www.e-itt.uz
I SON. 2024
335
ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАРДА СОЛИҚ ҚАРЗДОРЛИГИ УНДИРИШ МЕХАНИЗМИНИ
МИЛЛИЙ СОЛИҚ ТИЗИМИГА УЙҒУНЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ
Ўтаганов Анвар Нурхонович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0008-5480-1221
Аннотация.
Ушбу мақолада солиқларни ундириш механизмини такомиллаштириш,
солиқ тўловчиларга хизмат кўрсатиш ва таълимни яхшилаш, солиқ тизими ва
тартибларини соддалаштириш, солиқ тўловчилар ва солиқ органлари ўртасида
самарали алоқа каналларини ривожлантириш солиқларни ундириш механизмларини
такомиллаштириш. Бундан ташқари, адолатга бўлган ишонч ва идрокни
шакллантириш ва самарали мажбурлов чораларини қўллаш ҳам мувофиқликни ошириши
муносабатларни ривожлантириш тендентсияларини назарий ва амалий жиҳатлар
ёритиб берилган.
Калит сўзлар:
маҳаллий солиқ, мулкнинг бозор қиймати, кадастр қиймати, шахсий
карточка, солиқ элементлари, бюджет салоҳияти, маҳаллий бюджет, маҳаллий
бюджетлар харажатлари, маҳаллий солиқлар, солиқ имтиёзлари.
ВОПРОСЫ ГАРМОНИЗАЦИИ МЕХАНИЗМА ВЗЫСКАНИЯ НАЛОГОВОЙ
ЗАДОЛЖЕННОСТИ В ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАНАХ С НАЦИОНАЛЬНОЙ НАЛОГОВОЙ
СИСТЕМОЙ
Отаганов Анвар Нурханович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Данная статья направлена на совершенствование механизма сбора
налогов, улучшение обслуживания и образования налогоплательщиков, упрощение
налоговой системы и процедур, развитие эффективных каналов связи между
налогоплательщиками и налоговыми органами, совершенствование механизмов сбора
налогов. Кроме того, выделены теоретические и практические аспекты тенденций
развития отношений, заключающиеся в том, что формирование доверия и восприятия
справедливости, а также использование эффективных мер принуждения также
повышают соблюдение требований.
Ключевые слова:
местный налог, рыночная стоимость имущества, кадастровая
стоимость, личная карта, налоговые элементы, бюджетный потенциал, местный
бюджет, расходы местного бюджета, местные налоги, налоговые льготы
.
UOʻK: 336.227
I SON – IYUL-AVGUST
335-343
www.e-itt.uz
I SON. 2024
336
ISSUES OF HARMONIZING THE MECHANISM OF TAX DEBT COLLECTION IN FOREIGN
COUNTRIES WITH THE NATIONAL TAX SYSTEM
Otaganov Anvar Nurkhanovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article aims to improve the tax collection mechanism, improve service and
education for taxpayers, simplify the tax system and procedures, develop effective communication
channels between taxpayers and tax authorities, and improve tax collection mechanisms. In
addition, the theoretical and practical aspects of the relationship development trends that the
formation of trust and perception of justice and the use of effective coercive measures also increase
compliance are highlighted.
Keywords:
local tax, market value of property, cadastral value, personal card, tax elements,
budget potential, local budget, local budget costs, local taxes, tax credits.
Кириш.
Бюджет даромадлари шакиллантиришда солиқлар асосии у ринни эгаллаи ди.
Шундаи экан, бюджет даромадларини у з вақтида, ту лиқ, турли зиддиятларсиз, қонунии
и у ллар билан шакиллантириш керак. Бунда солиқ ту ловчилар томонидан хисобланган
солиқ ва ту ловларни ундирилиши катта ахамият касб этади. Бугунги кунда хисобланган
солиқ ва ту ловларни ту ламасдан боқиманда ҳолатига тушган солиқ ту ловчилар
ку паи иши танланган мавзунинг нақадар долзарблигини ифода этади. Шунинг учун
бугунги кунда, солиқ ту ловчиларнинг бюджет олдидаги бу лган қарзини камаи тириш
республикамизда солиқ органлари олдидаги долзарб масалалардан бири бу либ
қолмоқда.
Иқтисодии соҳада амалга оширилае тган ислоҳотлар солиқ тизими фаолиятининг
янада очиқ бу лиши, солиқ юкининг и илдан-и илга камаи тириб борилиши, маҳаллии
ишлаб чиқарувчиларни рағбатлантириш ва ривожлантириш, улар ишлаб чиқарае тган
маҳсулотлар рақобатбардошлигининг янада ошишига қаратилган. Бу ҳақда У збекистон
Республикаси Президенти Ш.М.Мирзие ев ту хталиб, “барча бизнес тоифалари учун
солиқ
юкини камаи тириш ва қулаи лаштириш, шу асосда
ишлаб чиқаришни ва солиққа
тортиладиган базани кенгаи тириш зарур”лиги таъкидланиб, солиқ тизимини
такомиллаштиришнинг устувор и у налишлари сифатида
“тез ривожланае тган,
и ириклашиб борае тган корхоналарни рағбатлантириш сие сатига у тиш
лозим” ва
“Самарасиз солиқ механизмларини қу ллаш оқибатида вужудга келган солиқ
қарздорлигидан воз кечганимиз ҳисобидан бизнес ихтие рида 2 триллион су м қолди.”,
ҳар бир ходим томонидан “Солиқ маъмурчилигини соддалаштириш, солиқ
идораларининг назорат функцияларини такомиллаштириш юзасидан жиддии
чораларни амалга оширишимиз зарур.” деган мақсадли вазифани аниқ дастурлар
асосида бажариш мамлакатимизда солиқ маъмуриятчилиги тизимини янада
ривожлантиришнинг энг муҳим и у налишлари ҳисобланмоқда. Бундан ташқари бу
борада давлатимиз раҳбари “2019 и илдаги янги солиқ сие сати доирасида иш ҳақига
солиқ юки 1,5 баробар камаи тирилганлиги, натижада расмии секторда ишлае тганлар
сони и ил давомида 500 мингтага ку паи ди.
