www.e-itt.uz
I SON. 2024
351
ЎЗБЕКИСТОНДА АКЦИЗ СОЛИҒИ МАМУРЧИЛИГИ ҲАМДА УНИНГ
ИҚТИСОДИЙ ЎСИШИ
Эшматов Срожиддин Тоғаймуродович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009000873851574
Аннотация.
Мақолада акциз тўланадиган солиқлар акциз тўланадиган
маҳсулотлар нархига киритилади ва шу тариқа якуний истеъмолчиларга ўтказилади.
Шу билан бирга, акциз солиғи миқдори солиққа тортиладиган товарлар нархлари
даражасини сезиларли даражада белгилайди, шунингдек, истеъмол талабига таъсир
қилади. Aкциз солиғи давлат даромадларини шакллантиришда ва муайян товар ва
хизматлар истеъмолини тартибга солишда муҳим рол ўйнайди. Ушбу мақолада акциз
солиғи маъмуриятчилиги бўйича мавжуд адабиётлар кўриб чиқилади, илғор халқаро
тажрибалардан
хулосалар
олинади.
Унда
назорат
механизмларини
такомиллаштиришнинг асосий йўналишлари белгилаб берилган, асосий эътибор солиқ
органларида сиёсат ислоҳотлари, технологик интеграция ва салоҳиятни оширишга
қаратилган.
Калит сўзлар:
маъмурият, қийинчиликлар, самарасизлик, мувофиқлик,
даромадларни оптималлаштириш, тартибга солиш натижалари,солиқлар ва солиққа
тортиш, эгри солиқлар, акциз солиғи, акцизости маҳсулотлар, акцизости товарларни
солиққа тортиш амалиёти.
АДМИНИСТРИРОВАНИЕ АКЦИЗНОГО НАЛОГА И ЕГО ЭКОНОМИЧЕСКИЙ
РОСТ В УЗБЕКИСТАНЕ
Эшматов Срожиддин Тогаймуродович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В статье указано, что акцизы включаются в цену подакцизных
товаров и таким образом перекладываются на конечных потребителей. При этом
сумма акциза существенно определяет уровень цен на облагаемые налогом товары, а
также влияет на потребительский спрос. Акцизный налог играет важную роль в
формировании доходов государства и регулировании потребления отдельных товаров и
услуг.
В
данной
статье
рассмотрена
существующая
литература
по
администрированию акцизного налога, сделаны выводы из передового международного
опыта. Он определяет основные направления совершенствования механизмов контроля,
основной упор делается на реформирование политики, технологическую интеграцию и
наращивание потенциала налоговых органов.
Ключевые слова:
администрирование, трудности, неэффективность, соблюдение
требований,
оптимизация
доходов,
результаты
регулирования,
налоги
и
налогообложение, косвенные налоги, акциз, подакцизные товары, практика
налогообложения подакцизных товаров.
UOʻK: 336.226
I SON – IYUL-AVGUST
351-362
www.e-itt.uz
I SON. 2024
352
EXCISE TAX ADMINISTRATION AND ITS ECONOMIC GROWTH IN UZBEKISTAN
Eshmatov Srojiddin Toghaymurodovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article states that excise taxes are included in the price of excise goods and
thus passed on to final consumers. At the same time, the amount of excise tax significantly
determines the price level of taxed goods, and also affects consumer demand. Excise tax plays an
important role in the formation of state revenues and regulation of consumption of certain goods
and services. This article reviews the existing literature on excise tax administration, draws
conclusions from international best practices. It defines the main directions of improvement of
control mechanisms, the main focus is on policy reforms, technological integration and capacity
building in tax authorities.
Keywords:
administration, difficulties, inefficiency, compliance, revenue optimization,
regulatory results, taxes and taxation, indirect taxes, excise tax, excise goods, practice of taxation
of excise goods.
Кириш.
Мамлакатимизда солиққа тортиш тизими ва солиқ маъмурчилигини, шу
жумладан, акциз солиғини ундириш механизмини такомилаштириш масалалари
бугунги кунда долзарблиги билан аҳамиятлидир. Мустақилликка эришганимиздан
кеи ин 1992 и илдан, республикамизда акциз солиғи илк бора жории қилинганда бери,
доимии равишда уни ундиришнинг мақсадлилиги, миқдори, товарларнинг импортида,
шу жумладан, МДҲ давлатларидан, ҳамда солиқни ҳисоблаш ва ундириш тартиби
бу и ича баҳсли мунозаралар олиб борилмоқда. Шу сабабли, республикамизда акциз
солиғини такомиллаштиришнинг асосии и у налишларини тадқиқ этиш ҳамда шу аснода
баҳсли масалалар ечимини ишлаб чиқиш билвосита солиққа тортиш ва солиқ
маъмурчилигининг назарии омиллари ҳамда жаҳон тажрибасини тадқиқ этиш ва
таҳлил этиш нуқтаи назаридан олиб қарагандагина мақсадга мувофиқдир.
Адабиётлар шарҳи.
Акциз солиғи турли иқтисодии ривожланиш босқичларида бу лган қатор
давлатларда билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида эътироф
этилади.
Каширинанинг (2017) фикрича, акциз солиғи тизими мураккаб ҳисобланади.
