www.e-itt.uz
I SON. 2024
325
ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИ МАЪМУРИЯТЧИЛИГИ, УНИНГ
ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ АҲАМИЯТИ
Турдалиев Элдор Шухратжон ўғли
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0003-5441-3118
Аннотация.
Мамлакатимизда қўшилган қиймат солиғининг солиққа тортиш
маъмурчилиги ўрганлан ҳолда уларни солиқ солишни тартибига солиш, қўшилган
қиймат солиғини такомиллаштириш билан ҳам боғлиқдир. Мақолада қўшилган қиймат
солиғи базасини ҳисоблашнинг ўзига хос хусусиятлари, уни аниқлашдаги айрим
мураккабликлар ва муаммолар таҳлил этилган, солиқ базасининг шакллантиришни
такомиллаштириш масалаларига эътибор қаратилади. Бундан ташқари қўшилган
қиймат солиғи базасини аниқлаш ва ҳисоблаш юзасидан киритилган ўзгаришлар ва
қўшимчаларни қўллаш натижаларга асосланиб тегишли хулосалар шакллантирилган ва
тавсиялар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар:
қўшиган қиймат, қўшилган қиймат солиғи базаси, солиқ, бюджет
сиёсати, бюджет, солиқ маъмурчилиги, солиқ салоҳияти, норматив таҳлил, солиқ юки,
солиқ ҳисоботи, солиқ тушумлари, солиқ имтиёзлари.
АДМИНИСТРИРОВАНИЕ НАЛОГА НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ,
ЕГО СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
Турдалиев Эльдор Шухратжон угли
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Изучение администрирования налога на добавленную стоимость в
нашей стране также связано с совершенствованием налога на добавленную стоимость.
В статье анализируются особенности расчета налоговой базы на добавленную
стоимость, некоторые сложности и проблемы ее определения, а также акцентируется
внимание на вопросах совершенствования формирования налоговой базы. Кроме того, по
результатам применения изменений и дополнений к определению и расчету базы налога
на добавленную стоимость сформированы соответствующие выводы и разработаны
рекомендации.
Ключевые слова:
добавленная стоимость, база налога на добавленную стоимость,
налог, бюджетная политика, бюджет, налоговое администрирование, налоговый
потенциал, нормативный анализ, налоговое бремя, налоговая отчетность, налоговые
поступления, налоговые льготы.
UOʻK: 336.226
I SON – IYUL-AVGUST
325-334
www.e-itt.uz
I SON. 2024
326
VALUE-ADDED TAX ADMINISTRATION, ITS SOCIO-ECONOMIC IMPORTANCE
Turdaliev Eldor
Tashkent State University of Economics
Abstract.
Studying the administration of value-added tax in our country is also related to
the improvement of value-added tax. The article analyzes the specific features of calculating the
value-added tax base, some complications, and problems in its determination, and focuses on
issues of improving the formation of the tax base. In addition, based on the results of applying the
changes and additions to the determination and calculation of the value-added tax base, relevant
conclusions were formed and recommendations were developed.
Keywords:
value added, value added tax base, tax, budget policy, budget, tax
administration, tax potential, regulatory analysis, tax burden, tax reporting, tax revenues, tax
benefits.
Кириш.
Мамлакатимиз ишлаб чиқариш бозорини рақобатбардош маҳсулотлар билан
ту лдириш, миллии валютамизни мунтазам равишда мустаҳкамлаб бориш,
ислоҳотларни кенг жории этиш, ху жалик юритувчи субъектларни солиқ юкини
камаи тириш, инвестициявии жозибадорликни ошириш ва сармоядорларга кенг и у л
очиб бериш, бизнес вакилларига имкониятлар яратиш ва тадбиркорликни
ривожлантириш учун рағбатлантирувчи омиллар ишлаб чиқиш, асосии стратегик
ҳаракатларимизнинг бош омили сифатида белгиланган.
Солиққа тортиш ҳар қандаи давлатнинг молиявии сие сатининг асосии таркибии
қисми бу либ, даромадларни шакллантириш ва иқтисодии барқарорликни таъминлашда
ҳал қилувчи роль у и наи ди. У збекистонда у сиб борае тган иқтисодие т сифатида солиқ
ту ловчиларга хизмат ку рсатиш ҳамда ҚҚС маъмурияти соҳасида у зига хос чора-
тадбирлар ва амалие тларни қабул қилди. У збекистонда солиқ ту ловчиларга хизмат
ку рсатиш тартиби ва ҚҚС маъмуриятининг у зига хос жиҳатлари ҳақида умумии
маълумот бериб, мамлакатда солиқ қонунчилигига риоя этилишини таъминлашда
тадбиркорлик субъектлари учун қулаи муҳит яратиш муҳимдир. Бундан ташқари,
У збекистоннинг солиқ ту ловчиларга хизмат ку рсатиш ва ҚҚС маъмуриятига бу лган
е ндашуви рақамлаштириш ва халқаро савдодаги глобал тенденцияларга мос равишда
ривожланмоқда. Бу эса У збекистонда фаолият юритае тган корхоналарнинг у зига хос
хусусиятлари ва оқибатларини ҳар томонлама у рганиш имконини беради.
Адабиётлар шарҳи.