Адабиётлар шарҳи.
Ҳозирги даврда У збекистон Республикаси солиқ маъмуриятчилигида жории
этилган солиқларни ундириш механизмини такомиллаштириш и у ллари мавзусига оид
қисқача адабие тлар шарҳини келтирамиз.
Sabine Freizer томонидан “У збекистонда солиқ маъмурияти ислоҳоти ва фискал
назорат”(2006): Ушбу тадқиқотчи томонидан У збекистонда солиқ маъмуриятчилигини
ислоҳ қилишнинг умумии ку ринишини беради ва солиқ и иғиш механизмларини
www.e-itt.uz
I SON. 2024
337
такомиллаштириш муаммолари ва имкониятларини е ритади. Муаллиф солиқларни
ундириш жарае нини яхшилашга солиқ ту ловчиларни у қитиш ва тушунтириш
ишларини яхшилаш, шаффофлик ва масъулиятни ошириш, солиқ маъмуриятчилиги
тизимини модернизасия қилиш орқали эришиш мумкинлигини таклиф қилади.
Tigran Poghosyan ва Evgeniya Kolomak (2013) томонидан “У тиш давридаги
мамлакатларда солиқ ислоҳотларининг солиқ қонунчилигига таъсири: У збекистондан
олинган далиллар”. Муаллифларнинг фикрича, солиқ тартиб-қоидаларини
соддалаштириш ва солиқ ставкаларини пасаи тиришга қаратилган солиқ ислоҳотлари
солиққа риоя этиш ва даромадларни и иғишни ошириши мумкин.
Sanjay Kumar ва Tigran Poghosyan томонидан “У збекистонда солиққа риоя қилишни
яхшилаш: адабие т ва халқаро тажрибадан сабоқлар” (2019): Ушбу тадқиқотларда солиқ
қонунчилигига риоя қилиш бу и ича адабие тлар ва солиқ и иғиш механизмларини
такомиллаштириш бу и ича халқаро тажрибаларни ку риб чиқади. Муаллифлар солиққа
риоя этишнинг самарали стратегиялари солиқ ту ловчиларни у қитиш, солиқ тартиб-
қоидаларини соддалаштириш, самарали ижро этиш ва қу ллаб-қувватловчи ҳуқуқии ва
тартибга солувчи муҳитни у з ичига олувчи комплекс е ндашувни талаб қилади.
Маҳмуд ва Жеи н томонидан “У збекистонда солиқ маъмуриятчилигини
кучаи тириш: рискга асосланган аудит учун мисол” (2018): Ушбу мақола У збекистонда
солиқ маъмуриятчилигини кучаи тириш учун рискга асосланган аудит е ндашувини
таклиф қилади. Муаллифлар таваккалчиликка асосланган аудит юқори хавфга эга
бу лган солиқ ту ловчиларни и у налтириш ва қонунбузарликларни самаралироқ аниқлаш
орқали солиқ қонунчилигига риоя этиш ва даромадларни и иғишни яхшилаш
мумкинлигини таклиф қилади.
Зияев, ва Ҳужақуловлар томонидан “У збекистонда солиқ ислоҳоти ва
даромадларини мобилизасия қилиш” (2018): Ушбу тадқиқотларида У збекистонда солиқ
ислоҳотларининг даромадларни мобилизасияга таъсирини у рганади. Муаллифларнинг
аниқлашича, солиққа тортиш тартиб-таомилларини соддалаштириш, солиқ
ставкаларини пасаи тириш ва солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштиришга
қаратилган солиқ ислоҳотлари солиқ тушумларининг сезиларли даражада ошишига
олиб келди.
Жоел Слемрод (2007) томонидан “Солиқ талабларига риоя қилишни яхшилаш:
адабие тларни ку риб чиқиш”: Бу тадқиқот солиқ қонунчилигига оид адабие тларга
умумии нуқтаи назарни беради ва самарали солиқ и иғиш механизмлари мажбурии
чоралар, рағбатлантириш ва таълим дастурларини бирлаштиришни талаб қилади.
Муаллиф,
шунингдек,
солиққа
тортиш
тизими
ва
тартиб-қоидаларини
соддалаштиришнинг муҳимлигини ҳам муҳокама қилади.