Акциз солиғи ва алкоголли маҳсулотларнинг муомаласини назорат қилиш муаммоси
мавжуд, чунки уларни сотиш ҳажми ноқонунии ишлаб чиқаришни ривожлантириш
ку ламига ту ғри келади ва катта миқдордаги маблағлар давлат бюджетидан ташқарида
муомалада бу лади. Муаммонинг ечими алкоголли маҳсулотлар ишлаб чиқаришда
назоратни кучаи тириш ва акциз тизимида етарли солиқ солинадиган базани яратиш
учун шарт-шароит яратиш бу лиши мумкин.
Делипалла (2009) томонидан “акциз солиғи билвосита солиқларнинг таркибии
қисмларидан биридир. 1976 и илдаги Aкцизлар ту ғрисидаги қонуннинг 6-бу лимида
ку рсатилганидек, Малаи зияга ва маҳаллии ишлаб чиқарилган товарларга импорт
қилинадиган акциз солиғи. Бу бож давлат истеъмоли е ки ижтимоии муҳандислик
тенденциясини у згартириш механизми сифатида ишлатилади. Aкциз солиғи
ту ғрисидаги актда мажбурии бу лган товарларга спиртли ичимликлар, тамаки,
сигареталар, сигареталар, ту рт ғилдиракли ҳаи довчилар, ку п мақсадли транспорт
воситалари ва у и ин карталари киради”.
Гилес, Теддс (2002) томонидан контрабанда фаолиятини солиқ органидан солиқ
ту лашдан бу и ин товлаш мақсадида амалга ошириладиган қонунии е ки ноқонунии ,
www.e-itt.uz
I SON. 2024
353
бозор е ки бозордан ташқари барча операциялар деб таърифлаган. Билвосита
солиқларни ту лашдан бу и ин товлаш ку пинча контрабанда, аи ниқса божхона тарифлари
бу и ича жиноятлар билан боғлиқ. Контрабанда жиноятлари ембарго, маҳсулот сифати ва
квоталар каби пул ва пул бу лмаган даромадларга таъсир қилади.
Ҳаи ва Сее (2011) томонидан солиқ ту ловларига қасддан е ки қасддан жалб
қилинган компаниялар, жисмонии шахслар иштирокидаги у лчовлар бу и ича дуч келган
қии инчиликлар туфаи ли мос келмаслик бу и ича тадқиқот олиб боришди. Шу сабабли,
ушбу тадқиқотда асосии эътибор солиқ ту ловчи сифатида импорт қилувчилар у ртасида
акциз солиғини бажармаслик ҳодисаси ва омилларига қаратилган.
Бундан ташқари, француз иқтисодчиси Джамалов (2021) таъкидлаб у тган эди:
“Акцизнинг биргина у зи бошқа барча солиқ тушумлари ва ундан ҳам ку проқни беришга
қодирдир”.
Боровко (2012) фикрича, “ҳозирги замон солиқ сие сатининг истиқболли и у налиши
ва концептуал акциз солиғига тортиш амалие тининг ижтимоии и у налтирилган
моделини шакллантириш ва унинг самарали ривожланишини таъминлашдир”.
Тегетаева (2016) фикрича, “акциз солиғи эгри солиқ таркибига кирсада, ҳозирда
унинг асосии аҳамияти аҳоли ижтимоии истеъмолининг ҳолати ва истиқболини
баҳолаш мезони эканлигидадир”.
Троянская ва Низамиевалар (2013) таъкидлашича, “билвосита солиққа
тортишнинг самарали шакли сифатида акциз солиғидан истеъмолни тартибга солувчи
ва ишлаб чиқаришни рағбатлантирувчи восита сифатида фои даланиш имкониятларини
яратиш, уларнинг барқарорлигини таъминлаш муҳим аҳамият касб этае тир”.
Юқорида билдирилган фикрларнинг умумлашма таҳлили “акциз солиғининг
зарурлиги” тушунчаси моҳиятини тушунишга уч хил е ндашув мавжудлигини ку рсатди.
Мамлакатимиз солиққа тортиш амалие тини ривожлантиришга муносиб ҳисса қу шиб
келае тган олимларимиздан Э.Гадоев, Т.Маликовларни ҳам мисол келтириш мумкин.
Бироқ шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда олиб борилае тган илмии
тадқиқот ишларида акцизости товарларни солиққа тортиш амалие ти ҳамда акциз
солиғи маъмуриятчилиги мавзуси жуда кам у рганилган.
Тадқиқот методологияси
.
Ушбу мақолада қие сии таҳлил ҳамда индукция ва дедукция баҳолаш усулларидан
фои даланилди. Қие сии усулдан фои даланилиб, акцизости товарларни солиққа тортиш
амалие тини самарали бошқаришда креатив е ндашувларнинг амалии аҳамиятини
е ритиш бу и ича илмии хулосалар берилди.
Таҳлил ва натижалар.
Мустақилликка эришганимиздан кеи ин 1992 и илдан, республикамизда акциз
солиғи илк бора жории қилинганда бери, доимии равишда уни ундиришнинг
мақсадлилиги, миқдори, товарларнинг импортида, шу жумладан, МДҲ давлатларидан,
ҳамда солиқни ҳисоблаш ва ундириш тартиби бу и ича баҳсли мунозаралар олиб
борилмоқда. Шу сабабли, республикамизда акциз солиғини такомиллаштиришнинг
асосии и у налишларини тадқиқ этиш ҳамда шу аснода баҳсли масалалар ечимини ишлаб
чиқиш билвосита солиққа тортиш ва солиқ маъмурчилигининг назарии омиллари
ҳамда жаҳон тажрибасини тадқиқ этиш ва таҳлил этиш нуқтаи назаридан олиб
қарагандагина мақсадга мувофиқдир.
