www.e-itt.uz
I SON. 2024
317
АҲОЛИ МОЛИЯВИЙ САВОДХОНЛИГИ ДАРАЖАСИНИ БАҲОЛАШНИНГ
УСЛУБИЙ АСОСЛАРИ
Обилов Миркомил Рашидович
Гулистон давлат университети
Аннотация.
Ушбу мақолада аҳоли молиявий саводхонлигининг иқтисодий мазмуни
очиб берилиб, унинг бугунги кунда мамлакат ижтимоий-иқтисодий тараққиётини
таъминлашдаги тутган ўрни ва аҳамияти асосланган.
Калит сўзлар:
молиявий саводхонлик,иқтисодий сиёсат,иқтисодий таълим,
молиявий хизматлар, инсон фаровонлиги ва ҳаёт сифати, билим, кўникма ва
қадриятлар.
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОЦЕНКИ УРОВНЯ ФИНАНСОВОЙ
ГРАМОТНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ
Обилов Миркомил Рашидович
Гулистанский государственный университет
Аннотация.
В данной статье изложено экономическое содержание финансовой
грамотности населения, обоснована ее роль и значение в обеспечении социально-
экономического развития страны на современном этапе.
Ключевые слова:
финансовая грамотность, экономическая политика,
экономическое образование, финансовые услуги, благосостояние и качество жизни
человека, знания, навыки и ценности.
METHODOLOGICAL FOUNDATIONS FOR ASSESSING THE LEVEL
OF FINANCIAL LITERACY OF THE POPULATION
Obilov
Mirkomil Rashidovich
Gulistan State University, basic doctoral student
Abstract.
This article describes the economic content of financial literacy of the population,
and it substantiates its role and importance in ensuring the socio-economic development of the
country at the present stage.
Keywords:
financial literacy, economic policy, economic education, financial services,
human well-being and quality of life, knowledge, skills and values.
UOʻK: 336.303.222
I SON – IYUL-AVGUST
317-324
www.e-itt.uz
I SON. 2024
318
Кириш.
Иқтисодие тнинг барқарор ва мутаносиб ривожланиши, аҳоли турмуш даражаси ва
фаровонлигининг ошиши ку п жиҳатдан фуқароларнинг иқтисодии ҳодиса ва
жарае нларга онгли равишда муносабатда бу лиши, иқтисодии тафаккур ва
ку никмаларнинг ривожланишига боғлиқ. Чунки, фуқаролар қанчалик юқори иқтисодии
фаоллик ва молиявии саводхонликка эга бу лса, уларнинг иқтисодии фаолияти,
ҳае тнинг турли жабҳаларида қабул қилае тган қарорлари шу даражада самарали бу лади.
Аи ниқса, молиявии саводхонлик мамлакатдаги ишбилармонлик муҳитининг
ривожланишига, тадбиркорлик фаолиятининг кенгаи ишига қулаи имкон яратади. Шу
у ринда Президентимиз Ш.Мирзие евнинг (2018) Олии Мажлисга Мурожаатномасида
“Ҳақиқатан ҳам, биз фақат фаол тадбиркорлик, тинимсиз меҳнат ва интилиш орқали
тараққие тга, фаровон ҳае тга эриша оламиз” дея таъкидлаши аҳоли орасида
тадбиркорлик фаолиятини кенг тарғиб этиш, ҳар бир фуқаронинг бу борадаги
имкониятларидан ту лиқ фои даланиш зарурлигини ку рсатади.
Мамлакатимизда кеи инги и илларда амалга оширилае тган ижтимоии -иқтисодии
ислоҳотлар натижасида бозор муносабатларининг шаклланиш жарае нлари янада
жадалроқ тус олмоқда, иқтисодии ҳодиса ва жарае нларни тартибга солишда бозор
механизмларидан фои даланиш салмоғи сезиларли равишда ортиб бормоқда.
Иқтисодии ресурслардан фои даланиш, янги иш у ринларини яратиш, ишлаб чиқариш
самарадорлигини ошириш каби муҳим жиҳатларга ку проқ моддии манфаатдорлик,
рағбатлантириш, иқтисодии дастакларни ишга тушириш орқали е ндошилмоқда.