Ричард Бирд ва Эрик Золтлар томонидан “Солиқ ту ловчиларга яхшироқ хизмат
ку рсатиш ва таълим орқали солиқ и иғишни яхшилаш”(2005): Ушбу ҳужжат солиқ
ту ловчиларга хизмат ку рсатиш ва таълимни яхшилаш солиқ и иғишни оширишнинг
самарали усули бу лиши мумкинлигини ку рсатади. Муаллифлар солиқ ту ловчиларга
аниқ ва содда маълумотларни тақдим этиш, солиқ шакллари ва тартибларини
соддалаштириш, солиқ ту ловчилар ва солиқ органлари у ртасида самарали алоқа
каналларини ривожлантиришни тавсия қилади.
Бенно Торглер томонидан “Солиқ қоидаларига риоя қилиш: адабие тларни ку риб
чиқиш” (2002): Ушбу тадқиқотчи томонидан солиқ қоидаларига риоя қилиш бу и ича
адабие тларни ку риб чиқади ва мувофиқлик хулқ-атворига таъсир қилиши мумкин
бу лган бир қанча омилларни, жумладан ҳукуматга ишонч, адолатни англаш, жарималар
ва жазолар даражасини белгилаи ди. мажбурлаш чоралари. Муаллифнинг
таъкидлашича, ишонч ва адолат ҳақидаги тасаввурни яхшилаш мувофиқликни
ошириши мумкин.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
338
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Ку пгина хорижии мамлакатларда солиқ қарзларини ундириш миллии солиқ
органлари е ки давлат идоралари томонидан тартибга солинади. Жарае н одатда бир
неча босқичларни у з ичига олади. Қарз ҳақида хабар бериш жарае нида солиқ органлари
солиқ ту ловчини унинг қарзи ту ғрисида хабардор қилади. Хабарнома почта е ки
электрон почта орқали юборилиши мумкин. Музокаралар ва келишувларда қарзни ҳал
қилиш учун солиқ органи ва солиқ ту ловчи у ртасида музокаралар олиб бориш мумкин.
Бундаи ҳолда, шартнома орқали чегирмалар, бу либ-бу либ ту лаш е ки қарзни ту лаш
қу лланилиши мумкин. Маъмурии чоралар қу ллаш орқали агар келишувга эришилмаган
бу лса ва қарз ту ланмаган бу лса, солиқ органлари маъмурии чоралар ку ришлари мумкин.
Бунга жарималар, ҳисобварақларидаги маблағларни олиб қу и иш е ки солиқ ту ловчи
активларини блокировка қилиш киради. Суд ҳаракатлари бу и ича эса баъзи ҳолларда
солиқ органлари солиқ қарзларини ундириш учун судга мурожаат қилишлари мумкин.
Бу активларни тортиб олиш е ки бошқа қарзларни ундириш чораларини ку риш учун
прокуратура ва ижро процессига олиб келиши мумкин. Шуни таъкидлаш керакки, солиқ
қарзлари ва санкцияларни ундириш тартиби ҳар бир мамлакатда фарқ қилиши мумкин.
Ҳар бир алоҳида мамлакатда қарзни ундириш жарае нини тартибга солувчи солиқ
қонунлари ва қоидалари мавжуд.
Чет давлатларнинг солиққа тортиш, солиқ ундириш усулларини ҳамда солиқ
қарзларини камаи тириш и у лларини у рганиш ва уларнинг ижобии томонларини
мамлакатимиз солиқ тизимига қу ллаш, шунга асосан солиқларни ундириш
механизмини оптималлаштириш ва солиқ қарзларини камаи тириш и у лларини
такомиллаштириш илмии иш мавзусини долзарблиги ҳисобланади. Ривожланган
давлатларнинг солиққа тортиш, солиқларни ундириш, солиқ қарзини камаи тириш
ҳамда солиққа тортиш жарае ни хорижии мамлакатларда амалда бу лган солиқ тизими
Р.Гильфердинг (Германия), Дж. С.Миллнинг (Франция) асарларида у з аксини топган. Рус
иқтисодчи олимларидан М.Романовскии , Н.Сычев ва Т.Юткина (налоги и
налогообложение)нинг хорижии мамлакатлар солиқ тизимига оид солиққа тортиш,
солиқларни ундириш усуллари ва улар орқали юзага келадиган муаммоларни у з
асарларида е ритган. Солиқ маданияти даражасини оширишга и у налтирилган солиққа
оид қонун ҳужжатлари нормаларини такомиллаштириш керак, бироқ бу ягона ҳам
мураккаб ҳам эмас. Албатта, биринчи навбатда солиққа оид қонун ҳужжатларини,
хусусан солиқ маъмурчилигига оид қонун ҳужжатларини ҳамда локал меъе рии -ҳуқуқии
ҳужжатларни мувофиқлаштириш зарур. Канадада солиқ қарзини вужудга келишини
олдини олиш мақсадида давлат биринчи навбатда интизомсиз солиқ ту ловчиларга
нисбатан уларнинг солиқ қарзни ундириш борасида аниқ ва ҳар бир у зига хос жиҳатини
ҳисобга олган ҳолда тегишли ҳуққии меъе рларни ишлаб чиқишга эътибор беради.