Рус иқтисодии луғатида ҚҚСни аниқлашни қуи идагича ифодалаган: “Корхонада
товар ва хизматлар сотишдан олинадиган тушумлар ҳамда ташқи бозорнинг бошқа
ишлаб чиқарувчиларидан олинган хом-аше ва ярим таи е р маҳсулотларнинг нархи
у ртасидаги фарқ сифатида ҳисобланган ушбу корхонанинг қии матини оширувчи
миқдорда солиқ ундирилади (Раи зберг, 2008).
Бир-бирига яқин фикрлар билан мамлакат қонунчилигида белгиланган
таърифларни қу ллаб-қувватлаган олимлардан Поляк, Романовскии ларнинг (2008)
фикрича: “Қу шилган қии мат солиғи – ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида
яратилган ва сотилган товарлар (ишлар, хизматлар)нинг қии мати ва ишлаб чиқариш
ҳамда аи ланма маблағларга сарфланган моддии харажатларнинг қии мати сифатида
аниқланган қу шимча қии матнинг бир қисмини бюджетга олиб чиқиш шаклидир”.
Тoшмaтoв (2012) “Қу шилгaн қии мaт сoлиғи бу ху жaлик юритувчи субъeктлaр
тoмoнидaн сoтилгaн тoвaр, бaжaрилгaн иш вa хизмaтлaрнинг бoзoр нaрхигa нисбaтaн
ҳисoблaнгaн билвoситa сoлиқдир дeя тaърифлaгaн”.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
327
Павлова ва Дорожколарнинг (2014) фикирича “агар ҚҚСнинг солиқ ставкаларини
камаи тирсак, унда бюджет даромадлари сезиларли равишда камаяди, бу эса маблағлар
тақсимланишининг ку паи ишига олиб келади. Бошқа томондан агар таърифларни ку риб
чиқсак, ку пчилик ташкилотлар солиқларни ту лашдан бу и ин товлашни кучаи тирадилар,
бунга рухсат берилмаи ди, чунки давлат бюджети камроқ молиявии ресурсларга эга
бу лади”деб ҳисоблаи ди.
Иқтисодии адабие тларда қу шилган қии мат солиғини «Европача» солиқ деб ҳам
аташади. XX aсрнинг у ртaлaридa гeрмaниялик иқтисoдчи В. Фoн Симeнс нoми билaн
бoғлaшaдики, у «тoзa aи лaнмa сoлиқни» жoрии этишни тaклиф қилди. Бирoқ бу aмaлгa
oшмaди (Романовского, Врублевскои , 2007).
Қу шилган қии мат солиғи француз иқтисодчиси Морис Лоре (1958) номи билан
боғлиқ бу либ, 1954 и илда Кот-д’Ивуар француз колониясида янги солиқ сифатида
синовдан у тказилган, 1958 и илда эса Францияда жории этилган. Кеи инчалик
Европанинг барча мамлакатларига 1972 и ил охиригача у з ҳудудида ху жалик юритувчи
субъектлар учун ҚҚСни жории этиш бу и ича буюртма беришган. Ҳозирги кунда 137 та
мамлакатда ҚҚС жории этилган.
Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabiлар (2016) эса қу шилган қии мат солиғи ва
давлат харажатлари у ртасидаги боғлиқликни тадқиқ қилиб, ижтимоии фаровонликни
таъминлаш учун давлат харажатларини қисқартириш, натижада эса ҚҚС ставкасини
ҳам пасаи тиришни илгари суради.
Sabine Freizer томонидан “У збекистонда солиқ маъмурияти ислоҳоти ва фискал
назорат” (2006): Ушбу тадқиқотчи томонидан У збекистонда солиқ маъмуриятчилигини
ислоҳ қилишнинг умумии ку ринишини беради ва солиқ и иғиш механизмларини
такомиллаштириш муаммолари ва имкониятларини е ритади. Муаллиф солиқларни
ундириш жарае нини яхшилашга солиқ ту ловчиларни у қитиш ва тушунтириш
ишларини яхшилаш, шаффофлик ва масъулиятни ошириш, солиқ маъмуриятчилиги
тизимини модернизасия қилиш орқали эришиш мумкинлигини таклиф қилади.
Tigran Poghosyan ва Evgeniya Kolomak (2013) томонидан “У тиш давридаги
мамлакатларда солиқ ислоҳотларининг солиқ қонунчилигига таъсири: У збекистондан
олинган далиллар”. Муаллифларнинг фикрича, солиқ тартиб-қоидаларини
соддалаштириш ва солиқ ставкаларини пасаи тиришга қаратилган солиқ ислоҳотлари
солиққа риоя этиш ва даромадларни и иғишни ошириши мумкин.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Республикамиз солиқ тизимининг самарадорлиги солиққа тортишнинг
белгиланган талаблари, мезонлари ва тамои илларига риоя этилиши билан
таъминланади. Ку п сонли фаолият ку рсатувчи солиқ тизимларини қуриш Адам Смит
(шотланд фаи ласуфи ва иқтисодчиси, 1723—1790) у зининг «Халқлар бои лигининг
сабаблари ва табиатлари» номли китобида (1776) бешта муҳим тамои ил шаклида
шакллантирилган ғояларига асосланади. Келинг, ушбу тамои илларни давлатимиз
солиқлар ва и иғимларига нисбатан ку риб чиқаи лик.
