиявии воситачилар сифатида банкларнинг у зига хос ролини тан оладиган
табақалаштирилган е ндашувни қу ллаб-қувватлаи ди (Сеч & Козачук, 2022).
Молиявии инқирозлардан су нг банклар томонидан ҳаддан ташқари
таваккалчиликдан ташқи таъсирларни юмшатиш учун тузатувчи солиқлар таклиф
www.e-itt.uz
I SON. 2024
269
қилинди. Буларга молиявии операциялардан олинадиган солиқлар ва банк ҳажми е ки
фои дасига асосланган солиқлар киради (Кеен, 2011).
Молиявии институтлар учун ҳисобот бериш талабларининг ортиши солиққа риоя
қилишни кучаи тириш ва улардан қочишни камаи тиришга қаратилган, бироқ улар
маъмурии юкларни ҳам келтириб чиқариши мумкин (“Молия институтларининг
ҳисобот бериш талаблари ва яхши солиқ тизими мезонлари”, 2022). Ушбу тамои иллар
адолатли ва самарали солиқ тизимини яратишга қаратилган бу лсада, молиявии
институтларнинг операцион реалликлари билан тартибга солиш талабларини
мувозанатлаш муаммоси қолмоқда.
Солиққа тортиш тамои иллари капитал тузилиши, рискларни бошқариш ва бозор
динамикасига таъсири орқали банклар ва молия институтларининг молиявии
фаолиятига сезиларли таъсир ку рсатади. Ушбу таъсирларни тушуниш молиявии
барқарорлик ва у сишни кучаи тириш учун солиқ сие сатини оптималлаштириш учун
жуда муҳимдир. Фоизларни чегириб ташлашнинг солиқ имтие злари банкларни қарзни
молиялаштиришни ку паи тиришга ундаи ди. Корпоратив даромад солиғининг 10 фоизга
ошиши банк ту лов қобилиятининг 0,8-1,4 фоиз пунктига ошишига олиб келиши
мумкин. Ушбу восита у сиши ку пинча активларнинг у ртача хавф-хатар оғирлигининг
пасаи иши билан бирга келади, бу камроқ хавфли кредитлаш амалие тига у тишни
ку рсатади (Ba lint, L., Horva th., 2013).
Молиявии институтлар учун солиққа тортиш меъе рлари турли мамлакатларда
фарқ қилади ва глобал молиявии инқироздан кеи ин бир қанча модель ва амалие тлар
энг яхши амалие т сифатида паи до бу лди. Европа ва АҚШ 2008 и ил инқирозидан кеи ин
молиявии институтларнинг ҳаддан ташқари таваккалчиликларини юмшатиш учун
янги солиққа тортиш механизмларини жории қилди. Франция, Германия ва Буюк
Британия каби мамлакатлар ҳаддан ташқари қарз олиш ва хавфли хатти-
ҳаракатларнинг ташқи таъсирини и у налтириш учун банк солиқларини жории қилди, бу
эса тартибга солиш ва солиққа тортишни мувозанатлаш бу и ича сабоқ берди (Кеэн,
2011).
АҚШдаги Додд-Франк қонуни ва Европанинг турли қоидалари солиққа тортишни
пруденциал тартибга солиш билан, хусусан, капиталнинг минимал талаблари каби
чоралар орқали бирлаштиришга қаратилган (Р. Мооиж & Г. Нисодe ме, 2015). Фискал ва
тартибга солувчи чора-тадбирларни уи ғунлаштиришнинг бундаи икки томонлама
е ндашуви У збекистон учун лои иҳа бу либ хизмат қилиши мумкин.
Тузатиш солиққа тортиш, масалан, банк қарзлари учун солиқлар, тизимли
аҳамиятга эга бу лган молиявии институтлар билан боғлиқ рискларни бартараф этиши
ку рсатилган (Kееn, 2011). Бундаи е ндашувни қу ллае тган мамлакатлар ку пинча уни
капитал ставкалари пастроқ бу лган юқори солиқлар билан бирлаштиради, бу
У збекистон банк секторига ҳаддан ташқари таваккалчиликни чеклашда е рдам бериши
мумкин.
Европа Иттифоқида молиявии операциялар солиғи бу и ича таклифлар шаффофлик
ва ҳамкорликни рағбатлантириб, чегаралар бу и лаб молиявии операцияларни солиққа
тортишни уи ғунлаштиришга интилди (Лифшитс, 2020). Ушбу тизимни қабул қилишда
қии инчиликларга дуч келган бу лсада, спекулятив фаолиятни назорат қилиш ва
ҳукуматлар учун даромад олишнинг афзалликлари У збекистон каби ривожланае тган
бозорлар учун жозибадор бу лиши мумкин.