Японияда эса солиқ ту ловчиларга ҳуқуқии е рдам ку рсатиш, маслаҳатлар бериш, ахборот
ва хабардор қилишга и у налтирилган бутун бир давлат дастури мавжуд бу либ,
солиқларни ихтие рии ту лаш маданиятини оширишда муносиб ҳисса қу шиб келмоқда.
Хорижии олимларнинг қарашларини у рганганимизда бир қатор илмии асосланган
фикрларни диссертация ишининг биринчи бобида таҳлил қилганмиз. Асосан,
физиократлар таълимотининг асосчиси Франсуа Кене (1986) “Давлат харажатларини
қоплашда солиқ ундириш и у налишида ер егаларидан ундириладиган солиқ ва уи е ки
ку чмас мулкни ижарага беришдан олинган даромадларни солиққа тортиш орқали
давлат харажатларини қоплаш и у лларидан бири сифатида еътироф етган.
Франсуа Кене (1986 и .) бундаи даромад олиш усули солиқ ту ловчи учун ортиқча
ҳаражат ва оғир меҳнатга асосланмаган фои дани ташкил қилишини таъкидлаб у тди” .
Америкалик сие сии иқтисодии соҳа бу и ича олим Герберт Саи мон (1995и .)
“Ижарага берилган объектлар учун уларнинг ер ва ку чмас мулк учун солиқ суммасини
ундириш уларнинг ҳақиқии ижара қии матидан олиниши ку чмас мулкка бу лган талабни
www.e-itt.uz
I SON. 2024
339
ва ижара ҳақи ту ловларини пасаи ишига хизмат қилади деб таъкидлаб у тди” .
А.П.Абрамов (1993 и ) “Жисмонии шахслардан солиқларни ҳисоблаш ва ундириш
усуллари: манбадан ушлаб қолиш, декларация бу и ича у з-у зини ҳисоблаш, кадастр
усулида ундиришда ҳисоб-китобларни аниқ белгилашдан иборат. Уларни
такомиллаштириш и у налишлари, солиқ маъмурияти жарае нини бирлаштириш, солиқ
ту ловчини ру и хатдан у тказиш жои ида шахсии даромад солиғини олиш, мулкни
сотишдан олинадиган даромад солиғи маъмуриятини такомиллаштиришдан иборат”
деб, у з фикларини келтириб у тган.
М.Г.Делягин (2022 и ) “Жамиятнинг у збошимчалик ва талон-тарож қилганларга
бу линиб кетишини бартараф етиш, бозор муносабатларини маданиятли тарзда
мустаҳкамлаш учун жисмонии шахслардан компенсацион солиқларни ундиришни
жории етишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаи ди . Олим, давлат мулкининг биринчи
харидорлари сотиб олиш ва бозор қии мати у ртасидаги фарқни бюджетга ту лашни
таклиф қилади. Бу, бир томондан, жисмонии шахслардан ундириладиган солиқларни
ҳисоблаш ва ундириш механизмини такомиллаштириш орқали бюджет тақчиллигини
камаи тиш, иккинчи томондан, жамиятдаги ижтимоии кескинликни юмшга олиб
келишини таъкидлаган, чунки иқтисодии ҳамкорлик ва тараққие т ташкилотига ку ра,
аҳолининг турли ижтимоии қатламлари орасидаги даромадлар фарқи аҳолининг у нлик
гуруҳларида тақсимлаш(десил коеффициенти — бои фуқароларнинг 10% ва
камбағалларнинг 10% даромадларининг нисбати) жуда катта фарқ (16:1) нисбатида
ку ринмоқда. Бундан ташқари, бу хусусии мулкни қонунии лаштириш имконини беради.
Жаҳон амалие ти назарияси солиқ қарзини мажбурии ундирувга қаратиш адолатли
е ндашув бобида урли нуқтаи назарга эга. Ана шундаи қарашларнинг бирига ку ра
қарздор корхоналарни “нафас ростлаши” учун маълум имкониятлар яратилиши
корхонанинг қаи тадан “ое ққа туришини” таъминлашга е рдам беради.Бундаи тажриба
ку проқ солиқ ту ловчининг манфаатлари учун ишлаи диган ривожланган мамлакатларга
тегишлидир.Масалан, Англияда қарздор корхонанинг қарзини ундириб олиш учун судга
мурожаат қилинганда, қарз устига янги қарзлар қу и илмаслиги учун улар давлат божи
ту ловидан озод этилган. Шунингдек, Белоруссия ва Қозоғистонда солиқ қарзини
ундиришни бир усули сифатида ундирувни қарздорнинг дебиторига қаратиш солиқ
қонунчилик нормасида мавжуд. Латвия давлатида дебитор қарздорликни ундириш
жарае ни 2 та босқичдан иборат бу либ, судгача ва суд жарае нида ундириш тартиби
белгиланган. Қоидага ку ра, судгача бу лган жарае нда кутилган натижага
эришилмаганда е ки қарздорлик миқдори юқори бу лганда кредитор судга мурожаат
қилади.