Шуни таъкидлаш жоизки, акциз солиғи турли иқтисодии ривожланиш
босқичларида бу лган қатор давлатларда билвосита солиққа тортишнинг самарали
шакли сифатида эътироф этилади. Шу билан бирга акциз солиғи ҳозирги кунда жаҳон
солиққа тортиш амалие тида мувафаққиятли қу лланилмоқда. Акциз солиғининг қадим
даврлардан ҳозирги кунга қадар бу даражада кенг тарқалишининг асосии сабаби,
www.e-itt.uz
I SON. 2024
354
фискаллигининг аҳамияти ва и иғувчанлик даражасининг юқорилигидир. Бу ҳақда,
ҳатто 1666 и илда француз иқтисодчиси Ф.Дэмэзон таъкидлаб у тган эди: “акцизнинг
биргина у зи бошқа барча солиқ тушумлари ва ундан ҳам ку проқни беришга қодирдир”
(Малов, 1191). Шунинг учун бугунги кунда, акциз солиғи маъмурчилигини
такомиллаштириш республикамизда солиқ органлари олдидаги долзарб масалалардан
бири бу либ қолмоқда.
Солиқ кодексининг 283-модда. Солиқ ту ловчилар.
Акциз солиғини ту ловчилар (бундан буе н ушбу бу лимда солиқ ту ловчилар
деб юритилади) деб қуи идаги шахслар эътироф этилади:
1) У збекистон Республикаси ҳудудида акциз солиғи солинадиган товарларни
(акциз ту ланадиган товарларни) ишлаб чиқарувчилар;
2) табиии газни истеъмолчиларга реализация қилишни амалга оширувчилар;
3) бензин, дизель е қилғисини якунии истеъмолчиларга реализация қилишни,
шу жумладан автомобилларга е қилғи қуи иш шохобчалари орқали, шунингдек газни газ
ту лдириш станциялари ва газ ту лдириш пунктлари орқали реализация қилишни амалга
оширувчилар. Ушбу бу лимни қу ллаш мақсадида якунии истеъмолчилар деганда у з
эҳтие жлари учун бензин, дизель е қилғиси ҳамда газ олувчи юридик ва жисмонии
шахслар тушунилади;
4) оддии ширкат иштирокчиси бу лган, оддии ширкат шартномаси доирасида
амалга ошириладиган акциз ту ланадиган товарни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бу лган
фаолият бу и ича оддии ширкат ишларини юритиш вазифаси зиммасига юклатилган
ишончли шахс;
5) У збекистон Республикасининг божхона ҳудуди орқали акциз ту ланадиган
товарларни олиб у тувчилар. Божхона ту ғрисидаги қонунчиликка мувофиқ мазкур
шахслар солиқ ту ловчилар деб эътироф этилади.
Қуйидагилар ҳам солиқ тўловчилар деб эътироф этилади:
1) телекоммуникация мобил алоқа хизматларини (акциз ту ланадиган
хизматларни) ку рсатадиган У збекистон Республикаси юридик шахслари;
2) У збекистон Республикасида фаолиятни доимии муассаса орқали амалга
оширадиган, акциз солиғи солинадиган товарларни ишлаб чиқарувчи е ки шундаи
товарларни олиб киришни амалга оширувчи чет эл юридик шахслари.
Солиқ кодексининг 284-модда. Солиқ солиш объекти.
Акциз солиғи (бундан буе н ушбу бу лимда солиқ деб юритилади) солинадиган
объектлар қуи идагилардан иборат:
1) акциз ту ланадиган товарларни реализация қилиш, шу жумладан акциз
ту ланадиган товарларни бошқа товарларга (хизматларга) аи ирбошлаш учун бериш:
товарга бу лган мулк ҳуқуқини бериш;
гаров билан таъминланган мажбурият бажарилмаган тақдирда, гаровга
қу и илган акциз ту ланадиган товарларни гаровга қу ювчи томонидан бериш;
акциз ту ланадиган товарларни бепул бериш;
www.e-itt.uz
I SON. 2024
355
акциз ту ланадиган товарларни (хизматларни) жисмонии шахсларнинг
меҳнатига ҳақ ту лаш е ки дивидендлар ту лаш ҳисобидан бериш;
2) акциз ту ланадиган товарларни юридик шахснинг устав фондига (устав
капиталига) ҳисса сифатида е худ оддии ширкат шартномаси (биргаликдаги фаолият
ту ғрисидаги шартнома) бу и ича шерикнинг (иштирокчининг) ҳиссаси сифатида бериш;
3) акциз ту ланадиган товарларни:
а) иштирокчига (муассисга) у юридик шахс таркибидан чиққан (чиқиб кетган)
тақдирда е худ юридик шахсда иштирок этиш улуши камаи ганда е ки юридик шахс
томонидан иштирокчидан ушбу юридик шахсда иштирок этиш улуши (улушнинг бир
қисми) қаи тариб сотиб олинганда иштирокчига бериш;
б) юридик шахс бу лган эмитент томонидан акциядордан ушбу эмитент
чиқарган акциялар қаи тариб сотиб олинган тақдирда акциядорга бериш;
в) юридик шахсни тугатишда акциядорга е ки иштирокчига бериш;
4) акциз ту ланадиган товарларни қаи тариш шарти билан қаи та ишлаш учун
топшириш, шунингдек қаи тариш шарти билан берилган хом аше ва материалларни
қаи та ишлаш маҳсули бу лган, шунингдек акциз ту ланадиган шундаи хом аше ва
материалларнинг маҳсули бу лган, акциз ту ланадиган товарларни қаи тариш шарти
билан берилган хом аше ва материалларнинг мулкдорига ишлаб чиқарувчи томонидан
топшириш;
5) акциз ту ланадиган товарлардан у з эҳтие жлари учун фои даланиш;
6) акциз ту ланадиган товарларни У збекистон Республикасининг божхона
ҳудудига олиб кириш;
7) бензинни, дизель е қилғисини ва газни якунии истеъмолчиларга
реализация қилиш е ки улардан у з эҳтие жлари учун фои даланиш;
8) акциз ту ланадиган хизматлар ку рсатиш;
9) У збекистон Республикаси ҳудудида ишлаб чиқарилган ва (е ки) У збекистон
Республикасининг божхона ҳудудига импорт қилинадиган акциз ту ланадиган
товарларнинг бузилиши, и у қотилиши, бундан фавқулодда вазиятлар натижасида юзага
келган ҳоллар мустасно. Аи бдор томонидан товарнинг қии мати суғурта орқали
ту ланган е ки унинг у рни қопланган тақдирда, акциз солиғи суғурта орқали ту лаш
(у рнини қоплаш) улушида ту ланади.