G20 ва ОЕСD томонидан маъқулланган автоматик ахборот алмашинуви тизими
оффшор ҳисоблар орқали солиқ ту лашдан бу и ин товлашга қарши курашнинг глобал
стандартидир (У ринов, 2015). Молиявии институтлардан норезидентларнинг
ҳисобварақлари ту ғрисида ҳисобот беришни талаб қилувчи ушбу ташаббус
У збекистонга солиқ ту лашдан бу и ин товлашни камаи тиришга ва хорижии молиявии
операциялардан даромад и иғишни оширишга е рдам бериши мумкин.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
270
Ривожланае тган мамлакатларда солиққа тортиш молиявии бозорларнинг
рақобатбардошлигини ошириши мумкин. Такомиллаштирилган солиқ тизимлари
молия бозорининг ривожланишига ижобии таъсир ку рсатиши ку рсатилган, бу солиқ
сие сати ва бозор барқарорлиги у ртасидаги мураккаб боғлиқликни ку рсатади. Аксинча,
юқори солиқлар инвестицияларни ту хтатиши мумкин, бу эса молиявии бозор
ку рсаткичларининг пасаи ишига олиб келиши мумкин (Садегҳи ва бошқ., 2016).
Турли мамлакатларда фои да солиққа тортишнинг таҳлили шуни ку рсатадики,
самарали солиқ сие сати банклар фаолияти самарадорлигига сезиларли таъсир
ку рсатиши мумкин. Мисол учун, Россия банклари учун нисбатан паст солиқ юки АҚШда
кузатилган солиқ ставкаларининг юқори табақаланишидан фарқ қилади, бу банк
фаолиятини оптималлаштириш учун мослаштирилган солиқ стратегиялари
зарурлигини таъкидлаи ди (Конвисарова ва бошқ., 2016). Демак, солиққа тортиш зарур
даромадларни таъминлаши ва бозорларни барқарорлаштириши мумкин бу лсада,
ортиқча е ки ноту ғри тузилган солиқ сие сати молия институтларининг у сишига ва
рискларни бошқариш қобилиятига ту сқинлик қилиши мумкин. Ушбу тамои илларни
мувозанатлаш мустаҳкам банк секторини ривожлантириш учун муҳим аҳамиятга эга.
Молиявии институтлар учун солиққа тортиш меъе рлари турли мамлакатларда
сезиларли даражада фарқ қилади ва халқаро тажрибалардан олинган илғор тажрибалар
У збекистонда банклар учун янада самарали солиқ тизимини ривожлантиришга е рдам
бериши мумкин. Ку пгина мамлакатлар, шу жумладан АҚШ ва Франция, банкларнинг
молиявии воситачи сифатидаги у зига хос ролини ҳисобга олган ҳолда
табақалаштирилган солиққа тортиш е ндашувини қу ллаи ди. Бу усул иқтисодии у сишни
рағбатлантириши мумкин бу лган мослаштирилган солиқ имтие зларини беради.
Украина каби давлатлар инновацион корхоналарга сармоя киритадиган банклар учун
солиқ имтие зларини жории қилдилар, бу молиявии секторнинг барқарорлигини
ошириши ва узоқ муддатли инвестицияларни рағбатлантириши мумкин (Сеч & Козачук,
2022).
Тадқиқотлар шуни ку рсатадики, оптимал солиққа тортиш фискал бу шлиқларни
ҳам, турли глобал жарае нларда ку риниб турганидек, банк капиталини тартибга солиш
заруриятини ҳам ҳал қилиши керак (Комолов, 2015). Бундаи иккиламчи эътибор банк
секторини барқарорлаштиришга е рдам беради, шу билан бирга даромадларнинг етарли
даражада шаклланишини таъминлаи ди.