1. Аниқлик тамои или. Ҳар бир солиқ е ки и иғим давлатнинг муҳим қонунлари
билан белгиланиши ва барча зарур элементларга эга бу лиши кераклигини назарда
тутади. Булар солиқ ту ловчи, солиқ солиш оби екти, солиқ базаси, давр ва ставка,
солиқни ҳисоблаш тартиби ва уни ту лаш муддатлари. Солиқ қонунчилигининг барча
ноаниқликлари ту ловчининг фои дасига талқин этилади.
2. Адолат тамои или. Солиққа тортишнинг универсаллигини назарда тутади. Ҳар
бир юридик е ки жисмонии шахс, агар у бунинг учун ту ловчи сифатида тан олинган
бу лса, солиқ ту лаши шарт. Солиқ ту ловчи давлат бюджетини ту лдиришда ва унинг
харажатларини молиялаштиришда иштирок этиши шарт.
3. Қулаи лик тамои или. Ҳар бир солиқ ту ловчининг давлат қонунларида
www.e-itt.uz
I SON. 2024
328
белгиланган муддатларда ва тартибда ту лаши шарт бу лган солиқлар ва и иғимлар
ҳақида билишини назарда тутади. Бу тамои ил, биринчи навбатда ту ловчининг солиқ
мажбуриятларини бажаришга, шунингдек, солиқ органлари томонидан у з
ваколатларини суиистеъмол қилишнинг олдини олишга қаратилган.
4. Иқтисодие т тамои или - давлат солиқ ту ловчилардан солиқ ва и иғимларни
ундиришда харажатларни камаи тиришга интилиши. Бу эрда машҳур ибора
қу лланилади: “Иқтисодие т тежамкор бу лиши керак”
5. Мавқеи и ва ижтимоии келиб чиқишидан қатъии назар, барча солиқ ту ловчилар
давлат солиқ қонунчилигига мувофиқ бир хил солиқ юкини у з зиммаларига
олишларини назарда тутадиган тенглик тамои или. Солиқ муносабатларининг ҳар бир
иштирокчиси (ту ловчилар ва давлат) у з манфаатларини судда ҳимоя қилиш ҳуқуқига
эга.
Солиқ маъмурчилигини ислоҳ қилиш юқорида келтириб у тилган принципларга
таяниш баробарида ишлаб чиқилади. Аввало солиқ турларига ту хталиб у тсак, қу шилган
қии мат солиғи (кеи инги у ринларда ҚҚС) ҳақида албатта су з юритилади. Қу шилган
қии мат солиғи мамлакатимизда 1992
и илдан бери жории қилинган бу либ, ушбу солиқ
ставкаси и илдан и илга пасаи тирилиб келинмоқда. ҚҚС хорижии давлатлар амалие тида
биринчи марта 1954 и илда француз иқтисодчиси Моррис Лоре томонидан таклиф
қилинган бу либ, бозор иқтисодие тига у тган ку пгина давлатларда муваффақиятли
қу лланиб келинмоқда. Масалан, Шарқии Европа мамлакатлари (Германия, Дания,
Нидерландия, Франция, Швеи сария)да 60
и илларнинг охирида, (Белгия, Буюк британия,
Италия, Люксембург, Норвегияда) 70
и илларнинг бошларида ҚҚС жории этилган ва
ҳозирги кунгача амал қилиб келмоқда. Қу шилган қии мат солиғи ку плаб давлатларда
истеъмол солиғи е ки тижорат солиғи номи билан, бир хил алтернативда қу лланилади.
Қу шилган қии мат солиғи Осие , Африка ва Лотин Америкасидаги 35 дан ортиқ
давлатларда жории этилган ва ундирилиб келинмоқда. Мустақил Давлатлар
ҳамду стлигига (МДҲ) кирган барча давлатларда 1992 и илдан бошлаб ҚҚС жории
этилган. Хорижии мамлакатларда ҚҚС давлат бюджетидаги солиқ тушумларининг
12
фоиздан 30
фоизгача бу лган даромад қисмини қоплаи ди, яъни ялпи миллии
маҳсулотнинг у ртача 5-10 фоизини ташкил қилади. У збекистонда 1992-и илдан бери
қу лланилиб келинае тган ҚҚС (акциз солиғи билан биргаликда) олдин амал қилиб
келган билвосита солиқлар – савдо ва ишлаб чиқариш (шу жумладан импорт)
олинадиган солиқларнинг у рнини ту лиқ алмаштирди” . У збекистон Республикасида
1991 и ил охирида ҳозирги вақтда мавжуд бу лган солиқ тизимининг асослари белгилаб
қу и илган. Бу вақтда У збекистон Республикасининг фуқароларидан, ажнабии
фуқаролардан ва фуқаролиги бу лмаган шахслардан олинадиган даромад солиғи
ту ғрисидаги Қонуни, У збекистон Республикасининг корхоналар, бирлашмалар ва
ташкилотлардан олинадиган солиқлар ту ғрисидаги Қонуни билан 1991 и ил феврал
ои идан кучга кирган солиқларнинг у зига хос турлари ту ғрисидаги норматив-ҳуқуқии
ҳужжатлар қабул қилинди. Ундан ташқари, Солиқ кодексининг Мажбурии лик принципи
деб номланган 8-моддасида эса, “Ҳар бир шахс ушбу Кодексда белгиланган солиқлар ва
унда назарда тутилган и иғимларни ту лаши шарт. Ҳеч кимга солиқлар ва и иғимларнинг
барча аломатларига эга бу лган, бироқ ушбу Кодексда назарда тутилмаган е худ унинг
нормалари бузилган ҳолда белгиланган солиқлар ва и иғимларни ту лаш мажбурияти
юклатилиши мумкин эмас” деб ку рсатилган.