Солиқ кодекси 285-модда. Солиқ базаси
Солиқ базаси белгиланган солиқ ставкаларига қараб акциз ту ланадиган
товарларнинг (хизматларнинг) ҳар бир тури бу и ича алоҳида аниқланади.
Акциз ту ланадиган товарларга (хизматларга) нисбатан солиқ ставкалари
мутлақ (қатъии ) суммада белгиланган бу лса, солиқ базаси акциз ту ланадиган
товарларнинг (хизматларнинг) натурада ифодаланган ҳажмидан келиб чиққан ҳолда
аниқланади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
356
Ишлаб чиқарилае тган акциз ту ланадиган товарларга (хизматларга) солиқ
ставкалари фоизларда (адвалор) белгиланган бу лса, солиқ базаси бу либ реализация
қилинган акциз ту ланадиган товарларнинг (хизматларнинг) қии мати, бироқ уларнинг
ҳақиқии таннархидан паст бу лмаган қии мати ҳисобланади.
Жисмонии шахслар меҳнатига ҳақ ту лаш, ҳисоблаб чиқарилган дивидендлар
ҳисобига бепул е ки бошқа товарларга (хизматларга) аи ирбошлаш учун бериладиган
акциз ту ланадиган товарлар бу и ича солиқ базаси ушбу модданинг
ва
белгиланган тартибда аниқланади.
Қаи тариб бериш шарти билан қаи та ишланган хом аше ва материаллардан
ишлаб чиқарилган акциз ту ланадиган товарлар бу и ича солиқ базаси акциз ту ланадиган
товарларни ишлаб чиқаришга доир ишларнинг қии матини ҳамда қаи тариш шарти
билан қаи та ишланган хом аше ва материалларнинг қии матини у з ичига олади.
Акциз ту ланадиган товарларга нисбатан қатъии белгиланган ва адвалор
солиқ ставкаларидан иборат бу лган аралаш солиқ ставкалари белгиланган бу лса, солиқ
базаси, агар ушбу модданинг
ва
тутилмаган бу лса, акциз ту ланадиган товарларнинг натурада ифодаланган ҳажмидан
ҳамда реализация қилинган акциз ту ланадиган товарларнинг қии матидан келиб
чиққан ҳолда аниқланади.
Четдан олиб кирилае тган акциз ту ланадиган товарларга нисбатан
фоизлардаги (адвалор) солиқ ставкалари белгиланган бу лса, солиқ базаси божхона
ту ғрисидаги қонунчиликка мувофиқ белгиланадиган божхона қии мати асосида
аниқланади.
Олиб кирилае тган акциз ту ланадиган товарларга нисбатан қатъии
белгиланган солиқ ставкалари белгиланган бу лса, солиқ базаси импорт қилинган акциз
ту ланадиган товарларнинг натура ҳолидаги ҳажмидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.
Олиб кирилае тган акциз ту ланадиган товарларга нисбатан қатъии
белгиланган ва адвалор солиқ ставкаларидан иборат бу лган аралаш солиқ ставкалари
белгиланган бу лса, солиқ базаси божхона қонунчилигига мувофиқ белгиланадиган,
акциз ту ланадиган товарларнинг натурада ифодаланган ҳажмидан ва (е ки) акциз
ту ланадиган
товарларнинг
божхона
ту ғрисидаги
қонунчиликка
мувофиқ
белгиланадиган божхона қии матидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.
Бензинни, дизель е қилғисини ва газни якунии истеъмолчиларга реализация
қилиш чоғида реализация қилинган ва (е ки) шахсии эҳтие жлар учун фои даланилган
бензиннинг, дизель е қилғиси ва газнинг натурада ифодаланган ҳажми солиқ базаси
ҳисобланади.
Солиқ кодекси 286-модда. Акциз ту ланадиган товарларга (хизматларга) доир
солиқ солинадиган операциялар амалга ошириладиган сана.
Ушбу Кодекснинг
тегишли операциялар учун назарда
тутилган сана акциз ту ланадиган товарларга (хизматларга) доир солиқ солинадиган
операциялар амалга оширилган сана ҳисобланади.
Олиб кирилае тган акциз ту ланадиган товарлар бу и ича солиқ солиш
операцияларини амалга ошириш санаси уларни божхонанинг импорт тартиб-
таомилидан чиқариш санаси ҳисобланади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
357
Солиқ кодекси 287-модда. Солиқ базасига тузатиш киритиш.