Буларнинг барчаси эса иқтисодие тимизнинг демократик бозор тамои иллари асосида
қаи та таркиб топишига замин бу лмоқда.
Бироқ, шу у ринда таъкидлаш лозимки, иқтисодие тда самарали ва демократик
бозор тамои илларини ту лиқ таркиб топиши фуқароларнинг иқтисодии билим ва
малакалари, ку никмалари даражасига, уларнинг иқтисодии маданиятига ҳам боғлиқ.
Иқтисодии маданиятнинг етарли даражада шаклланиши ва самарали амал қилиши эса
ҳар бир шахснинг молиявии саводхонлик даражасини тақозо этади. Шунга ку ра, ҳозирда
жаҳоннинг аксарият мамлакатларида аҳолининг молиявии саводхонлигини ошириш
масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда. Бизнинг мамлакатимизда ҳам аҳоли молиявии
саводхонлигини таъминлаш ва ошириш муҳим бу либ, бу борадаги тизимли чора-
тадбирларни белгилаш аваало мазкур масаланинг иқтисодии мазмуни ва иқтисодии
тараққие тни таъминлашдаги у рнини ку риб чиқишни тақозо этади.
Адабиётлар шарҳи.
Молиявии саводхонлик ва уни таъминлаш масалаларига хорижии олим ва
мутахассислар томонидан кенг эътибор қаратиб келинмоқда. Аввало, мазкур тушунча
таърифига ту хталиб у тиладиган бу лса, ижтимоии луғат ва талқинларда унга
қуи идагича е ндошилган:
“Молиявии саводхонлик – бу инсон молиявии хулқ-атвори соҳасидаги унинг
фаровонлигини яхшилаш ва ҳае т сифатини оширишга олиб келувчи билим, ку никма ва
қадриятлар мажмуи; ҳае тдаги воқеалар ва иқтисодии шарт-шароитлардаги
у згаришларни ҳисобга олган ҳолда қисқа муддатли қарорлар ва узоқ муддатли
молиявии режалаштириш орқали шахсии молияни бошқаришдаги қобилият ва
қатъии ликни, асосии молиявии тушунчаларни англаб етишни ифодаловчи даража”
(wikipedia).
А.Судакованинг (2015) таъкидлашича “Ҳозирги вақтда молиявии саводхонлик
тушунчаси молиявии маълумот, компетентлик, хабардорлик ва бошқа атамалар билан
узвии боғлиқ. Молиявии саводхонликнинг ку рсатиб у тилган тушунчалар билан асосии
фарқи унга тегишли бу лган асосии элементларнинг татбиқ этилиш кенглиги ва бае н
этилишининг чуқурлигида намое н бу лади. Шахснинг молиявии саводхонлиги
www.e-itt.uz
I SON. 2024
319
тушунчасини у з фаровонлигини ошириш учун молиявии жиҳатдан асосланган қарорлар
қабул қилиш имконини берувчи компетенциялар и иғиндиси сифатида талқин этиш
мумкин. Аи ни вақтда у устун равишда молиявии ва вақт бу и ича и у қотишларни энг кам
даражага туширишга имкон яратади”. Мазкур тушунчалар О.Кузина (2015) томонидан
нисбатан батафсил ва етарли даражада тушунарли ҳолда бае н этилган. Шунингдек,
С.Хастон (2010) томонидан молиявии саводхонликка тегишли 52 та маълумотлар
базасида ту планган 71 та таҳлил асосида аи рим дастлабки таърифлар белгилаб
берилган.
Иқтисодии ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилоти (ИҲРТ) ҳужжатларида молиявии
саводхонликка қуи идагича расмии таъриф берилган:“Молиявии саводхонлик – бу
шахсии молиявии фаровонликка эришиш учун асосли молиявии қарорлар қабул қилиш
имконини берувчи хабардорлик, билим, ку никма, қадриятлар (ҳае тии и у налишлар) ва
хулқ-атвор каби элементларнинг мажмуи” (OECD, 2011).