У збекистон солиқ тизимига замонавии бухгалтерия ҳисоби стандартлари ва
даромадларни бошқаришнинг илғор технологиялари каби муваффақиятли халқаро
амалие тларни интеграция қилишдан фои да ку риши мумкин (Ниязметов, Остонақулов,
2024). Ушбу амалие тлар ислоҳотлар учун и у л бу лсада, самарали амалга оширилишини
таъминлаш учун маҳаллии иқтисодии шароитлар ва тартибга солиш муҳитини ҳисобга
олиш жуда муҳимдир.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
У збекистонда молия институтларини тартибга солувчи ҳуқуқии асослар, биринчи
навбатда, Солиқ кодекси ва турли меъе рии ҳужжатларда жамланган. Солиқ кодекси
давлат даромадлари интизомини тадбиркорлик субъектларининг фаолият эркинлиги
билан мувозанатлаштиришга қаратилган солиқ текширувларининг ҳуқуқии
асосларини белгилаи ди.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
271
1-расм. Ўзбекистонда молиявий секторнинг асосий таркибий қисмлари
Расмга қараи диган бу лсак, У збекистонда молия сектори асосан тижорат банклари,
нобанк молия институтлари, суғурта компаниялари, микромолия институтлари ва
капитал бозорларидан иборат. Ушбу институтлар иқтисодие т бу и лаб молиявии
ресурсларни тақсимлашда муҳим воситачи бу либ хизмат қилади ва давлат ва хусусии
сектор у сишига е рдам беради.
Банк сектори У збекистон молия тизимининг устун қисми ҳисобланади. 2024 и ил
ҳолатига ку ра, мамлакатда 30 дан ортиқ тижорат банклари, жумладан, и ирик давлат
банклари (У збекистон Миллии банки, «Асака» банк ва Ипотека банки), хусусии банклар
ва хорижии банкларнинг шу ба корхоналари мавжуд. Ушбу банклар депозитлар,
кредитлар ва валюта операциялари каби кенг ку ламли хизматларни тақдим этадилар.
У збекистондаги Нобанк молия институтларига микромолия институтлари, лизинг
компаниялари, кредит уюшмалари ва ривожланиш банклари киради. Улар ку пинча
кичик бизнес ва қишлоқ жамоалари каби тижорат банклари томонидан кам хизмат
ку рсатадиган бозорларга хизмат қилади.
Суғурта сектори нисбатан кичик, аммо у сиб бормоқда, ҳае т, мулк, соғлиқ ва
транспорт воситаларини суғурталашни қамраб олади. Бозор Иқтисодие т ва Молия
вазирлиги томонидан тартибга солинади ва биринчи навбатда қишлоқ ху жалиги
суғуртаси каби давлат дастурлари томонидан бошқарилади.
Микромолия ташкилотлари кам таъминланган жисмонии шахслар ва кичик
корхоналарга ку пинча гаровсиз кичик кредитлар беради. Ушбу институтлар молиявии
инклюзияни ривожлантиришда ҳал қилувчи роль у и наи ди.
У збекистоннинг капитал бозорлари банк секторига нисбатан кам ривожланган.
Тошкент фонд биржаси акциялар ва облигациялар савдосининг асосии жои и
ҳисобланади.
Ҳукуматнинг
су нгги
ташаббуслари
давлат
корхоналарини
хусусии лаштириш ва оммавии жои лаштириш орқали капитал бозорларини
чуқурлаштириш ва диверсификация қилишга қаратилган.
У збекистон Марказии банки банк операциялари, пул-кредит сие сати ва молиявии
барқарорликни назорат қилувчи асосии тартибга солувчи орган ҳисобланади. У
тижорат банклари фаолиятини тартибга солади, фоиз ставкаларини белгилаи ди,
инфляцияни назорат қилади ва валюта захираларини бошқаради. Су нгги и илларда
Марказии банк банк тизимини модернизация қилиш, ликвидликни яхшилаш ва
рискларни бошқариш тизимини такомиллаштириш сие сатини жории қилди.
тижорат банки
нобанк
молия
институти
суғурта
компанияси
микромолия
институти
капитал
бозори
www.e-itt.uz
I SON. 2024
272
Молия вазирлиги нобанк молия институтларини, суғурта секторини ва давлат
облигацияларини чиқаришни тартибга солади. У давлат молиясини бошқариш ва
фискал сие сатни амалга оширишда асосии роль у и наи ди. Давлат активларини
бошқариш
агентлиги
давлат
корхоналари
ва
молия
институтларининг
хусусии лаштирилишини назорат қилади, бозорга и у налтирилган ислоҳотлар орқали
У збекистон молия секторини қаи та шакллантиришда муҳим роль у и наи ди.
Капитал бозорларининг у сишини рағбатлантириш мақсадида ташкил этилган
ушбу агентлик фонд бозори фаолиятини рағбатлантириш, инвесторлар ҳимоясини
таъминлаш ва қимматли қоғозлар чиқаришни тартибга солиш учун жавобгардир.