Мамлакатимизда бу ҳуқуқ, қарздорликни қарздорнинг дебиторига қаратиш “Суд
ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш ту ғрисида”ги У збекистон
Республикаси Қонунининг 46-моддасига (Мажбурии ижро этиш чоралари) асосан суд
ижрочиларига берилган. Бу ҳолатда, солиқ қарзи бу и ича ижро ҳужжатлари Мажбурия
ижро бюроларида мавжуд бу лиши керак, бу эса қарздорликни ундирилишида анча вақт
талаб қилади. Республикамизда, амалдаги қонунчиликда, ху жалик юритувчи
субъектлар муносабатлари у ртасидаги низолар “Ху жалик юритувчи субъектлар
фаолиятининг шартномавии -ҳуқуқии базаси ту ғрисида”ги 1998 и ил 29-августдаги
(670-I-сон) У збекистон Республикасининг Қонунига асосан (19-модда ) суд тартибида
ку риб чиқилиши ку зда тутилган.
Хорижии давлатларнинг солиқ тизимига назар ташлаи диган бу лсак, унда
солиқларни ундириш усуллари алоҳида аҳамиятга эга эканлигини ҳамда солиқ
ундириш усулларининг хилма хил равишда қу лланилишини ку ришими мумкин. Америк
Қу шма Штатлари. АҚШ солиқ қонунчилигида солиқлар ва пеняни ту лашдан бош
тортган тақдирда қарздор солиқ ту ловчининг барча мол-мулкига ва унинг мулкии
ҳуқуқларига қаратишни назарда тутадиган қоида мавжуд.Мажбурии ундирувни қу ллаш
www.e-itt.uz
I SON. 2024
340
олдидан ку пчилик мамлакатларда солиқ ту ловчиларга солиқлар бу и ича қарзларини
мустақил равишда узишларини су раб билдирувнома олдиндан юборилади. АҚШ
қонунчилиги ҳам солиқ органларидан қарздорларга белгиланган муддатларда ту лашни
талаб этган ҳолда ана шундаи билдирувнома юборишни талаб этади.
Россия Федерацияси. Россия қонунчилигида жисмонии шахсдан қуи идаги кетма-
кетликда солиқ ундирилади: аввало банкдаги ҳисобварақларидаги пул маблағига,
кеи ин навбат билан нақд пул маблағига, шартнома бу и ича бошқа шахсларга, унга доир
мулк ҳуқуқи у тказилмасдан, эгалик қилиш, фои даланиш е ки тасарруф этишга берилган
мол-мулк ҳисобига, агар солиқ ту лаш мажбуриятининг ижросини таъминлаш учун
бундаи шартномалар белгиланган тартибда бекор қилинган е ки ҳаиқиқии эмас деб
топилган бу лса, бошқа мол-мулк ҳисобига, жисмонии шахс е ки унинг оила аъзолари
кундалик шахсии фои даланиши учун му лжаллангани бундан мустасно.Солиқ қарзи
узилмаган тақдирда жисмонии шахслар учун бир қатор оқибатлар юзага келад.
Чунончи, давлат олдидаги мажбуриятини бажармаган РФ фуқаросини Россия
Федерация фуқаролигидан чиқаришга и у л қу и илмаи ди.
Канада. Канада қонунчилигида солиқ органлари судга мурожаат қилмасдан
қарзни ундиришлари мумкин. Бироқ улар солиқ ту ловчини мажбурии ундирув
чорасини қу ллаш ниятлари ту ғрисида олдиндан огоҳлантиришлари ҳамда солиқ ва
пеня ту лаш учун муддатни кечиктириш имконини беришлари керак.Янада қаттиқроқ
мажбурлаш чораларини қу ллаш учун солиқ органлари судга мурожаат қилиб, суд
органлари билан ҳаракт қилади. Солиқ ту ловчининг мол-мулки ҳисобига солиқларни
ту лаш бу и ича мажбуриятлари ижросини таъминлаш учун аввало суднинг ҳал қилув
қарорини олиш зарур, у кеи ин қарздорга тегишли бу лган мол-мулккаЮ қарз
мажбурияти сифатида ру и хатдан у тказилади. Суд муаи ян ҳолларда солиқ органларини
хабардор қилмасдан туриб солиқ ту ловчининг мол-мулкини трансферт қилишини
таъқиқлаи диган ҳал қилув қарори ҳам чиқариши мумкин. Австрия, Аргентина, Бельгия,
Бразилия, Венгрия, Германия, Греция, Дания, Исроил, Испания, Италия, Кипр, Жанубии
Корея ва Япония каби давлатлар қонунчилигида давлат буюртмаси бу и ича шартнома
тузишда
солиқ
қарзининг
мавжуд
бу лмаслиги
асосии
шарт
бу либ
ҳисобланади.Австралия, Исроил, Италия, Индонезия, Корея, Малаи зия, Нидерландияда
солиқдан қарзи мавжуд бу лган жисмонии шахслар ва юридик шахсларнинг раҳбарлари
бошқа давлатларга сае ҳатга боришларига чеклов у рнатилган.Аргентина, Бразилия,
Болгария, Венгрия, Греция, Кипр, Хитои , Жанубии Корея, Мальта, Португалия, Саудия
Арабистони, Туркия қонунчилигига ку ра солиқ қарзининг мавжудлиги қарздорга
давлат хизматлари ку рсатилишини рад этишнинг асоси бу либ ҳисобланади.