Е.Гарцуеванинг (2017) таъкидлашича, молиявии саводхонлик “инсоннинг
ижтимоии такрор ишлаб чиқаришда инвестор сифатида онгли иштирок эта олиш
қобилияти бу либ, у молиявии дастакларни танлашга оқилона ва масъулиятли е ндашган
ҳолатда даромад ҳосил қилиши е ки ҳеч бу лмаганда билим эгасининг молиявии
жиҳатдан барқарорлигини таъминлаши лозим”.
Молиявии саводхонлик – у з маблағини бошқариш ва уни ку паи тириш маҳорати. У
молиявии бозорнинг у зига хосликларини билиш, бозор иштирокчилари томонидан
таклиф этилае тган маҳсулот ва хизматлардан хабардор бу лиш ҳамда шу асосда қабул
қилинган қарор масъулиятини зиммасига олиш дегани ҳамдир (Улуғмуродов Д., 2020).
Молиявии саводхонликка берилган хилма-хил таърифлар ҳамда унинг турли
манбаларда бае н этилган асосии жиҳатларига тизимли е ндошган ҳолда, мазкур
тушнчанинг иқтисодии мазмуни ва унинг иқтисодие тдаги аҳамиятини янада чуқурроқ
очиб берувчи таҳлил ва тадқиқотларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ деб
ҳисоблаи миз.
Тадқиқот методологияси.
Ушбу мақоланинг назарии ва услубии асоси бу либ иқтисодии и у налишдаги
турлиманбалардан олинган илмии мақолалар, хорижии иқтисодчи олимларнинг аҳоли
молиявии
саводхонлигини
ошириш
масалалари
бу и ича
изланишлари,
мутахассисларнинг фикр-мулоҳазаларини таҳлил қилиш асосида чиқарилган илмии
хулосалар хизмат қилади. Шунингдек, тадқиқот жарае нида эксперт баҳолаш,
жарае нларни кузатиш, иқтисодии ҳодиса ва жарае нларга тизимли е ндашув, муаллиф
тажрибалари билан қие сии таҳлил у тказиш орқали тегишли хулосалар чиқаришга
имкон берувчи усуллардан фои даланилган.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Тадқиқот давомида амалга оширилган таҳлиллар ҳамда улар орқали қу лга
киритилган натижаларга ку ра қатор назарии қоидаларни илгари суриш мумкин.
У з номидан келиб чиққан ҳолда, энг аввало, мазкур тушунча молия соҳасидаги
билим ва ку никмаларга эга бу лиш, у билан боғлиқ жарае н ва воқеаларни ту ғри
тушунишни англатади. Бироқ, фикримизча, мазкур тарздаги дастлабки тасаввур
даражасида қолиш молиявии саводхонликнинг ту лиқ мазмунини е ритиб бера олмаи ди.
Шунга ку ра, ушбу тушунча билан боғлиқ асосии жиҳатларни муаи ян тизим асосида
ку риб чиқиш мақсадга мувофиқ.
Энг аввало, таъкидлаш жоизки, молиявии саводхонлик тушунчаси жуда кенг
ҳисобланади. У аҳолининг кундалик ҳае тдаги оддии иқтисодии воқеа ва жарае нлар
(масалан, озиқ-овқат ва уи -ру зғор буюмларини харид қилиш, турли ресурслар (электр
энергияси, табиии газ, ичимлик суви) ва коммунал хизматлардан фои даланганлик учун
www.e-itt.uz
I SON. 2024
320
ту ловларни амалга ошириш, хусусии е ки давлат секторида меҳнатда банд бу лиш, иш
ҳақи е ки нафақа олиш ва ҳ.к.)дан тортиб нисбатан мураккаб жарае нлар (масалан,
тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш, тижорат банклари кредитларидан
фои даланиш, қимматли қоғозлар сотиб олиш ва бошқалар)да иштирок этишигача
бу лган жиҳатларни қамраб олади.
Мамлакатда аҳоли молиявии саводхонлиги даражасининг юқори бу лиши
молиявии хизматлар соҳасининг ҳам жадал ривожланишига таъсир ку рсатади.