Солиқ базасига тузатиш киритиш ушбу Кодекснинг
тутилган ҳолларда ва тартибда, солиқ ту ловчи томонидан амалга оширилади.
Солиқ кодекси 288-модда. Акциз ту ланадиган товарлар экспортини тасдиқлаш.
288-модда. Акциз ту ланадиган товарлар экспортини тасдиқлаш.
Акциз ту ланадиган товарлар экспортини тасдиқловчи ҳужжатлар қуи идагилардан
иборатдир:
1) экспорт қилинадиган акциз ту ланадиган товарларни етказиб беришга доир
контракт (контрактнинг белгиланган тартибда тасдиқланган ку чирма нусхаси);
2) товарларни экспорт режимида чиқаришни амалга оширувчи божхона
органининг белгиси қу и илган божхона юк декларацияси;
3) У збекистон Республикасининг божхона чегарасидаги у тказиш пунктида
жои лашган божхона органининг товарлар таи инланган мамлакатга жу натилганлигини
тасдиқловчи белгиси қу и илган, товарга илова қилинадиган ҳужжатлар;
4) чет эллик сотиб олувчи (ту ловчи) томонидан экспорт қилинае тган
товарлар учун ҳақ ту ланганлигини тасдиқловчи банк ҳужжатидан ку чирма.
Товарларни чет эл валютасида экспорт қилиш юзасидан даромадлар товарлар
экспорт режимига чиқарилган кундан эътиборан бир юз саксон календарь куни ичида
келиб тушмаган тақдирда, товарларни экспортга реализация қилиш солиқ солишнинг
объекти деб эътироф этилади.
Товарлар экспортга воситачи (ишончли вакил) орқали воситачилик
(топшириқ) шартномаси бу и ича реализация қилинган тақдирда экспортни тасдиқлаш
учун комитент (топшириқ берувчи) томонидан солиқ ту ловчининг воситачи е ки
ишончли вакил билан тузилган воситачилик шартномаси е ки топшириқ шартномаси
(шартноманинг ку чирма нусхаси) қу шимча равишда тақдим этилади.
Солиқ кодекси 289-модда. Солиқ ставкалари.
Солиқ ставкалари товарнинг е ки хизматнинг қии матига нисбатан фоизларда
(адвалор), натурада ифодаланган у лчов бирлигига нисбатан мутлақ суммада (қатъии
белгиланган), шунингдек адвалор ва қатъии белгиланган солиқ ставкаларини у з ичига
олган аралаш ставкада белгиланади.
289-модда. Тамаки маҳсулотларига доир солиқ ставкалари.
Тамаки маҳсулотларига нисбатан солиқ ставкалари қуи идаги миқдорларда
белгиланади:
Ушбу модда
1-бандида акциз солиғининг қатъии
белгиланган ставкаси натура ифодаланган акциз ту ланадиган товарлар ҳажмига
нисбатан қу лланилади, акциз солиғининг адвалор солиқ ставкаси ишлаб
чиқарувчининг акциз солиғи ва қу шилган қии мат солиғи қу шилмаган ҳолда сотилган
товарлар қии матига нисбатан қу лланилади. Товар импортида адвалор солиқ ставкаси
божхона ту ғрисидаги қонунчиликка мувофиқ аниқланадиган божхона қии матига
нисбатан қу лланилади.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
358
3 — 6-бандларида солиқ ставкаси тамаки
маҳсулотидаги тамаки хом аше си массасига нисбатан тамаки хом аше си массаси
ту ғрисидаги ахборотни истеъмол қадоғида (идишда) ку рсатиш шарти билан
қу лланилади. Агар чилим учун тамаки бу и ича тамаки хом аше си массаси нетто
оғирлигининг 20 фоиздан камни ташкил этган тақдирда, у ҳолда акциз солиғи нетто
оғирлигининг 20 фоизидан ҳисоблаб чиқарилади. Истеъмол қадоғида (идишида)
тамаки хом аше сининг оғирлиги ту ғрисида ахборот мавжуд бу лмаган тақдирда, солиқ
ставкаси нетто оғирлигига нисбатан қу лланилади.
7-бандида солиқ ставкаси товарнинг нетто
оғирлигига нисбатан қу лланилади, бунда истеъмол қадоғининг (пластик банканинг,
картон қутисининг ва шу кабиларнинг) оғирлиги ҳисобга олинмаи ди. Истеъмол
қадоғида (идишида) товарнинг оғирлиги ту ғрисида маълумот мавжуд бу лмаган
тақдирда, солиқ ставкаси истеъмол қадоғини (идишини) ҳисобга олган ҳолда нетто
оғирлигига нисбатан қу лланилади.
Акциз солиғи бу и ича белгиланган 17 181,4 млрд су млик прогноз 15 132,9 млрд
су мга (2 048,5 млрд су мга е ки 11,9 фоизга кам) таъминланган.
2023 и илда акциз солиғи ту ловчиси 4 596 тани ташкил этган бу либ, уларнинг 5
таси солиқ ҳисоботларини тақдим этмаган. Мазкур солиқ тури бу и ича солиқ қарзи
31.12.2023 и ил ҳолатига 206,3 млрд су мни ташкил қилиб, и ил бошига (274,2 млрд су м)
нисбатан 67,9 млрд су мга камаи ган, и ил давомида 28,5 млрд су м (13,8 фоиз) умидсиз
солиқ қарзлари (шундан 28,4 млрд су ми банкротлик асосида) ҳисобдан чиқарилган.