Бундан ташқари У збекистон Республикаси Президентининг 2022 и ил
28
январдаги ПФ-60-сон “2022-2026 и илларга му лжалланган янги У збекистоннинг
тараққие т стратегияси ту ғрисида”, 2021 и ил 22 сентабрдаги 595-сон “Солиқ
ту ловчиларни ҳисобга олишни янада такомиллаштириш ва қу шилган қии мат
солиғининг у рнини қоплаш тартибини соддалаштириш чора-тадбирлари ту ғрисида”,
2020 и ил 30 октябрдаги ПФ-6098-сон “Яширин иқтисодие тни қисқартириш ва солиқ
www.e-itt.uz
I SON. 2024
329
органлари фаолияти самарадорлигини ошириш бу и ича ташкилии чора-тадбирлар
ту ғрисида” 2020 и ил 3 апрелдаги ПФ-5978-сон “Коронавирус пандемияси даврида
аҳоли, иқтисодие т тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қу ллаб-қувватлашга
доир қу шимча чора-тадбирлар ту ғрисида”, 2020 и ил 19 мартдаги ПФ-5969-сон
“Коронавирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг иқтисодие т тармоқларига
салбии таъсирини юмшатиш бу и ича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар ту ғрисида”,
2017 и ил 18 июлдаги ПФ-5116-сон “Солиқ маъмуриятчилигини тубдан
такомиллаштириш, солиқлар ва бошқа мажбурии ту ловларнинг и иғилувчанлигини
ошириш чора-тадбирлари ту ғрисида”, 2018 и ил 29 июндаги ПФ-5468-сон “У збекистон
Республикасининг солиқ сие сатини такомиллаштириш консепсияси ту ғрисида”ги
Фармонлари,
У збекистон
Республикаси
Президентининг
“Тадбиркорлик
субъектларининг барқарорлик реи тингини жории этиш чора-тадбирлари ту ғрисида”ги
2024-и ил 23-январдаги ПҚ-39-сонли қарорларини эътироф этишимиз мумкин.
Давлатимиз томонидан олиб борилае тган солиқ ислоҳотлари 5 та и у налишни ташкил
этиб, улар қуи идагилар:
Солиқ ислоҳотининг биринчи йўналиши
- иқтисодие тга солиқ юкининг
даражасини камаи тириш, шунингдек, солиқ солишнинг соддалаштирилган ва
умумбелгиланган тизими бу и ича солиқларни ту лаи диган ху жалик юритувчи
субъектлар у ртасидаги солиқ юки даражасидаги номутаносибликларни бартараф этиш.
Агар умуман республика бу и ича қарасак, 2023 и илдан бошлаб бюджет
даромадлари 321,0 трлн.су м харажатлар 380,0 трлн.су м (2022-и ил бюджет даромадлари
286,5 трлн. су м харажатлар 321,7 трлн.) ни ташкил этган бу либ, 2024 и ил учун
тасдиқланган прогноз эса бюджет даромадлари 375,0 трлн су м миқдорида, харажатлари
эса 427,6 трлн.су м миқдорида режалаштирилган ҳолда консолидатсиялашган бюджет
52,6 трлн.су м е ки ялпи ички маҳсулотга нисбатан 4 фоиз миқдоридаги тақчиллик билан
шакллантирилди. 2018и илдан бошлаб Давлат бюджети даромадларининг ЯИМга
нисбати пасаи мади, аксинча, фақат у сди. Гарчи корхоналар ва аҳоли учун солиқлар
камаи тирилсада, уларнинг ЯИМдаги умумии улуши ортиб бормоқда.
Солиқ ислоҳотининг иккинчи йўналиши
- солиқларни бирхиллаштириш орқали
уларнинг сонини оптималлаштириш, шунингдек, у хшаш солиқ солиш базасига эга
бу лган солиқларни бирлаштириш, солиқ ҳисоботларини қисқартириш ва
соддалаштириш.
Солиқларни камаи тириш ва унификатсия қилиш борасида муаи ян ишлар амалга
оширилди. Хусусан:
- инфратузилмани ривожлантириш солиғи, давлат жамғармаларига ажратмалар,
қу шимча фои да солиғи қисқартирилди;
- нефт маҳсулотларини ишлатганлик учун олинадиган солиқ, ягона ер солиғи -
бошқа солиқлар билан бирлаштирилди;
- и иғимлардан - автотранспорт воситаларини сотиб олинганлиги ва (е ки)
У збекистон ҳудудига вақтинча олиб кирилганлиги учун и иғим чиқариб ташланди.
Солиқ ислоҳотининг учинчи йўналиши
- макроиқтисодии вазиятнинг
барқарорлигини, У збекистон Республикаси Давлат бюджети ва унинг даромадларини
шакллантиришнинг мустаҳкамлигини таъминлаш.