У збекистонда молия сектори 2017 и илдан буе н Президент Шавкат Мирзие ев
раҳбарлигидаги ҳукуматнинг иқтисодие тни либераллаштириш борасидаги кенг
ку ламли саъи -ҳаракатларидан су нг жиддии ислоҳотларни амалга оширди:
Ўзбекистон ҳукумати банк соҳасида давлат мулкини қисқартириш, рақобатни
кучайтириш ва хорижий сармояларни жалб қилиш мақсадида бир қатор банк
ислоҳотларини бошлади. Бу ислоҳотлар банк тизимида шаффофлик, рискларни
бошқариш ва корпоратив бошқарув амалиётини такомиллаштиришга қаратилган.
Мамлакатнинг хусусийлаштириш дастурига мувофиқ, бир қанча давлат
банклари ва корхоналари қайта ташкил этилмоқда ёки қисман хусусийлаштирилмоқда.
Жумладан, «Ипотека
-
банк» ва «Асака» банклари хорижий капитал ва тажрибаларни
жалб қилиш мақсадида қисман хусусийлаштиришга мўлжалланган.
2017 йилда валюта бозорини либераллаштириш Ўзбекистон молия секторидаги
муҳим воқеа бўлди. Бу ислоҳот миллий валюта –
ўзбек сўмининг эркин
конвертациясини таъминлади ва иккаласи учун ҳам ишбилармонлик муҳитини
яхшилади.
Ҳукумат қишлоқ жойларда банк хизматларидан фойдаланиш имкониятларини
кенгайтиришга эътибор қаратиб, молиявий инклюзивликни ошириш ташаббусларини
бошлади. Мобил банкинг ва финтеч ечимлари хизмат кўрсатилмаётган аҳоли
қатламларини қамраб олиш учун илгари сурилмоқда.
У збекистон молия сектори мамлакат иқтисодие тининг у сишига катта ҳисса қу шди.
Қишлоқ ху жалиги, саноат ва инфратузилмани у з ичига олган турли тармоқларни
кенгаи тиришда
жамғармаларни
сафарбар
қилиш
ва
инвестицияларни
рағбатлантиришда молия институтларининг роли муҳим бу лди.
Авваломбор, банклар У збекистоннинг и ирик саноат лои иҳалари, хусусан,
ту қимачилик, тоғ-кон саноати ва энергетика каби тармоқларида зарур бу лган
молиялаштиришни таъминлади.
Иккинчиси, У збекистонда бандлик ва иқтисодие тни диверсификация қилишнинг
асосии омили бу лган кичик ва у рта бизнесни капитал билан таъминлашда молия
институтлари, аи ниқса микромолия ташкилотлари муҳим роль у и наи ди.
Учинчиси, ту ғридан-ту ғри хорижии инвестицияларни рағбатлантириш: молия
секторини
либераллаштириш
У збекистоннинг
хорижии
инвесторлар
учун
жозибадорлигини оширди. Ту ғридан-ту ғри хорижии инвестициялар оқими
иқтисодие тни модернизация қилишни, хусусан, телекоммуникация, энергетика ва
қишлоқ ху жалиги тармоқларини қу ллаб-қувватлади.
У збекистон молия сектори тартибга солувчи ислоҳотлар ва ҳукумат томонидан
иқтисодие тни либераллаштиришга қаратилган саъи -ҳаракатлар туфаи ли у згаришлар
даврини бошидан кечирмоқда. Тижорат банклари соҳада устунлик қилсада, нобанк
молия институтлари ва капитал бозорлари аста-секин кенгаи иб бормоқда. Сектор
иқтисодии у сишга салмоқли ҳисса қу шди, бироқ рақобатбардошликни ошириш,
молиявии инклюзивликни яхшилаш ва капитал бозорларини чуқурлаштириш учун
кеи инги ислоҳотлар зарур. Ушбу муаммоларни ҳал қилиш молия сектори
www.e-itt.uz
I SON. 2024
273
У збекистоннинг келгуси и илларда ривожланиш мақсадларини ту лиқ қу ллаб-
қувватлашини таъминлашда муҳим омил бу лади.