Молиявии хизматларни оммалаштириш орқали аҳолининг бу борадаги билимларини
мустаҳкамлаш ва кичик бизнес субъектларининг бундаи хизматларга бу лган талабини
ошириш имкони паи до бу лади.Қолаверса, бугунги кунда мамлакатимизда ишсизлик
даражасининг юқори бу лиши сабабларидан бири “аҳолининг аксарият қисми
тадбиркорлик соҳасида, жумладан, ажратилае тган кредит маблағларини у злаштириш
ҳамда оддии молия ҳисоботларини юритиш бу и ича етарлича билим ва ку никмаларга
эга эмас”(kun.uz)лиги орқали ҳам изоҳланади.
Бироқ, иқтисодии таълимнинг замонавии тизими таркиб топган мамлакатларда
ҳам фуқароларнинг аҳамиятли қисми шахсии молия масалаларига кучсиз
и у налтирилган бу лиши мумкин (Шибаев С.Р., 2015).
Энг аввало таъкидлаш керакки, молиявии саводхонликнинг асосии , марказии
бу ғинида инсон туради. Чунки, мазкур жарае нни амалга оширишдан асосии мақсад ҳам
унинг фаровонлиги ва ҳае т сифатини ошириш ҳисобланади. Бироқ бунинг учун у у з
ихтие ридаги иқтисодии ресурслардан, ру и бериши мумкин бу лган воқеа ва ҳодисалар,
вужудга келиши мумкин бу лган шарт-шароитлардан у зи ҳамда жамият учун манфаатли
васамарали асосда фои даланиш борасида етарли билим ва ку никмаларга эга бу лиши
лозим. Шунингдек, жамиятда таркиб топган қадриятлар тизими ҳам ушбу мақсадлар
билан у заро мувофиқ келиши зарур. Энг муҳими, ҳар бир шахсқаи д этиб у тилган восита
ва дастаклардан фои даланган ҳолда қисқа муддатли қарорлар қабул қилиш ҳамдаузоқ
муддатли молиявии режалаштириш жарае нини ту ғри ташкил этиш қобилиятига эга
бу лиши керак.
Шу у ринда, аҳоли молиявии саводхонлигининг ижтимоии аҳамиятига алоҳида
эътибор қаратиш лозим. Чунки, алоҳида шахснинг молия борасидаги билим ва
ку никмалари пировардида бутун жамият иқтисодии ҳае тининг муваффақияти ва
барқарорлигини белгилаб беради. “Аҳолининг молиявии жиҳатдан саводсизлиги
нафақат шахсии фаровонликка, балки бутун молиявии соҳага салбии таъсир ку рсатади.
Масалан, фуқароларнинг у з даромадлари ва харажатларини аниқ тасаввур қилмаслиги
е ки ноту ғри режалаштириши оқибатида кредиторлик қарздорлик паи до бу лади,
саводсизлик молиявии пирамидалар ва фирибгарликлар сонининг ошишига олиб
келади. Глобал миқе сда бу мамлакат иқтисодие тини молиявии инқирозга олиб келиши
мумкин” (Судакова А.Е., 2017).
Юқорида бае н этилган фикрларни муаи ян тизимга солган ҳолда молиявии
саводхонликнинг мазмун-моҳиятини ифодаловчи жарае нни алоҳида чизма орқали
тасвирлаш мумкин (1-расм).
Аҳоли молиявии саводхонлигининг мазмуни ва аҳамиятини очиб беришда унинг
даражасига таъсир ку рсатувчи омилларни аниқлаш ва муаи ян тизимга солиш муҳим
у рин тутади.
Восканян
нинг (2018) таъкидлашича, аҳоли молиявии саводхонлигини ошириш
масаласини унинг даражасига таъсир ку рсатувчи асосии омилларни аниқламасдан
туриб ҳал этиб бу лмаи ди. Шунга ку ра у қуи идаги омилларни ажратиб ку рсатади:
1) мамлакатдаги иқтисодии таълим даражаси;
2) молиявии инфратузилманинг мавжудлиги ва ривожланганлик даражаси;
3) аҳолининг иқтисодие тга ишончи даражаси;
4) молиявии хизматлардан фои даланиш имкониятлари.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
321
1-расм. Молиявий саводхонлик мазмун-моҳиятини ифодаловчи жараён.