Солиқ ислоҳотининг тўртинчи йўналиши:
- солиқ қонунчилигини соддалаштириш, солиқ муносабатлари соҳасида норматив-
ҳуқуқии ҳужжатлардаги қарама-қаршиликлар ва зиддиятларни бартараф этиш,
инсофли солиқ ту ловчиларнинг ҳуқуқлари ва қонунии манфаатлари ҳимоясини
кучаи тириш;
- солиқ солиш масалаларини тартибга соладиган ҳаволаки нормалар ва қонун ости
ҳужжатларини максимал даражада чеклаган ҳолда, солиқ қонунчилигининг
барқарорлигини ҳамда Солиқ кодекси нормаларининг ту ғридан-ту ғри амал қилишини
www.e-itt.uz
I SON. 2024
330
таъминлаш.
И ирик ва у рта бизнес учун солиқ қонунчилигини маълум даражада
соддалаштириш амалга оширилди, бу ҳақда юқорида аи тиб у тилган. Бироқ, солиққа оид
қонунчилик кичик бизнес субъектлари, аи ниқса, аи ланмаси 1
млрд.су мдан ошган кичик
бизнес субъектлари учун мураккаблашди. Ушбу корхоналар илгари ҳисоблаб чиқариш
анча осон бу лган учта солиқни ту лашган. 2019 и илдан бошлаб улар ҚҚС ва фои да солиғи
каби ҳисоблаб чиқариш мураккаб бу лган солиқларни ту лашни бошлашди.
Солиқ муносабатлари соҳасида норматив-ҳуқуқии ҳужжатлардаги қарама-
қаршиликлар ва зиддиятларни бартараф этиш бу и ича муаи ян даражада ишлар амалга
оширилди ва амалга оширилмоқда, шунингдек солиқ органларида инсофли солиқ
ту ловчиларни қу ллаб-қувватлаш бу и ича ишлар анча самарали олиб борилмоқда.
Солиқ қонунчилигининг барқарорлигини таъминлаш ва Солиқ кодекси
нормаларининг ту ғридан-ту ғри амал қилишини таъминлашга келсак, бу ерда масала
мураккаброқ:
– республикамиз мустақиллигининг 33 и или мобаи нида солиқ қонунчилиги
ту ртинчи бор тубдан у згармоқда. 2018 и илда бошланган солиқ ислоҳоти 2024 и илга
келиб ҳам давом этмоқда. Ҳар и или муҳим у згартириш ва қу шимчалар киритилмоқда,
ту ғри бу солиқ ту ловчилар учун маълум даражада қии инчиликлар туғдиради. Хусусан,
ҚҚС бу и ича, 2019 и илдан бошлаб ҚҚСни ҳисоблаб чиқаришнинг оралиқ тизими қабул
қилинган. 2020 и илда Солиқ кодексининг қабул қилиниши билан бу тизим бекор
қилинди. Дастлаб асосии фондлар бу и ича ҳисобга олишни чекловчи тизим жории
этилди, бир и илдан кеи ин эса чекловлар бекор қилинди. Шу тариқа, ислоҳотлар
бошланганидан бери деярли ҳар и или шундаи . Ҳа, солиқ тизими ривожлантирилмоқда,
лекин қонунчиликдаги тез-тез у згартиришлар солиқ ту ловчиларда у з устида
ишлашини талаб қилади.
- аксарият экспертларнинг баҳосига ку ра, Солиқ кодексининг янги таҳририни
илгаригисига қараганда тушуниш анча қии ин. Лекин шунга қарамаи , солиқ солиш
масалаларини тартибга соладиган ҳаволаки нормалар ва қонун ости ҳужжатлари сони
анча камаи ган.
Солиқ ислоҳотининг бешинчи йўналиши
- солиқ назоратининг шакл ва
механизмларини жумладан замонавии ахборот-коммуникация технологияларини кенг
жории этиш ҳисобига такомиллаштириш.
Бу и у налишда катта ишлар амалга оширилди. Хусусан, су нгги уч и илда солиқ
назорати бу и ича ахборот-коммуникация технологиялари базаси янгиланди. Электрон
тизимлар, солиқ ту ловчилар томонидан солиқ мажбуриятларини бажармаслик е ки
ту лиқ бажармаслик хавфи даражасига қараб уларни сегментлаш билан солиқ хавфи
таҳлили, солиқ ту ловчининг шахсии кабинети орқали солиқ ҳисоботи, солиқ
ту ловчилар ва уларнинг ҳисобварақларини ру и хатдан у тказиш, ҚҚС ту ловчиларни
ру и хатдан у тказишнинг махсус тизими, товарлар ва хизматларнинг идентификатсия
кодларини жории этиш билан электрон ҳисобварақ-фактуралар, шунингдек ҚҚС бу и ича
солиқ узилиши коеффитсии енти ту ғрисида маълумот бериш тизими, ҚР-кодлари
асосида махсус назорат белгиларини ру и хатдан у тказиш ва сканерлаш тизими, онлаи н-
касса аппаратлари ва онлаи н-терминалларнинг ахборот тизими, ку чмас мулк ижара
шартномаларини ҳисобга қу и ишга му лжалланган Э-Ижара (ижара.солиқ.уз) электрон
сервиси, асосии воситалар, номоддии активлар ва товар-моддии ресурсларни ҳисобга
олиш, товарларнинг келиб тушиши ва қолдиғи таҳлили, онлаи н-ҳисоби ва кузатиб
боришни юритиш учун “Е-актив” (Е-омбор, виртуал омбор) ахборот тизими.