У збекистон солиқ тизими У збекистон Республикасининг Солиқ кодекси билан
тартибга солинади, у 2020 и илда кенг ку ламли иқтисодии ислоҳотлар доирасида
сезиларли даражада қаи та ку риб чиқилган. Солиқ кодекси мамлакатдаги барча солиқ
қоидалари учун асос ҳуқуқии ҳужжат бу либ хизмат қилади ва жисмонии ва юридик
шахсларга, шу жумладан молия институтларига нисбатан қу лланилади. У збекистонда
молия институтларини солиққа тортишнинг ҳуқуқии асослари фои да солиғи, қу шилган
қии мат солиғи (ҚҚС) ва молиявии операциялар билан боғлиқ махсус қоидаларни у з
ичига олади.
Молиявии институтларни солиққа тортиш уларнинг молиявии ресурслар учун
воситачи сифатида иқтисодие тдаги марказии роли туфаи ли алоҳида аҳамиятга эга.
Молиявии институтлар - биринчи навбатда банклар, суғурта компаниялари ва
микромолия ташкилотлари - уларнинг фаолиятининг у зига хос хусусиятини акс
эттирувчи аниқ солиқ қоидаларига бу и сунади. Ушбу қоидалар молиявии секторнинг
у сиши ва барқарорлигини таъминлаш билан бирга адолатли солиқ ту ловларини
таъминлаш учун ишлаб чиқилган.
У збекистонда молия институтлари солиқларнинг бир қанча турлари, жумладан
юридик шахслардан олинадиган даромад солиғи, ҚҚС ва махсус молиявии солиқларга
тортилади. У збекистондаги молия институтлари ҳам барча юридик шахслар каби
юридик шахслардан олинадиган фои да солиғига тортилади. Жории фои да солиғи
ставкаси 15% ни ташкил қилади, гарчи бу имтие злар е ки махсус қоидаларга қараб
муаи ян молиявии субъектлар учун фарқ қилиши мумкин. Юридик шахслардан
олинадиган фои да солиғи молиявии институтларнинг соф даромадидан рухсат этилган
харажатлар чегириб ташланганидан кеи ин ундирилади.
Молия институтлари учун солиқ солинадиган база молиявии операциялардан
олинган фои да, шу жумладан кредитлар бу и ича фоизлар, комиссиялар ва валюта
операцияларидан олинган даромадлардир. Молиявии институтларга депозитлар
бу и ича ту ланадиган фоизлар, маъмурии харажатлар ва умидсиз қарзлар бу и ича
захиралар каби операцион харажатларни чегириб ташлашга рухсат берилади, бу эса
солиққа тортиладиган фои дага сезиларли таъсир қилади.
Молия институтлари у заро боғлиқ томонлар у ртасидаги битимларга нисбатан
қу лланиладиган трансферт нархлари қоидаларига бу и сунади. Ушбу қоидалар
филиаллар у ртасидаги битимлар бозор ставкалари бу и ича амалга оширилишини
таъминлаи ди, фои дани пастроқ солиқ солинадиган юрисдикцияларга у тказиш орқали
солиқдан қочишнинг олдини олади.
Молиявии институтлар, одатда, кредитлар бу и ича фоизлар, омонатларни қабул
қилиш ва суғурта мукофотлари каби асосии молиявии хизматлар учун ҚҚСдан озод
қилинади. Ушбу имтие з молиявии хизматларга ҚҚСни қу ллашнинг мураккаблигини
тан олган ҳолда жаҳон амалие тига мос келади. Асосии молиявии хизматлар ҚҚСдан озод
қилинган бу лсада, молиявии институтлар томонидан ку рсатиладиган аи рим е рдамчи
хизматлар, масалан, маслаҳат хизматлари учун 12% стандарт ставка бу и ича ҚҚС
солинади. Ушбу тизим доирасида молиявии институтлар дуч келадиган муаммолардан
бири ҚҚСдан озод қилинган хизматларни тақдим этиш учун сарфланган ҚҚСни
қаи тариб олишнинг имкони и у қлигидир. Бу молиявии институтлар, аи ниқса капитални
ку п талаб қиладиган операциялар билан шуғулланадиганлар учун операцион
харажатларни ошириши мумкин.
Молиявии институтлар, шунингдек, аи рим турдаги даромадлар, хусусан,
норезидентларга ту ланадиган ту ловлар бу и ича солиқни ушлаб қолишади. Масалан, чет
эллик юридик шахсларга ту ланадиган фоизлар, дивидендлар ва роялтилар солиққа
тортилади, уларнинг ставкаси У збекистоннинг бошқа давлатлар билан икки томонлама
www.e-itt.uz
I SON. 2024
274
солиққа тортиш ту ғрисидаги шартномаларига боғлиқ. Стандарт ушлаб қолинадиган
солиқ ставкаси норезидентларга ту ланадиган фоизлар ва роялти бу и ича 10% ни ташкил
қилади, аммо бу солиққа тортиш ту ғрисидаги шартномаларига бу и ича камаи тирилиши
е ки олиб ташланиши мумкин.