Ортиқча ту ланган солиқ суммаси 31.12.2023 и ил ҳолатига 468,0 млрд су мни ташкил
қилиб, и ил бошига (119,7 млрд су м) нисбатан 348,3 млрд су мга ошган.
И ил давомида 16 656,0 млрд су м солиқ ҳисобланган ва имтие злар суммаси 1 236,1
млрд су мни (7,4 фоизни) ташкил қилган. 2023 и илда 1,7 мингта ҳолатда акциз солиғига
10,3 млрд су млик ту ловлар амалга оширилган ва кеи инги ои ларда қаи тариб берилган.
Бундан ташқари, солиқ ҳисобланмаган ҳолда, и ил давомида 8 та корхона
томонидан 1,1 млрд су м акциз солиғи ту лови амалга оширилган. Акциз солиғининг
и иғилувчанлик даражаси 2023 и илда 87,3 фоизни ташкил этган.
Солиқ кодексининг 2891, 2892, 2893 -моддаларига асосан 8 турдаги тамаки
маҳсулотлари учун, 4 турдаги алкоголь маҳсулотлари учун, 6 турдаги нефть
маҳсулотлари ва бошқа акциз ту ланадиган товарлар ва хизматлар учун солиқ
ставкалари белгиланган. Бироқ, солиқ органларида 16 турдаги акциз ости товарларнинг
ишлаб чиқариш ва реализация ҳажмлари, ҳисобланиши лозим бу лган ва ҳақиқатда
ҳисобланган солиқ суммалари юзасидан таҳлилии ҳисоботлар юритилмасдан
келинмоқда.
Жумладан: -
“Asl
belgisi” Миллии ахборот тизимида маркировка кодларини
шакллантириб бериш ишларидан ташқари, тизимни такомиллаштириш, ҳисоботларни
ту ғри юритиш ва шубҳали ҳолатлар ту ғрисида солиқ идораларига ахборот бериш каби
вазифалар бажарилмаганлиги;
-
ахборот тизими маълумотлари асосида таҳлил ва назорат ишлари тизимли и у лга
қу и илмаганлиги, солиқ органларига тизимдаги маълумотлардан ту лақонли ва эркин
фои даланишга техник имконият яратилмаганлиги;
-
мажбурии рақамли маркировкалаш талаби жории қилинган маҳсулотларни
реализация қилувчи субъектларнинг бор-и у ғи 42 фоизи қамраб олинганлиги;
-
истеъмол ва техник этил спирти, алкоголь ва тамаки маҳсулотлари ишлаб
чиқариш ва аи ланмаси ҳажмини онлаи н ҳисобга олиш ахборот тизими
яратилмаганлиги аниқланиб уларни бартараф этиш бу и ича таклифлар тақдим этилган.
Билвосита солиқлар бу и ича тушумлар 2023
и илда 83,3
трлн
су мни ташкил этиб,
2022-2022
и илга нисбатан 11,9 трлн
су мга е ки 16,7
фоизга ошган. Шундан:
www.e-itt.uz
I SON. 2024
359
Қу шилган қии мат солиғи – 57,9 трлн су м (2022 и илга нисбатан 5,7
трлн
су мга е ки
10,9
фоизга ошган);
Акциз солиғи – 15,8
трлн су м (2022 и илга нисбатан 2,4
трлн
су мга е ки 17,7
фоизга
ошган); Божхона божи – 9,6
трлн су м (2022 и илга нисбатан 3,9
трлн су мга е ки
67,2
фоизга ошган).
1-расм. Ўзбекистонда 2023 йиллар билвосита солиқлар турлари бўйича тушумла
билвосита солиқлар турлари бўйича тушумлар
У збекистонда 2023 и илда акциз солиғи тушумлари 15,8 трлн су мни ташкил этиб,
2022 и илги тушумларга нисбатан 2,4 трлн су мга е ки 17,7 фоизга ошган.
2023 и ил давомида солиқ органлари томонидан и иғилган акциз солиғи тушумлари
15,1 трлн су мни ташкил этиб, 2022 и илга нисбатан 2,1 трлн су мга е ки 15,7 фоизга
ку паи ган. Божхона органлари маъмурчилигида акциз солиғи тушумлари 701,4 млрд
су мни ташкил этиб, 2022 и илга нисбатан 323,6 млрд су мга ошган.
Акциз солиғи тушумлари 2023 и илда қуи идагича ку ринишда бу лган:
– алкоголь маҳсулотлари (пиво маҳсулотлари билан бирга) – 1,9 трлн су м
(2022 и ил – 1,5 трлн су м);
– тамаки маҳсулотлари – 2,3 трлн су м (2022 и ил – 2,0 трлн су м);
– нефт маҳсулотлари – 278,6 млрд су м (2022 и ил – 572,5 млрд су м);
– табиии газ – 5,5 трлн су м (2022 и ил – 4,2 трлн су м);
– полиэтилен грануласи – 215,0 млрд су м (2022 и ил – 251,4 млрд су м);
– мобил алоқа хизматлари – 974,9 млрд су м (2022 и ил – 868,0 млрд су м);
– бензин, дизель е қилғиси ва газни охирги истеъмолчига реализация қилишдаги
акциз солиғи – 3,6 трлн су м (2022 и ил – 3,4 трлн су м).