Солиқлар тарихига назар соладиган бу лсак, “Қу шилган қии мат солиғи ишлаб
чиқарувчиларга эмас балки истеъмолга солиқ сифатида дастлаб, 1954-и ил Францияда
иқтисодчи М.Лоре томонидан таклиф этилди ва ку п мамлакатларга тарқалган”
(Завалишина И., 2014) лигини ку ришимиз мумкин. ҚҚС У збекистонда 1992 и илдан
www.e-itt.uz
I SON. 2024
331
солиқ тизимининг бюджет даромадларини таъминловчи энг муҳим қисмига аи ланди.
Унинг солиқ тизимида муваффақиятли амал қилишида У збекистонлик амалие тчи
мутахассислар Ш.Гатаулин, Э.Гадои ев, И.Завалишиналарнинг бу солиқни ундириш
механизмини такомиллаштириш билан боғлиқ қатор илмии тадқиқотлари мавжуд.
Қу шилган қии мат солиғи қу лланилишининг у зига хос хусусиятлари, ҳисоблаш ва
ундириш механизмлари Ш.Тошматов, М.Комилов, Қ.Яҳе и евлар томонидан ҳам
атрофлича у рганилган. Шуни таъкидлаш керакки, республикамизда у зига хос
шаклланган иқтисодии ҳолатни, яъни миллии даромад, ишлаб чиқариш, и ирик
корхоналар сони ва активи давлат корхоналарига тегишли бу лган шароитда,
мулкчиликнинг бошқа шакллари яхши ривожланмаган шароитда бу солиқнинг ва
и ирик давлат корхоналарига нисбатан қу лланиши унинг фискал аҳамияти ижтимоии
соҳаларга камроқ таъсир этган ҳолда жории этиш имконини берди. Хорижии иқтисодчи
олимлардан Жингхиан Зоу, Гуангжун Шен, Яхиан Гонглар Хитои да 2007 и илда ҚҚС
бу и ича амалга оширилган ислоҳотларнинг корхоналар инвестиция фаолиятига,
замонавии технологиялар жалб қилиш орқали иқтисодии самарадорлик у сишига,
шунингдек “даромад самарадорлиги”, “бозор самарадорлиги” ва “мажбуриятларни
қоплаш самарадорлиги”га таъсирини тадқиқ қилган (
Jingxian
Zou, 2019).
Моҳаммад Ализадеҳ, Масоуме Моталлабилар эса қу шилган қии мат солиғи ва
давлат харажатлари у ртасидаги боғлиқликни тадқиқ қилиб, ижтимоии фаровонликни
таъминлаш учун давлат харажатларини қисқартириш, натижада эса ҚҚС ставкасини
ҳам пасаи тиришни илгари суради (Mohammad Alizadeh, 2016). Су нгги даврда
республикамизда иқтисодии шарт-шароитлар у згариши ва бозор механизмларининг
ривожланиши, ташқи савдо операцияларининг ку паи иши, хусусии капиталнинг
ривожланишига имкон берилиши, чет эл корхоналари фаолиятининг фаоллашуви,
хорижии капиталлар оқими ку паи иши, халқаро молия институтлари билан алоқалар
кучаи иши, акциядорлик жамиятлари фаолияти, қимматли қоғозлар бозори фаолияти,
капитал бозори фаолияти қонунчилигининг такомиллашуви бу солиқни янада
мувофиқлаштириш ва такомиллаштиришни акс эттирувчи солиқ тизимини ишлаб
чиқишни тақозо қилди. Шу туфаи ли янги таҳрирдаги Солиқ кодексини ишлаб чиқишда
бу солиқни ундириш механизмида янгиликлар яратиш мақсадида тадқиқотлар олиб
борилди
Қаи д этилганидек, мамлакатимизда амалга оширилае тган иқтисодии ислоҳотлар,
аҳоли бандлигини таъминлаш, даромадини янада ошириш ва ҳае т сифатини
юксалтириш, қулаи ишбилармонлик муҳитини яратиш, кичик бизнес ва хусусии
тадбиркорлик субъектларини қу ллаб-қувватлаш, бу жарае нда солиқ юкини
пасаи тиришга қаратилганлиги иқтисодии сие сатнинг бош мақсади ҳисобланади. Шу
маънода, солиқ ва бюджет сие сатининг асосии и у налишлари доирасида қу шилган
қии мат солиғи бу и ича бир қатор муҳим ҳужжатлар қабул қилингани эътиборга молик.