Молия тизимини мустаҳкамлаш бу и ича кенг ку ламли ислоҳотлар доирасида
У збекистонда молиявии барқарорликни рағбатлантиришга қаратилган соҳаларга оид
и иғимлар е ки бадаллар жории этилди. Ушбу и иғимлар одатда банклар ва суғурта
компанияларига тартибга солувчи талабларни қондириш учун етарли захиралар ва
ликвидликни сақлашларини таъминлаш учун қу лланилади.
У збекистонда молия институтлари учун солиққа тортиш тизими су нгги и илларда
сезиларли ислоҳотларни амалга оширди. Аммо солиқ самарадорлигини ошириш, молия
сектори у сишини рағбатлантириш ва илғор халқаро тажрибага мослашиш учун янада
такомиллаштириш зарур. У збекистоннинг ҳуқуқии -меъе рии базасини таҳлил қилиш ва
жаҳон тенденциялари билан таққослаш асосида молия институтларининг солиққа
тортиш тизимини такомиллаштириш бу и ича қуи идаги тавсиялар таклиф этилади:
1. Молиявии хизматларга ҚҚСни соддалаштириш. Асосии молиявии хизматлар
(масалан, кредитлар бу и ича фоизлар ва депозитларни қабул қилиш) учун жории
ҚҚСдан озод қилиш кенг тарқалган глобал амалие т бу либ, лекин молиявии
институтларнинг операцион харажатларини ошириб, молиявии ресурсларга солиқ
солишда мураккабликларга олиб келади. Буни ҳал қилиш учун молия институтлари,
хусусан, технология ва инфратузилма каби капитал қу и илмалар учун киритилган
ҚҚСни қаи таришнинг соддалаштирилган механизмини яратиш. Бу институтларнинг
молиявии юкини камаи тиради, рақамли банкинг ва модернизацияга инвестицияларни
рағбатлантиради.
2. Мақсадли солиқни рағбатлантириш тузилмасини жории этиш. Аи рим молия
институтлари учун солиқ имтие злари аллақачон мавжуд бу лсада, мақсадлироқ е ндашув
у сишнинг муаи ян соҳаларини, хусусан, микромолия ва капитал бозорлари каби
ривожланмаган молиявии хизматларни рағбатлантириши мумкин. Финтеч ечимлари ва
рақамли банкинг у сишини рағбатлантириш мақсадида У збекистон технология
инфратузилмаси, рақамли ту лов тизимлари ва киберхавфсизликка инвестициялар учун
солиқ имтие зларини жории қилиши мумкин. Бу молиявии секторда инновацияларни
қу ллаб-қувватлаи ди ва молиявии инклюзияни яхшилаи ди.
Жаҳон тенденциялари ва У збекистоннинг экологик мақсадларига мослашиш учун
қаи та тикланадиган энергия лои иҳалари е ки экологик барқарор инвестициялар учун
кредитлар таклиф қилиш каби яшил молия билан шуғулланувчи молия институтлари
учун солиқ имтие зларини тақдим этиш мақсадга мувофиқ келади.
Шу билан бирга кичик ва у рта корхоналарни кредитлаш ва микромолиявии
операциялар билан шуғулланувчи молия институтлари учун кенгаи тирилган солиқ
имтие зларини тақдим этиш лозим. Бу банклар ва нобанк молия институтларини
иқтисодие тнинг етарли даражада хизмат ку рсатилмаган сегментлари билан
алоқаларини кенгаи тиришга рағбатлантиради.
3. Солиқларнинг шаффофлигини ошириш ва қонунчиликка риоя қилиш
харажатларини камаи тириш. Су нгги ислоҳотлар солиқ маъмуриятини модернизация
қилган бу лсада, юқори талабларга риоя қилиш харажатлари, аи ниқса, кичикроқ
молиявии институтлар учун муаммо бу либ қолмоқда. Шу сабабли молия
институтларига декларацияларни тақдим этиш ва солиқларни электрон шаклда ту лаш
имконини берувчи солиқ ҳисоботларини топшириш жарае нларини рақамлаштиришни
кенгаи тириш керак. Бу маъмурии юкларни камаи тиради ва солиқ и иғиш
самарадорлигини оширади.