Манба:
муаллиф томонидан ишлаб чиқилган.
Фикримизча, аҳоли молиявии саводхонлиги тушунчаси у та даражада
умумлаштирилган мазмун касб этиб, уни молиявии саводхонлик даражасига таъсир
ку рсатувчи омилларнинг юқорида келтирилган таснифи ту лиқ ифодалаи олмаи ди.
Унинг мазмун-моҳиятига чуқурроқ кириб бориш у з навбатида мазкур тушунчанинг
турли (масалан, алоҳида шахс, муаи ян ҳудуд аҳолиси, мамлакат аҳолиси) даражаларини
табақалаштиришни тақозо этади (2-расм).
2-расм. Молиявий саводхонлик даражасига таъсир кўрсатувчи омилларнинг
турли даражалар бўйича табақаланиши.
Манба:
муаллиф ишланмалари асосида тузилган.
2-расмдан ку ринадики, энг аввало алоҳида шахс (е ки фуқаро)нинг молиявии
саводхонлигини ажратиб олиш лозим.
Алоҳида шахснинг молиявий саводхонлиги даражаси
га қуи идаги асосии
омиллар таъсир ку рсатади:
1) шахснинг е ши. Албатта, инсоннинг е ши, ту ғрироғи, унинг ҳае тии фаолияти
давомида орттирган тажрибаси молиявии саводхонлик доирасидаги билим ва
ку никмаларга бевосита таъсир ку рсатади. Балоғатга етмаган бола билан у рта е шдаги
Молиявий саводхонлик даражасига
таъсир кўрсатувчи омиллар
Алоҳида шахснинг
молиявий саводхонлиги
даражаси
Муайян ҳудуд
аҳолисининг молиявий
саводхонлиги даражаси
Мамлакат аҳолисининг
молиявий саводхонлиги
даражаси
- шахснинг ёши;
- маълумот даражаси;
- касби, мутахассислиги
ёки фаолият йўналиши;
- иқтисодий фаоллик
даражаси;
- қизиқиш доираси,
дунёқарашининг кенглиги
ва ҳ.к.
- ҳудуднинг ижтимоий-
иқтисодий ривожланганлик
даражаси;
- ҳудудда аҳоли молиявий
саводхонлигини ошириш
бўйича амалга оширилаётган
чора-тадбирлар;
- молиявий институтлар ва
инфратузилма объектлари
фаолият даражаси;
- ҳудуднинг географик
жойлашуви ва ҳ.к.
- мамлакатнинг
ижтимоий-иқтисодий
ривожланганлик
даражаси;
- мамлакатнинг
иқтисодий салоҳияти;
- аҳоли менталитети;
- мамлакатнинг
иқтисодий сиёсати ва ҳ.к.
Билим
Кўникма
Инсон
Қадриятлар
Инсон
фаровонлиги
ва ҳаёт
сифатининг
ошиши
Қисқа
муддатли
қарорлар
Узоқ муддатли
молиявий
режалаштириш
Ҳаётдаги
воқеалар,
иқтисодий
шарт-
шароитлар-
даги
ўзгаришлар
Мамлакатнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий ривожланиши
www.e-itt.uz
I SON. 2024
322
кишининг иқтисодии хатти-ҳаракатида сезиларли тафовут ку зга ташланиши аниқ.