2023 и ил 1 мартдан 2023 и ил 31 декабрга қадар импорт қилинадиган, маҳаллии
корхоналар томонидан ишлаб чиқариладиган ва тадбиркорлик субъектлари томонидан
якунии истеъмолчиларга сотиладиган АИ-80 русумли автобензин маҳсулоти ишлаб
чиқарувчилар учун акциз солиғининг “ноль” ставкаси белгиланиши ҳисобига 2023
и илда нефть маҳсулотларидан акциз солиғи тушумини 293,9 млрд су мга камаи ишига
52.2 трлн сўм
57.9 трлн сўм
-19.3 трлн сўм
-21.6 трлн сўм
13.5 трлн сўм
15.8 трлн сўм
5.7 трлн сўм
9.6 трлн сўм
2022 йил
2023 йил
Божхона божи
Акциз солиғи
ҚҚС қайтарилиши
ҚҚС
www.e-itt.uz
I SON. 2024
360
сабаб бу лган. Полиэтилен гранулаларининг 2023 и илдаги реализация ҳажми 2022 и илга
нисбатан пасаи ганлиги сабабли мазкур товар бу и ича акциз солиғи тушуми 36,4 млрд
су мга камаи ган.
2023 и ил якунига ку ра республикада 552,4 минг тонна газ конденсати қазиб
олинган, 407,6 минг тонна газ конденсати 2,6 трлн су мга импорт қилинган (1 кг нархи
у ртача 6,5 млн су мдан). 2024 и ил январь-маи ои ларида 244,8 минг тонна газ конденсати
қазиб олинган, 130,1 минг тонна газ конденсати 1,0 трлн су мга импорт қилинган (1 кг
нархи у ртача 7,9 млн су мдан). 2022 и ил 1 январдан ер қаъридан фои даланганлик учун
солиқ ставкаси табиии газга 3 баробар (30%), нефть (20%) ва газ конденсатига (20%) 2
баробар камаи тирилиб ягона 10% қилиб белгиланди (2022 и илда бюджетга 538,1
миллиард су м кам солиқ тушган). Россияда 1 тонна учун 66 рубль, Украинада 0% акциз
солиғи жории қилинган. Саудия Арабистонида қазиб олинган е ки қаи та ишланган
маҳсулотлар ҳажмига қараб 50% дан 85% гача, БААда 9% корпоратив даромад солиғи
ту ланади.
Бугунги кунда, маҳаллии ишлаб чиқарилган 1 қути филтрли сигаретларнинг
чакана нархи у ртача 16 500 су мни ташкил қилиб, ушбу нарх таркибидаги акциз солиғи
5 717 су мни е ки 35 % ни ташкил қилади. Бу эса Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти
тавсияларидан 2 баробар кам ку рсаткич. Халқаро валюта жамғармаси экспертлари
томонидан 12-22 апрель кунлари у тказилган миссия якуни бу и ича тақдим этилган.
Шунингдек, ЖСТ талаби бу и ича импорт қилинадиган ва республикада ишлаб
чиқариладиган товарлар учун акциз солиғи ставкалари бир хил бу лиши лозим.
Шунингдек, “UZBAT” АЖнинг Иқтисодие т ва молия вазирлигига ҳамда Инвестициялар,
саноат ва савдо вазирлигига 2024 и ил 23 апрелдаги мурожаатида 2025 и ил 1 январдан
филтрли сигаретлар учун акциз солиғининг қатъии ставкаларини 1000 донаси учун 313
000 су мга ошириш ва адвалор ставкани бекор қилиш таклиф этилган. Жамият
томонидан 2023 и илда қии мати 2,4 трлн су млик 9 154 млн дона, 2024 и ил 6 ои да 1,4
трлн су млик 5 085 млн дона сигаретлар сотилган. 2023 и илда жами 2,3 трлн су м (қатъии
ставкада 2 033 млрд су м, адвалор ставкада 245 млрд су м), 2024 и ил 6 ои да 1,4 трлн су м
(қатъии ставкада 1 275,0 млрд су м, адвалор ставкада 146,0 млрд су м) акциз солиғи
ҳисобланган. Агар “UZBAT” АЖнинг солиқ ставкалари бу и ича таклифлари инобатга
олинса, қатъии ставка миқдори амалдаги ставкалардан 25 фоизга ортиб, 2023 и илдаги
ҳажмларда 832 млрд су м (41%), 2024 и ил 6 ои даги ҳажмларда 108 млрд су м (25%) солиқ
тушумлари ку паи иши мумкин.
Корхоналар томонидан табиии газ импорт қилишда ҳам, импорт қилинган газни
реализация қилишда ҳам акциз солиғи ту ланмаяпти. Ваҳоланки, импорт қилинган
табиии газни истеъмолчиларга реализация қилишда қу лланиладиган таърифларда
акциз солиғи суммаси киритилган. Мазкур акциз солиғи суммаси истеъмолчилар
томонидан ту ланиб, бюджетга ту ланмасдан қолмоқда. Бунинг ҳисобига бюджетга 1
327,5 млрд су м акциз солиғи и у қотилди. Республика бу и ича 2023 и ил 6 ои да 2 312,7 млн
куб м газ импорт қилинган бу лса, 2024 и илнинг мос даврида 5 242,6 млн куб.м.ни
ташкил этиб, 2,2 бараварга ошган.