Солиқ қарзини камаи тиришда ҳам солиқ ставкаларини камаи тириш орқали амалга
оширмоқда. Солиқ ставкалари камаи ганда солиқ юки камаяди, бу эса у з навбатида
оборот маблағларини ку паи ишига ҳамда солиқ базасини қу шимча оборот ҳисобига
ку паи ишига олиб келади. Шу и у л билан солиқ ставкаси пасаи иши оқибатида бюджет
и у қотишлари қопланади. Россия Федерацияси тажрибасини ку риб чиқамиз. Ушбу
давлат хақда яширин иқтисодие тда катта миқдордаги пуллар мавжуд бу лган ва
фуқаролари у зларининг даромадларини легаллаштиришга ҳаракат қилмае тган
мамлакат деган фикр шаклланган. 2001 и илда Россияда солиқ ислохотлари у тказилди
ва аи рим солиқларни и иғиб олишда ва ставкалар бу и ича анча мухим у згаришлар амалга
оширилди. Солиққа янгича е ндашувлар солиқларни и иғиб олиш даражасига жиддии
таъсир ку рсатиши мумкинлиги ҳақида ку плаб гапирилди. Энг аввало, бу жисмонии
шахслар даромад солиғи ва ягона ижтимоии солиққа (ЯИС) тегишли эди. Солиқларни
камаи тириш гоясига солиқлар ва и иғимлар бу и ича вазирлик раҳбари томонидан ҳар
доим эхтие ткорлик билан қараб келинган. Шунга қарамасдан, унинг гувоҳлик
беришича, 13%ли ягона ставкада жисмонии шахслар даромад солиғининг жории
этилиши у зини ту ла оклади ва 9 ои ичида у олдинги и илнинг шу даврига нисбатан 1,5
www.e-itt.uz
I SON. 2024
341
баробар ку п и иғиб олинган. Ягона ижтимоии солиқ бу и ича ҳам топшириқ ошириб
бажарилган (2001 и илдан бошлаб солиққа тортишнинг регрессив шкаласи бу и ича).
Фақатгина Пенсия жамғармасига деярли 328 млрд рубль маблағ келиб тушган. 2001
и илнинг 11 ои и ичида даромад солиғи бу и ича жамланма бюджетга тушумлар 2000
и илнинг аи ни шу даврига нисбатан 49% га ку паи ган, федерал бюджетга жисмонии
шахслар даромад солиғи бу и ича тушумлар режаси 30%га ошириб бажарилган. 2001 ва
2002 и иллардаги Россия жамланма бюджетига турли ҳил солиқлардан тушган
тушумлар у сиш суръатининг қие сии таҳлили шуни ку рсатадики, жисмонии шахслар
даромад солиғи суръатлари таҳлил қилинган давр мобаи нида барча турдаги
солиқларнинг биргаликда олиб қаралгандаги у сиш суръатидан 2 бараварга ошган.
Натижада ку п даражада қазиб чиқариш ҳажмининг ошиши ва табиии ресурслар
нархининг у сишига (асосан нефтнинг дуне бозоридаги нархи кескин у сиши) боғлиқ
бу лган табиии ресурслардан фои даланганлик учун ту ловлардан кеи ин иккинчи у ринни
эгаллади. Россия Федерацияси хукумати солиқ ставкаларини келгусида янада
камаи тиришни режалаштирган. Кеи инги и илларда ягона ижтимоии солиқни
ундиришнинг регрессив шкаласини (ишчи қанчалик ку п маош олса, иш берувчи учун
ЯИС фоизи шунчалик паст бу лади) сақлаб қолган ҳолда энг катта ставкасини 35,6% дан
26% гача камаи тириш ку зда тутилган. 2004 и илда бирламчи аҳамият касб этган
товарларга нисбатан амалдаги имтие зли - 10% ли ставкани сақлаб қолган ҳолда,
қу шилган қии мат солиғи ставкаси 2%га, яъни 18%гача пасаи тирилган.
Россия Федерациясининг консолидирация бюджети 2022 и ил февраль ои ида
солиқлар бу и ича солиқ қарздорлиги 5,2% га яъни 253,9 млрд рублга камаи ган. И ил
бошига таққослаганда солиқ қарздорлиги 3,6% га ошган, жумладан фои дали
қазилмалар қазиб олганлик учун солиқлар 7.2% га, корхоналар даромад солиғи 33.3%
га. Акциз бу и ича солиқ қарздорлиги 7.2% га ошган, жумладан этил спирти хом аше си
(барча тури бу и ича) 28.3% га , вина - в 2.3 баробар, пиво - 74.1% га, тамаки маҳсулотлари
70.6%га, 25% дан ортиқ этил спирти бу лган алкоголь маҳсулотлари (вино
маҳсулотларидан ташқари) - 47.8% га. ҚҚС 7.4% га камаи ган бу лса, дизель е қилғиси
учун акциз солиғи 4.2% га, автомобиллар учун бензин - 38% га камаи ган. Солиқ ва
и иғимлар паи до бу лган вақтни инобатга олган ҳолда (жарима ва пенялардан ташқари),
РФ бюджет системасига тушум 1 март ҳолатига 785.8 млрд руб., февраль ои ида 0.5% га
ошган. 1 январь ҳолатига қарздорлик 3.8% га у сган, шу жумладан ҚҚС 2.8%га, фои дали
қазилмалар қазиб олганлик учун солиқлар 6.3% га, корхоналар даромад солиғи 8.2% га,
25% дан ортиқ этил спирти бу лган алкоголь маҳсулотлари (вино маҳсулотларидан
ташқари) 12.7% га, вино 30.1% га, пиво 22.3% га, тамаки маҳсулотлари 25.8% га у сган.