Бироқ, бу омил ҳар доим ҳам бир хил и у налишда таъсир қилмаслиги мумкин. Чунки,
инсоннинг е ши улғаи иб боргани сари унинг молиявии саводхонлик борасидаги
янгиликларни қабул қилиш, уларни у злаштириб бориш имконияти пасаи иб бориши
мумкин;
2) маълумот даражаси. Бу ҳам шахснинг е ши сингари таъсир ку рсатиши, яъни,
бошланғич, у рта, у рта махсус, олии маълумотлар бу и ича босқичма-босқич юқорилаб
бориш молиявии саводхонликнинг ошиб боришига бевосита таъсир ку рсатиши мумкин;
3) касби, мутахассислиги е ки фаолият и у налиши. Мазкур омил у зининг
аҳамиятлилиги жиҳатидан ажралиб туради. Чунки, бевосита иқтисодии , шу жумладан,
молиявии соҳада фаолият юритувчи (масалан, молиячи, банкир, иқтисодчи, бухгалтер
ва ҳ.к.) шахсларнинг молиявии саводхонлиги энг юқори даражада бу лади. Касб е ки
фаолият и у налиши жиҳатидан иқтисодие тдан нисбатан узоқ бу лган шахсларнинг
молиявии саводхонлиги даражаси пастроқ бу лиши эҳтимоли катта;
4) иқтисодии фаоллик даражаси. Юқоридаги омилларнинг у ртача даражасида
шахснинг иқтисодии фаоллиги белгиловчи аҳамият касб этиши мумкин. Агар унда
тадбиркорлик билан шуғулланиш, иқтисодие т ва молия соҳасидаги янгиликларга
интилиш каби хатти-ҳаракатлар мавжуд бу лса, яъни иқтисодии фаол бу лса, молиявии
саводхонлик даражаси ҳам юқори бу лади ва аксинча;
5) қизиқиш доираси, дуне қарашининг кенглиги ва ҳ.к. Шунингдек, оддии
фуқаронинг қизиқиш доираси, у зининг дуне қарашини у стириш борасидаги
ҳаракатлари ҳам молиявии саводхонлик даражасини оширишда муҳим у рин эгаллаи ди.
Кундалик иқтисодии воқеа ва ҳодисаларни у з вақтида кузатиб, таҳлил қилиб ва бу
борадаги шахсии муносабатини шакллантириб бориш фуқарони жамиятдаги ролини
оширади.
Муайян ҳудуд (вилоят, шаҳар, туман) аҳолисининг молиявий саводхонлиги
даражаси
гамазкур ҳудуднинг у зига хос хусусиятлари ҳамда юритилае тган иқтисодии
сие сат натижасида шаклланувчи қуи идаги омиллар таъсир ку рсатади:
1) ҳудуднинг ижтимоии -иқтисодии ривожланганлик даражаси. Аи рим шаҳар,
туман е ки вилоятларнинг ижтимоии -иқтисодии жиҳатдан ривожланганлиги унинг
аҳолиси учун нисбатан кам ривожланган ҳудуд аҳолисига қараганда молиявии
саводхонликни ошириш юзасидан кенг имкониятлар тақдим этади;
2) ҳудудда аҳоли молиявии саводхонлигини ошириш бу и ича амалга оширилае тган
чора-тадбирлар. Аи ни паи тда аи рим шаҳар, туман е ки вилоятлар даражасида аҳоли
молиявии саводхонлигини ошириш бу и ича тизимли чора-тадбирларнингамалга
оширилиши мазкур жарае нга сезиларли таъсир ку рсатади;
3) молиявии институтлар ва инфратузилма объектлари фаолият даражаси.
Ҳудуддаги молиявии институтлар (тижорат банклари, суғурта компаниялари,
инвестиция фондлари, пенсия фондлари ва ҳ.к.) ва молиявии саводхонлик
инфратузилма объектлари (иқтисодии , молиявии , ҳуқуқии масалалар бу и ича маслаҳат
бериш, бизнес-инкубаторлар, у қув марказлари ва бошқ.) фаолиятининг юқори даражаси
ҳудуд аҳолисининг молиявии саводхонлиги даражасига ҳам ижобии таъсир ку рсатади;
4) ҳудуднинг географик жои лашуви. У з-у зидан маълумки, ҳудуд мамлакатнинг
иқтисодии ва маъмурии марказига қанчалик яқин бу лса, унинг аҳолиси шу қадар ку проқ
молиявии жиҳатдан саводхонликка эришади. Табиии ки, олис ва чекка қишлоқлар, тоғли
ҳудудлардаги аҳолининг бу борадаги ку рсаткичлари у қадар юқори бу лмаи ди;
Мамлакат аҳолисининг молиявий саводхонлиги даражаси
га қуи идаги
омиллар таъсир ку рсатади:
1) мамлакатнинг ижтимоии -иқтисодии ривожланганлик даражаси. Ижтимоии -
иқтисодии ривожланганлик аҳолининг маълумот, соғлиқ ва иш билан бандлик
даражаларининг ҳосиласи ҳисобланади. Шунга ку ра, ушбу таркибии қисмлар қанчалик
www.e-itt.uz
I SON. 2024
323
яхши ку рсаткичларни намое н этса, мамлакат аҳолсининг молиявии саводхонлиги
даражаси ҳам шунчалик ижобии ку рсаткичга эга бу лади;
2) мамлакатнинг иқтисодии салоҳияти. Иқтисодии салоҳият – бу мамлакатдаги
мавжуд, бироқ ҳали ту лиқ ишга туширилмаган иқтисодии ресурс ва имкониятлари.