Ички бозорда газ ҳажми 2024 и ил 1 ярим и илликда (16 831,5) 2023 и ил мос даврига
нисбатан (18 846,9) 2 015,3 млн куб (10,7%) камаи ган. Амалие тда солиқ органлари
томонидан импорт қилинган газ ва ички борзорда ишлаб чиқарилган газ реализация
қилинганлигини аниқлашнинг умуман имконияти мавжуд эмас ва бунинг ҳисобига
солиқ маъмурчилигида муаммолар сақланиб қолинмоқда. Шунингдек, Жаҳон савдо
ташкилотининг талабларига асосан импорт қилинадиган ва республикада ишлаб
чиқариладиган товарлар учун акциз солиғи ставкалари бир хил бу лиши лозим.
У збекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бу лиши ку риб чиқилае тганлиги
сабабли ушбу таклиф киритилмоқда.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
361
Вазирлар Маҳкамасининг 2020 и ил 1 июндаги 345-сон қарори билан тасдиқланган
“Алкоголсиз
ичимликларнинг
хавфсизлиги
ту ғрисидаги
умумии
техник
регламент”нинг 38-бандида, Алкоголсиз ичимликлар қадоқнинг бутунлиги е ки қадоқни
беркитган мосламанинг сезилмас тарзда бузилиши эҳтимолини истисно қиладиган
тарзда қадоқланиши кераклиги ку рсатиб у тилган. Яъни Алкоголсиз ичимликлар фақат
қадоқланган ҳолда сотилиши шартлиги, бошқача ҳолатда сотиш таъқиқланганлиги
ку рсатилган. Шунинг учун, СКнинг СК-289-3-моддасида истеъмол қадоғига қадоқланган
деган су зларни чиқариб ташлаш мақсадга мувофиқ бу лади.
“Бектемир-спирт экспериментал заводи” АЖ томонидан Иқтисодие т ва молия
вазирлигига 2023 и ил 15 февралда юборилган 01-44-сонли хатида корхонада “дон
дистилляти” ишлаб чиқарилае тгани ва ушбу маҳсулотнинг акциз солиғига тортилиши
(тортилмаслиги) юзасидан тушунтириш бериш су ралган. Таъкидлаш лозимки,
амалдаги қонунчиликда “дон дистилляти” маҳсулотига акциз солиғи ҳисобланиши
белгиланмаган. Технологик нуқтаи-назардан ректификатсия ва дистилляция
усулларининг иккаласида ҳам якунда этил спирти маҳсулоти ишлаб чиқарилади.
Хулоса ва таклифлар
.
Амалдаги қонунчиликда Озиқ-овқат хом аше сидан ректификатсияланган этил
спирти, ректификатсияланган ва эфироальдегидли фракциядан техник этил спирти ва
этил спиртининг бошланғич фракцияси учун акциз солиғи ҳисобланади.
Ушбу маҳсулотга хам акциз солиғи жории этилиши билан сифатсиз бу лган дон
дистилляти ишлаб чиқариш назоратга олинади ва хуфие на иқтисодие тга бархам
берилади. Дастлабки ҳисоб-китобга ку ра ушбу маҳсулотга акциз солиғи жории этилиши
натижасида бюджетга қу шимча 39,6 млрд.су м солиқ тушум таъминланади.
Солиқ
кодексининг-289-3-моддасига
таркибида
шакар
е ки
бошқа
ширинлаштирувчи е ки хушбу и лаштирувчи моддалар бу лган, газланган ҳамда истеъмол
қадоғига қадоқланган ичимликлар қу шиш мақсадга мувофиқ бу лади. Ушбу таклиф
билан умумовқатланиш е ки савдо корхоналарида ку п учрае тган “КОКА КОЛА” ва
“ПЕПСИ”дан олинган сироп маҳсулотларини маҳсус ускуна орқали сув билан
аралаштириб газланган ҳолда бир марталик стаканларга қуи иб сотиш амалие тида
акциз солиғи ҳисобланиши юзасидан тушунмовчиликларга барҳам берилади.
Адабиётлар:
Delipalla, S. (2009). Commodity tax structure and informal activity. Bulletin of Economic
Research, 61(3), 283-294.
Giles, D. E., Tedds, L. M., & Werkneh, G. (2002). The Canadian underground and measured
economies: Granger causality results. Applied Economics, 34(18), 2347-2352.
Hai, O. T., & See, L. M. (2011). Behavioral intention of tax non-compliance among sole-
proprietors in Malaysia. International Journal of Business and Social Science, 2(6), 142-152.
Боровко Л.В. (2012) Формирование социально-ориентированной модели акцизного
налогообложения и эффективность её развития. // Проблемы экономики и юридической
практики, № 6, с. 71-75.
Джамалов Х.Н., Уразметов Ж.М. (2021) Задачи анализа финансово-хозяйственно-
цифровой деятельности в новой системе финансового менеджмента. // Иқтисодиёт ва
таълим, № 3, с. 96-103.
Каширина, М. В. (2017) Проблемы уплаты акцизов на алкогольную продукцию в
России / М. В. Каширина, Б. Б. Ташполатова // Московский экономический журнал. - № 5. -
С. 32.
Малов В.Н., Кольбер Ж.Б. (1991) Абсолютистская бюрократия и французское
общество. -М.: «Наука», C.90
www.e-itt.uz
I SON. 2024
362
Тегетаева О.Р. (2016) К проблемам реформы акцизного налогообложения. //
Налоговый менеджмент. № 6. С. 23-27.
Троянская М.А., Низамиева Ю.О. (2013) Совершенствование акцизного
налогообложения как инструмента налогового регулирования. // Бизнес в законе, № 8, с.
121.
Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси- (2020) Тошкент: Ғафур Ғулом нашриёт уйи
2020.- 640 б.