Трансфер баҳосини белгилаш қоидалари фои да у згаришининг олдини олиш учун
жуда муҳимдир, аммо амалдаги қоидалар молия институтлари учун аниқ
www.e-itt.uz
I SON. 2024
275
белгиланмаган. Ҳукумат молиявии операциялар, жумладан, компаниялараро кредитлар
ва трансчегаравии операциялар учун трансфер нархларини белгилаш бу и ича батафсил
и у риқномаларни чиқариши керак. Бу қоидаларнинг адолатли ва изчил қу лланилишини
таъминлаи ди ва солиқ органлари билан келишмовчиликлар хавфини камаи тиради.
4. Молия ва солиқ органлари у ртасидаги мувофиқлаштиришни кучаи тириш. Солиқ
сие сатини самарали амалга ошириш солиқ ва молиявии тартибга солувчилар у ртасида
кучли мувофиқлаштиришни талаб қилади. У збекистон Марказии банки ва Давлат солиқ
қу митаси у ртасидаги ҳамкорликни кенгаи тириш, аи ниқса, мураккаб молиявии
операциялар бу и ича солиқ қонунчилигини назорат қилиш ва ижросини яхшилашга
олиб келиши мумкин.
У збекистон Марказии банки ва Давлат солиқ қу митаси у ртасида молия соҳасида
солиқ қонунчилигига риоя этилишини яхшилаш мақсадида қу шма аудит ва ахборот
алмашишни рағбатлантириш. Бу молиявии институтларнинг солиққа тортиладиган
даромадлари, хусусан, валюта операциялари ва трансчегаравии операциялар учун ту ғри
ҳисобот беришини таъминлашга е рдам беради.
5. Солиқдан ушлаб қолиш қоидаларини ку риб чиқиш ва ислоҳ қилиш.
Норезидентларга ту ловлар бу и ича солиқларни ушлаб қолиш трансчегаравии молиявии
операцияларни
мураккаблаштириши
мумкин,
аи ниқса
ставкалар
халқаро
стандартларга мувофиқлаштирилмаганда. У збекистонни хорижии инвестициялар учун
жозибадор марказга аи лантириш ва трансчегаравии молиявии оқимларга ку маклашиш
мақсадида икки томонлама солиққа тортиш ту ғрисидаги шартнома тармоғини қаи та
ку риб чиқиш тавсия этилади. У збекистон молия секторига хорижии инвестицияларни
жалб этишни рағбатлантириш учун ушбу шартномалар халқаро стандартларга мос
келиши керак.
Шунингдек, норезидент молия институтларига ту ланадиган фоизлар ва
дивидендлар бу и ича солиқ ставкаларини камаи тириш. Бу У збекистон молия
бозорининг рақобатбардошлигини ошириши, хорижии банклар ва инвестиция
фондларининг бозорга киришини рағбатлантириши мумкин.
У збекистоннинг молия сектори ҳамон ривожланмоқда ва мамлакат солиқ
сие сатида минтақавии ва халқаро илғор тажрибаларни қу ллашдан фои да ку риши
мумкин. Шу каби мамлакатларнинг солиқ тизимини солиштириш У збекистонга янада
самаралироқ ва рақобатбардош солиқ тизимини яратишга е рдам бериши мумкин.
У збекистон молиявии институтларни солиққа тортиш билан боғлиқ, хусусан,
трансферт нархлари, солиқлардан қочиш ва солиқ шаффофлиги соҳаларида ОEСDнинг
аи рим и у риқномаларини қабул қилиши мумкин. Бу У збекистон солиқ тизимини жаҳон
стандартларига мослаштиради ва трансчегаравии операцияларни осонлаштиради.
Умуман олганда, У збекистонда молия институтлари учун солиққа тортиш
тизимини такомиллаштириш молия сектори у сишига ку маклашиш, солиқ
қонунчилигига риоя қилишни яхшилаш ва мамлакат солиқ тизимини илғор халқаро
тажрибага мослаштириш учун муҳим аҳамиятга эга. Бу ислоҳотлар нафақат молия
секторини мустаҳкамлаш, балки инвестициялар, инновациялар ва молиявии
инклюзивликни
рағбатлантириш
орқали
кенгроқ
иқтисодии
ривожланиш
мақсадларига ҳам ҳисса қу шади.
Хулоса ва таклифлар.