Бироқ, ҳали ишга туширилмаганлигига қарамасдан, мазкур иқтисодии ресурс ва
имкониятлар мамлакат аҳолисида у зига нисбатан қизиқиш ҳосил қилади. Шунга ку ра,
ушбу салоҳиятдан фои даланишга интилиш аҳолининг молиявии саводхонлиги
даражасига сезиларли таъсир ку рсатиши мумкин;
3) аҳоли менталитети. Аҳоли менталитети, яъни, ақлии , ҳиссии , мадании
хусусиятлари ҳамда қадриятлари мажмуи ҳам молиявии саводхонлик даражасининг
шаклланишида муҳим у рин тутади. Аи рим халқлар у з табиатига ку ра таълим ва
маданиятга, янгиликка интилувчан бу либ, уларнинг хатти-ҳаракатида молиявии билим
ва ку никмаларни мунтазам ошириб бориш асосии у рин тутади. Аи ни паи тда, аҳоли
менталитетида мазкур масалаларга зид келувчи жиҳатлар мавжуд бу лган ҳолатлар ҳам
учраб туради;
4) мамлакатнинг иқтисодии сие сати. Мамлакатдаги иқтисодии сие сат
буне дкорлик, юксалиш ва тараққие т сари и у налтирилган бу лса, мазкур мақсадларга
эришишнинг асосии шарти – аҳолининг молиявии саводхонлиги даражасига ҳам катта
эътибор қаратилади.
Молиявии саводхонлик мамлакатнинг иқтисодии ривожланганлик даражасига
боғлиқ бу лади. Бироқ, бу мазкур муаммо ривожланган мамлакатларда тугал ҳал
этилган, деган маънони англатмаи ди.
Ҳозирда У збекистонда аҳолининг молиявии саводхонлигини ошириш масаласига
алоҳида эътибор қаратиб келинмоқда. Жумладан, У збекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 2014 и ил 11 июлдаги қарорига мувофиқ “У збекистонда аҳолининг
молиявии саводхонлигини ошириш” лои иҳаси, У збекистон Савдо-саноат палатаси
Жаҳон Банки Гуруҳи молиялар ва бозорлар бу и ича департаментининг Марказии Осие
ва Озарбаи жонда молиявии инфратузилмани мустаҳкамлаш бу и ича лои иҳаси (ACAFI)
ҳамкорлигида ССП тренерлари ва ходимларининг молиявии саводхонлигини ошириш
бу и ича дастур,
2018 йилдан бошлаб Ўзбекистон Республикаси Марказий банки,
Халқаро молия корпорацияси, Савдо-саноат палатаси ва «Norma» профессионал
ривожланиш маркази томонидан «Тадбиркорлар ва аҳолининг молиявий
саводхонлигини ошириш» дастури йўлга қўйилган.
2018 и ил 17 августида
У збекистон Марказии банки Бошқаруви Молиявии оммабоплик альянсига (Alliance for
Financial Inclusion) аъзо бу лиш ту ғрисида қарор қабул қилди. Мазкур альянс 2008 и или
аъзо мамлакатларга молиявии оммабоплик сие сатини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш,
тажриба алмашиш учун маи дон яратиш орқали банк хизматларининг долзарб
масалалари бу и ича ишчи гуруҳларини ташкил этиш ва у қитиш, истеъмолчиларнинг
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва кичик бизнесни молиялаштиришда ку мак бериш
мақсадида ташкил этилган.