Жами акциз солиғи бу и ича қарздорлик 1.4% га камаи ган, жумладан енгил автомобил ва
мотоциллар учун акциз солиғи 1%га, автомобиллар учун бензин 32.6% га,
дизелье қилғиси учун 29.1% га камаи ган. Ягона ижтимоии солиғи 1 март ҳолатига 1
февраль ҳолатига солиштирилганда 0.9% га камаи ган, и ил бошига таққослаганда
1.6%га камаи ган. Солиқ бу и ича жарима ва пенялар 47.8 млрд рублни ташқил этади,
шундан қарии иб ярмидан ку проғи яъни 52.7 % миқдори ягона социаль ту лови бу и ича
қарздорликка ту ғри келади. Лекин и ил бошига солиштирганда 0.5%га камаи ган.
Кечиктирилган қарзлар РФ бюджет системасини 1 март ҳолатига 0.3 млрд. Рублни
ташқил қилади, бир ои да 2.4%га камаи ган бу лса, 1 январь ҳолатига солиштирилганда
10.4% га камаи ган, бошқа қарздорликлар 14.9 млрд рублни ташқил этади. (умумии
қарздорликнинг 1.9%зи) ва февраль ои ида 4.5% га камаи ган, и ил бошидан эса 5% га
камаи ган.
Россия Федерациясининг махаллии бюджетларининг дефицитини муниципаль
қимматли қоғозлар ҳисобидан қоплаш 2000 и илдае қ Санкт-Петербург махаллии
хокимияти томонидан амалга оширила бошланди. Ҳозирги кунда Россия
Федерациясининг катта шаҳарлари у з бюджети дефицитларини шу и у л билан қоплашга
www.e-itt.uz
I SON. 2024
342
у тилмоқда.
Хитои да солиқ қарзларини ундириш механизми бир неча босқичлардан иборат. Бу
жарае ннинг асосии босқичларини келтириб у тамиз. Хабарнома орқали Хитои даги солиқ
органлари солиқ ту ловчининг манзилига солиқ қарздорлиги ту ғрисида хабарнома
юборадилар. Ушбу хабарномада қарз миқдори ва уни ту лаш муддати ку рсатилган.
Чоралар ку риш орқали эса агар солиқ ту ловчи белгиланган муддатда солиқ ту ламаган
бу лса, Хитои солиқ органлари қарзни ундириш учун турли чораларни ку ришлари
мумкин. Бунга банк ҳисобларини блокировка қилиш, пул маблағларини олиш, мулкни
мусодара қилиш е ки мамлакатни тарк этишни тақиқлаш киради. Суд жарае нини ишга
солиш орқали низо юзага келган тақдирда солиқ ту ловчи у з манфаатларини ҳимоя
қилиш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Суд муҳокамаси, агар тегишли
далиллар келтирилган бу лса, қарз миқдорининг у згаришига е ки солиқ даъволарининг
бекор қилинишига олиб келиши мумкин. Инкассация агентликлари орқали баъзи
ҳолларда, қарз ту ланмаган ҳолда, давлат идоралари қарзни ундириш учун ишни
инкассация агентликларига топширишлари мумкин. Ушбу агентликлар ундиришнинг
турли усулларидан, шу жумладан қарздор билан алоқа қилиш, шартнома орқали қарзни
ту лаш е ки суд ижрочиси е ки мулкни мусодара қилиш орқали ундириш усулларидан
фои даланишлари мумкин. Солиқ қарзларини ундиришнинг у зига хос тартиблари солиқ
турига ва Хитои даги минтақавии қонунларга қараб фарқ қилиши мумкин.
Японияда солиқ қарзларини ундириш механизми Молия вазирлиги томонидан
амалга оширилади. У мамлакатда солиқларни и иғиш ва бошқариш учун жавобгардир.
Солиқ ту ловчи солиқ мажбуриятларини у з вақтида ту ламаса, Молия вазирлиги
қарзларни ундириш учун турли чораларни қу ллаши мумкин. Бундаи ҳолларда турли хил
процедуралар қу лланилади. Солиқ хабарномалари ва эслатмалари орқали Молия
вазирлиги солиқ хабарномалари ва ту ланмаган солиқ суммалари ту ғрисида
эслатмаларни юборади. Улар қарз миқдори ҳақида маълумотни у з ичига олиши ва ту лов
муддатларини таклиф қилиши мумкин. Пеня ва жарималарни қу ллаш билан агар қарз
у з вақтида ту ланмаса, Молия вазирлиги кечикиш учун жазо ва жарималарни ундириши
мумкин. Солиқ қидирувини ишга солиб, солиқ ту лашдан бу и ин товлаган тақдирда,
Молия вазирлиги солиқ қидирувини у тказиш ҳуқуқига эга, унинг давомида яширин
даромад е ки активларни аниқлаш учун солиқ ту ловчининг молиявии ҳужжатлари ва
мол-мулки текширилади. Ҳисобварақлардаги маблағларни олиб қу и иш орқали солиқ
қарзларини ундиради. Бунла Молия вазирлиги солиқ ту ловчиларнинг ҳисоб
рақамларини музлатиш ва қарзларни ту лаш учун пул маблағларини олиш ҳуқуқига ҳам
эга. Суд жарае нини қу ллаш орқали Молия вазирлигининг талабларига рози бу лмаган
тақдирда, солиқ ту ловчи у з манфаатларини ҳимоя қилиш ва солиқ қарорларига қарши
чиқиш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.