У збекистонда молия институтларининг солиққа тортилиши мамлакат молия
секторини шакллантириш ва умумии иқтисодии у сишда ҳал қилувчи роль у и наи ди.
Норматив-ҳуқуқии базанинг таҳлили шуни ку рсатадики, У збекистон солиқ тизимини
модернизация қилишда, хусусан, 2020 и илда Солиқ кодексининг қаи та ку риб чиқилиши
муносабати билан сезиларли ютуқларга эришди. Бироқ қу шилган қии мат солиғи
солиғини ку риб чиқишнинг мураккаблиги, қонунчиликка риоя қилиш бу и ича юқори
www.e-itt.uz
I SON. 2024
276
харажатлар ва трансфер нархини белгилаш қоидаларини янада аниқроқ қилиш
заруриятни у з ичига олган муаммолар сақланиб қолмоқда.
Молия институтлари иқтисодии ривожланишнинг асосии омиллари сифатида
молия сектори у сиши ва барқарорлигини рағбатлантириш билан давлат
даромадларини самарали шакллантиришни мувозанатлаштирадиган солиқ тизимини
талаб қилади. Юридик шахслардан олинадиган даромад солиғи, ҚҚС бу и ича имтие злар
ва мақсадли солиқ имтие зларини у з ичига олган амалдаги солиқ тизими бундаи у сиш
учун замин яратади. Бироқ У збекистон молия секторининг рақобатбардошлиги ва
самарадорлигини таъминлаш учун кеи инги ислоҳотларни амалга ошириш зарур.
У збекистон у з молия сектори салоҳиятидан ту лиқ фои даланиш учун солиқ
сие сатида нафақат жории муаммоларни ҳал қиладиган, балки глобал молия соҳасидаги
келажакдаги у згаришларни ҳам ку зда тутувчи истиқболли е ндашувни қу ллаши керак.
Тавсия этилган ислоҳотларни қабул қилиш орқали У збекистон янада самарали, шаффоф
ва инвесторлар учун қулаи молиявии муҳитни яратиб, иқтисодие тни кенгроқ
модернизация қилиш ва у сишга ҳисса қу шиши мумкин.
Адабиётлар:
Bálint, L., Horváth. (2013). The impact of Taxation on Bank Leverage and Asset Risk.
Research Papers in Economics,
Financial institutions' reporting requirements and the criteria for a good tax system (2022).
doi: 10.4324/9781003144427-16
Keen, M. (2011). The Taxation and Regulation of Banks.
International Monetary Fund (IMF)
Research Paper Series. https://doi.org/10.5089/9781463902179.001.A001.
Komolov Odiljon Sayfiddinovich, (2015). Optimal Taxation of Banks in Financial Sector
Regulation in Uzbekistan: Practical Approach. Social Science Research Network, doi:
10.2139/SSRN.2731543
Konvisarova V., Elena, V., Ilona, V., Stihiljas., Andrey, V., Koren., Irina, A., Kuzmicheva.,
Tatjana, E., Danilovskih. (2016). Principles of Profit Taxation of Commercial Banks in Russia and
Abroad. International Journal of Economics and Financial Issues, 6(8):189-192.
Kozachuk Olha, Sych., Olena, V., (2022). International experience of bank taxation.
Інтелект ХХІ, doi: 10.32782/2415-8801/2022-3.3
Lifshits, I. (2020). Financial Transactions Tax as an Integration Development Instrument in
the EU.
, 165-172. https://doi.org/10.15211/soveurope52020165172.
Michael, Keen. (2011). 5. The Taxation and Regulation of Banks. IMF Working Papers, doi:
10.5089/9781463902179.001
Mooij, R., & Nicodème, G. (2015). Taxation and regulation of the financial sector.
.
https://doi.org/10.7551/MITPRESS/9780262027977.001.0001.
Niyazmetov, Mansur, Ruzmatovich., Ostonokulov, Azamat, Abdukarimovich. (2024).
Approaches to improving revenue and expense management in Uzbekistan's public sector.
International Journal of Science and Research Archive, 12(2):1017-1021. doi:
10.30574/ijsra.2024.12.2.1355
Seyed, Kamal, Sadeghi., Reza, Ranjpor., Fateme, Bagherzadeh, Azar., Soha, Mousavi. (2016).
The Effects of Tax Policies on Financial Markets Development. 20(65):37-61.
Urinov, V. (2015). Developing Country Perspectives on Automatic Exchange of Tax
Information.
Law & Society: Public Law eJournal.