Хулоса ва таклифлар.
Аҳоли молиявии саводхонлиги – мамлакатнинг барқарор ижтимоии -иқтисодии
ривожланишини таъминлаш, юқори у сиш суръатлари, фаол тадбиркорлик ҳамда ту лиқ
бандлик даражасига эришишнинг муҳим шарти.
Аҳоли молиявии саводхонлиги жамиятдаги ҳар бир шахснинг иқтисодии билим,
малака ва ку никмалар, қадриятларни етарли даражада эгаллаши ҳамда у з
фаровонлигини таъминлаш имконини берувчи иқтисодии қарорларни қабул қилишда
уларга асосланган ҳолда ту ғри е ндашувини таъминловчи сифат ку рсаткичи
ҳисобланади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
324
Аҳоли молиявии саводхонлиги даражаси қанчалик юқори бу лса, аввало шахс, у
истиқомат қилае тган ҳудуд, қолаверса, бутун миллии иқтисодие тда барқарорлик ва
фаровонлик даражаси шу қадар юқори бу лади.
Аҳоли молиявии саводхонлиги даражасига таъсир ку рсатувчи омиллар турли-
туман бу либ, уларнинг ҳар бирига алоҳида эътибор қаратиш орқали тегишли чора-
тадбирларнинг
ишлаб
чиқилиши
мазкур
ку рсаткичнинг
самарадорлигини
таъминлаи ди.
Мамлакат иқтисодие тининг ривожланганлик даражаси аҳоли молиявии
саводхонлик даражасига ижобии таъсир ку рсатади. Бироқ, бу ривожланган
мамлакатларда мазкур соҳада ҳеч қандаи муаммо мавжуд эмас, деган маънони
англатмаи ди. Шунга ку ра, ривожланганлик даражасидан қатъии назар, ҳар бир
мамлакат у з иқтисодие ти ҳамда аҳоли менталитети хусусиятларидан келиб чиққан
ҳолда аҳоли молиявии саводхонлик даражасини ошириш бу и ича мунтазам ва тизимли
чора-тадбирларни ишлаб чиқиши муҳим ҳисобланади.
Адабиётлар:
Huston S.J. (2010) Measuring Financial Literacy. The Journal of Consumer Affairs, vol. 44, no.
2, pp. 296–316.
Measuring Financial Literacy (2011): Core Questionnaire in Measuring Financial Literacy:
Questionnaire and Guidance Notes for conducting an Internationally Comparable Survey of
Financial literacy, Paris, OECD, 31 p.
Восканян Р.О. (2018) Финансовая грамотность как условие формирования
финансовой культуры
.
Azimuth of Scientific Research: Economics and Administration. 2018. Т.
7. № 1(22).
Гарцуева Е.В. (2017) Финансовая грамотность индивида – условие его успехов в
рыночной экономике // Вестник Томского государственного университета. Экономика.
2017. № 38. С. 91-105.
Кузина О. (2015) Финансовая грамотность и финансовая компетентность:
определение, методики измерения и результаты анализа в России // Вопросы экономики.
2015. № 8. C. 129-148.
Мурожаатномаа (2018) Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат
Мирзиёевнинг Олий Мажлисга йил 22 декабрь. –
Судакова А.Е. (2017) Финансовая грамотность: теоретическое осмысление и
практическое исследование//Финансы и кредит, 2017, т. 23, вып. 26, стр. 1563-1582.
Улуғмуродов
Д.
(2020)
Молиявий
саводхонлик
нима?
-
http://old.xs.uz/index.php/homepage/zhamiyat/item/10461-moliyavij-savodkhonlik-nima.
https://ru.wikipedia.org/wiki/Финансовая_грамотность
Шибаев С.Р., Шадрина Ю.А. (2015) Зарубежный опыт повышения финансовой
грамотности населения // Финансы и кредит. № 24 (648). С. 27-33.