Хулоса ва таклифлар.
У збекистон Республикасининг фискал сие сати соҳасида чет эл тажрибасидан
фои даланиш нақадар муҳимлиги, шу билан бирга, солиқ сие сатини амалга оширишда,
хусусан, солиқ мажбуриятларини бажариш орқали солиқ қарздорлигини қисқартириш
бу и ича янги ва самарали воситаларини қу ллаш имкониятлари ку риб чиқилди. Бунда
қуи идагилар:
пенянинг фоиз ставкаси У збекистон Республикаси Марказии банкининг шу даврда
амалда бу лган қаи та молиялаштириш ставкасининг уч олтмиш бешдан бирига тенг
этиб қабул қилиниши;
солиқ органининг солиқ ту ловчи бу лган юридик шахснинг мол-мулкига нисбатан
мулк ҳуқуқини чеклашга доир ҳаракати солиқ қарзини ундириш ту ғрисидаги қарорнинг
бажарилишини таъминлаш усули сифатида мол-мулкни хатлаш назарда тутилади.
Тадқиқ этилган мавзу юзасидан илгари сурилган илмии таклиф ва амалии
www.e-itt.uz
I SON. 2024
343
тавсиялар мамлакатимизда солиқ қарздорлигини камаи тириш орқали давлат
даромадларини шакллантиришда, солиқ маъмурчилигида солиқ қарзини мажбурии
ундириш механизмларини янада такомиллаштириш жарае нларини жадаллаштиришда,
ху жалик субъектларининг қонун билан белгиланган мажбуриятлари бажарилиши
назоратини ту лақонли амалга оширишда сезиларли натижаларга эришиш имконини
беради.
Адабиётлар:
Benno Torgler (2002) tomonidan “Soliq qoidalariga rioya qilish: adabiyotlarni ko‘rib
chiqish”:
https://www.researchgate.net/publication
/228280659_Tax_Morale_and_Compliance_Review_of_Evidence_and_Case_Studies_for_Europe
Joel Slemrod (2007) https://webuser.bus.umich.edu/jslemrod/JEL%20 compliance % 207-
13-17.pdf
M.Mahmud va A.Jeyn (2018) tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini
kuchaytirish:
riskga
asoslangan
audit
uchun
misol”:
https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/06/16/uzbekistan-continues-to-
modernize-its-tax-administration-system-with-world-bank-support
Richard M. Bird va Erik M. Zoltlar (2005) tomonidan “Soliq to‘lovchilarga yaxshiroq xizmat
ko‘rsatish
va
ta’lim
orqali
soliq
yig‘ishni
yaxshilash”:
https://www.imf.org/uz/Publications/fandd/issues/2018/03/akitoby
Sabine Freizer (2006) tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyati islohoti va fiskal
nazorat”:https://documents1.worldbank.org/curated/en/542691624154434845/text/Uzbekist
an-Tax-Administration-Reform-Project.txt
Sanjay Kumar va Tigran Poghosyan (2019) olimlar tomonidan “O‘zbekistonda soliqqa rioya
qilishni
yaxshilash:
adabiyot
va
xalqaro
tajribadan
saboqlar”:
https://cyberleninka.ru/article/n/the-prospects-of-improvement-of-the-legal-basis-of-tax-
administration-in-the-republic-of-uzbekistan
Tigran
Poghosyan
va
Evgeniya
Kolomak
(2013)
https://www.files.ethz.ch/isn/139068/643172_sa231.pdf
Ziyaev, J. va M. Hujaqulovlar (2018) tomonidan “O‘zbekistonda soliq islohoti va
daromadlarini
mobilizasiya
qilish”:
https://ijecm.co.uk/wp-
content/uploads/2019/10/71027.pdf
Абрамов А.П. (1993) .Античные амфоры. Периодизация и хронология // Боспорский
сборник. Вып. 3. М., С. 4–135
Делягин М. Г. (1693) Семь законов общественных трансформаций и главная задача
социальной инженерии //Свободная мысль. – 2022. – №. 3. – С. 5-18.
Кенэ, Франсуа (1896) "Выбранные места.".
Мирзиёев Ш.М. (2018) Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, – 55 б.
Мирзиёев Ш.М. (2023) Тадбиркорлик ривожини янада юксак босқичга кўтариш –
устувор вазифамиздир. Тошкент. // Халқ сўзи. 18 август.
Саймон Г. (1995) Теория принятия решений в экономической теории и науке о
поведении. – В кн.: Теория фирмы. СПБ.
Халқ сўзи. (2022) Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг
мамлакатимиз тадбиркорлари билан очиқ мулоқот шаклидаги учрашувда сўзлаган
нутқи. Тошкент. //. 20 август