Жумладан, У збекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Солиқ
ту ловчиларни ҳисобга олишни янада такомиллаштириш ва қу шилган қии мат
солиғининг у рнини қоплаш тартибини соддалаштириш чора-тадбирлари ту ғрисида” ги
қарори, “Қу шилган қии мат солиғи ҳамда чет эл юридик шахслари билан боғлиқ солиқ
маъмурчилигини такомиллаштириш чора-тадбирлари ту ғрисида” ги қарори соҳани
янги босқичга у ткизилишига ва рақамлаштирилишига асос бу лди. Ушбу қарорларга
мувофиқ ҚҚС ту ловчилари ру и хатдан у тиш билан боғлиқ аризалар етти кун ичида
ку риб чиқилиши ва солиқ органлари томонидан аризани ку риб чиқиш натижалари
белгиланган муддатда қу шилган қии мат солиғи ту ловчига тақдим этилмаганда, унга
махсус ру и хатдан у тказилганлиги ту ғрисидаги гувоҳнома автоматик равишда
берилиши назарда тутилган.
Бундан ташқари 2023-и ил 1-мартдан бошлаб “Қу шилган қии мат солиғи
ту ловчилар ва устав жамғармаси (капитали)да давлат улуши 50 фоиз ва ундан ку проқ
www.e-itt.uz
I SON. 2024
332
миқдорда бу лган юридик шахслар учун қуи идагилар мажбурии ҳисобланиши белгилаб
берилди” (Солиқ кодекси, 2019).
- ху жалик юритувчи субъектлар томонидан асосии воситалар, номоддии активлар
ва товар-моддии ресурсларни ҳисобга олиш ҳамда у з устав фондини (устав капиталини)
шакллантириш ва камаи тириш билан боғлиқ барча операцияларни давлат солиқ
органларининг “Е-актив” автоматлаштирилган ахборот тизимида акс эттириш;
- ху жалик юритувчи субъектлар томонидан ху жалик фаолияти давомида товар-
моддии захиралар сақлаш муддати тугагач яроқсизлиги, жисмонан ва маънан
эскирганлиги натижасида и у қ қилинганда ва камомад, и у қотиш е ки шикастланиш
сабабли ҳисобдан чиқарилганда уч иш кунидан кечиктирмасдан “Е-актив”
автоматлаштирилган ахборот тизимида акс эттириш.
1-расм. ҚҚС тўловчиларининг сони йиллар кесимида шаклланиши
Манба:
муаллиф томонидан илмий изланишлар натижасида шакллантирилди
Мазкур расм маълумотларига эътибор қаратадиган бу лсак, 2023-и ил ҳолатига
махсус ру и хатдан у тган ҚҚС ту ловчилар сони 190
272 тани ташкил этди. Бу у тган
и илнинг мос даврига нисбатан 9,7 фоизга ку п.
Энг ку п ҚҚС ту ловчилар қуи идаги
соҳаларда:
савдо – 62,8 минг, қишлоқ хоʻжалиги – 46,4 минг, саноат – 24,8 минг, ҚҚС
ту ловчиларининг юқори у сиш суръатлари, транспорт – 24,9 фоиз, хизмат ку рсатиш – 12
фоизга , ахборот ва алоқа – 9,7 фоизга у сиш кузатилмоқда.
Қу шилган қии мат солиғини бу и ича тадбиркорларнинг муаммо ва масалаларини
бевосита у рганиш ва тадбиркорликни келгусида ривожлантиришнинг асосии
и у налишларини белгилаб олиш юзасидан У збекистон Республикаси Президентининг
қу шилган қии мат солиғи маъмуриятчилигини такомиллаштириш ту ғрисидаги қарори
қабул қилинди. Хусусан, бу борада қу шилган қии мат солиғи бу и ича солиқ ҳисоботи
шаклларига солиқ ту ловчиларга қу шилган қии мат солиғининг салбии миқдорини
қоплаб бериш (қаи тариш) бу и ича солиқ органларига мурожаат қилишни акс эттирувчи
тегишли у згартириш ва қу шимчалар киритилди.
12775
85481
113566
143034
173417
190272
0
50000
100000
150000
200000
250000
2018
2019
2020
2021
2022
2023
со
л
и
қ
т
ўл
о
вч
и
л
ар
с
о
ни
ҚҚС тўловчилар сони 2018-2023 йиллар
кесимидаги динамика.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
333
2-расм. Қўшилган қиймат солиғи ставкалари йиллар кесимида.
Манба:
муаллиф томонидан илмий изланишлар натижасида шакллантирилди
Қу шилган қии мат солиғи бу и ича эндиликда қабул қилинган тартибга ку ра,
тадбирокорлик субъектларига белгилаб қу и илган қулаи ликлар яратилиши натижасида
ҳам қу шилган қии мат солиғидан бу лган тушумлар у згармаи ди. Корхоналарнинг ҚҚС
солиғи ҳисоботларининг деярли барча қисмлари автоматлаштирилиб, электрон
тартибга у тгалиганлиги уларни юритиш билан боғлиқ бу лган англашилмовчиликларни
қисқартирилишига сабаб бу лди. Хусусан, ҳисобварақ фактураларнинг кирим яъни харид
ва сотув қисмини электрон тартибга у тказилгани солиқ ту ловчиларнинг иш юритиш
жарае нини тубдан енгиллаштирилди.
3-расм. Қўшилган қиймат солиғи тўловчиларига давлат бюджетидан
қайтарилган салбий фарқ суммалари ҳақида маълумотлар
(млрд)
.
Манба:
муаллиф томонидан Солиқ қўмитаси маълумотлари асосида шакллантирилди
Республикамизда фаолият юритае тган тадбиркорлик субъектларини Қу шилган
қии мат солиғи салбии фарқ суммасини қаи тариб олиш бу и ича 2019-и илда янги қабул
қилинган Солиқ кодексида янгилик сифатида 274-моддада солиқ у рнини қоплаб бериш
киритилди. Ушбу моддада ку рсатилган тартибда Вазирлар Маҳкамасининг 2020 и ил 14
августда “Қу шилган қии мат солиғи ҳамда чет эл юридик шахслари билан боғлиқ солиқ
маъмурчилигини такомиллаштириш чора-тадбирлари ту ғрисида”ги қарор қабул
қилиниб, амалие тга жории қилинди. Ушбу қарордан келиб чиқиб ишлаб чиқилган
низомга мувофиқ 2020 и илнинг 31 декабр ҳолатига 9
096,8 млрд. су м миқдорида
Ряд1
0%
10%
20%
2015
2016
2017 yil
2018
2019
2020
2021
2022
2023 yil
20%
20%
20%
20%
15%
15%
15%
15%
12%
Қўшилган қиймат солиғи ставкалари пасайиш
динамикаси
0
5000
10000
15000
20000
2020
2021
2022
2023
9096,8
14417,2
19311,7
19666,7
2020-2023-йилларда ҚҚС салбий фарқ суммаларини
қоплаб бериш динамикаси.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
334
қаи тарилган қу шилган қии мат солиғи салбии фарқ суммаси солиқ ту ловчиларга
қаи тарилган миқдори 2023 и илнинг 31-декабр ҳолатига 19
666,7 млрд. су мни ташкил
қилиб, 115 фоиз у сиш суратини ташкил этмоқда.
Хулоса ва таклифлар.
Яширин иқтисодие тни камаи тиришга қаратилган тадбиркорлик фаолияти учун
тенг шароитлар яратиш мақсадида товарлар (иш-хизматлар) нинг бозор нархини
аниқлашнинг инсон омилисиз автоматлаштирилган тизимини амалие тга жории этиш
солиқларнинг адолатлилик тамои илининг таъминланиши ҳамда солиқдан асоссиз
қочиш ҳолатларининг олдини олишга хизмат қилади.
Адабиётлар:
Jingxian Zou, Guangjun Shen, Yaxian Gong (2019) The effect of value-added tax on leverage:
Evidence from China’s value-added tax reform. // China Economic Review. Volume 54, April 2019.
– Pages 135-146
Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabi. (2016) Studying the Effect of Value Added Tax
on the Size of Current Government and Construction Government. // Procedia Economics and
Finance. Volume 36,. Pages 336-344.
Sabine Freizer (2006) tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyati islohoti va fiskal
nazorat”:https://documents1.worldbank.org/curated/en/
542691624154434845/text/Uzbekistan-Tax-Administration-Reform-Project.txt
Tigran
Poghosyan
va
Evgeniya
Kolomak
(2013)
https://www.files.ethz.ch/isn/139068/643172_sa231.pdf
Завалишина (2014) / Ю. С. Подлубнова // Дергачевские чтения – 2014. Русская
литература: типы художественного сознания и диалог культурно-национальных
традиций : материалы XI Всероссийской научной конференции с международным
участием, Екатеринбург, 6–7 октября 2014 г.
Завалишина И. (2005) Солиқлар: назария ва амалиёт. Т: “Иқтисодиёт ва ҳуқуқ
дунёси”, 2005. – 539 б
Кодекс (2020) Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси - Тошкент: Ғафур Ғулом
нашриёт уйи.- 640 б.
Қарор (2020) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Қўшилган қиймат
солиғи ҳамда чет эл юридик шахслари билан боғлиқ солиқ маъмурчилигини
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 14-август қарори
Қарор (2021) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Солиқ
тўловчиларни ҳисобга олишни янада такомиллаштириш ва қўшилган қиймат
солиғининг ўрнини қоплаш тартибини соддалаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 22-
сентабрдаи 595-сонли қарори.
Морис Лоре (1958) Налоги и налогообложение: Учебник для вузов. 4-е изд. — И.Д
Питер “Во Франции он стал применяться с 1958 г”
Павлова Е.В., Дорожко Д.А. (2014) Безработица как социально-экономическое
явление в современной экономике. Проблемы безработицы в Российской Федерации и меры
по её снижению // Вектор науки Тольяттинского государственного университета.
Серия: Экономика и управление.. № 3 (18). С. 29–31. №2.
Райзберг, Б.А. (2008) Современный экономический словарь [Текст] / Б.А. Райзберг,
Л.Ш. Лозовский, Е.Б. Стародубцева. – М.: ИНФРА-М,. – 512 с.
Романовский М.В. (2008) Налоги и налогообложение: налог на добавленную
стоимость/М.В. Романовский, О.В.Врубелевская. – СПб.: Питер,. – 576 с.
Романовского М.В., Врублевской О.В. (2007) Налоги и налогообложение: учебник
[Текст] / под ред. М.В.Романовского, О.В. Врублевской. – 6-e изд. – СПб.: Питер, – 491 с.
Тошматов Ш.А. (2012) Қўшилган қиймат солиғи. Монография.-Т: “Молия”, 15 б; 160 б.
