www.e-itt.uz
I SON. 2024
371
ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТНИ ТАҚСИМЛАШНИНГ САМАРАЛИ СОЛИҚ МЕХАНИЗМИГА
ОИД ХОРИЖ ТАЖРИБАЛАРИ
Уразматов Жонибек Мусурманович
Гулистон давлат университети
Аннотация.
Иқтисодиётнинг эркинлашуви жараёни, фискал сиёсат ва солиқ
тўловчилар солиқ салоҳиятини ошириш муаммоларининг кескинлашуви, солиқ тизими
модернизациясининг самарали воситаларини давлат томонидан қўллаш кўп жиҳатдан
кушилган кийматни тақсимлаш
самарали
солиқ механизми ташкил этилишига ҳам
бевосита боғлиқдир. Бугунги кунда кўплаб мунозараларга сабаб бўлаётган солиқ тизими
ислоҳининг алоҳида бир йўналиши сифатида қўшилган қийматни тақсимлаш
самарали
солиқ механизмини ташкил этиш йўналишларини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Шундан
келиб чиққан ҳолда, мазкур мақолада қўшилган қийматни солиққа тортиш масалалари
муҳокама қилинади.
Калит сўзлар:
миллий иқтисодиёт, бюджет, давлат бюджети, маҳаллий
бюджет, бюджет тизими, бюджет даромадлари, бюджет харажатлари, солиқ, солиқ
тизими, қўшилган қиймат солиғи, фискал сиёсат, макроиқтисодий барқарорлик.
ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ПО ЭФФЕКТИВНОМУ НАЛОГОВОМУ МЕХАНИЗМУ
РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ДОБАВЛЕННОЙ СТОИМОСТИ
Уразматов Джанибек Мусурманович
Гулистанский государственный университет
Аннотация.
Процесс либерализации экономики, обострение проблем фискальной
политики и повышение налогового потенциала налогоплательщиков, применение
государством эффективных средств модернизации налоговой системы во многом,
распределение добавленной стоимости также напрямую зависит от организации
эффективного налогового механизма. Важно изучить направления организации
эффективного налогового механизма распределения добавленной стоимости как
отдельного направления реформы налоговой системы, которое сегодня вызывает много
дискуссий. Исходя из этого, в данной статье рассматриваются вопросы
налогообложения добавленной стоимости.
Ключевые слова:
национальная экономика, бюджет, государственный бюджет,
местный бюджет, бюджетная система, доходы бюджета, расходы бюджета, налог,
налоговая система, налог на добавленную стоимость, налогово-бюджетная политика,
макроэкономическая стабильность.
UOʻK: 336.221.(045)
371-379
I SON – IYUL-AVGUST
www.e-itt.uz
I SON. 2024
372
FOREIGN EXPERIENCE ON AN EFFECTIVE TAX MECHANISM FOR THE
DISTRIBUTION OF ADDED VALUE
Urazmatov Janibek Musurmanovich
Gulistan State University
Annotation.
The process of economic liberalization, the aggravation of fiscal policy
problems and the increase in the tax potential of taxpayers, the use by the state of effective means
of modernizing the tax system in many ways, the distribution of added value also directly depends
on the organization of an effective tax mechanism. It is important to study the directions of
organizing an effective tax mechanism for the distribution of added value as a separate direction
of the reform of the tax system, which today causes a lot of discussion. Based on this, this article
discusses the issues of value added taxation.
Keywords:
national economy, budget, state budget, local budget, budget system, budget
revenues, budget expenditures, tax, tax system, value added tax, fiscal policy, macroeconomic
stability.
Кириш.
Корхоналарнинг самарали фаолият ку рсатиши учун ху жалик механизмининг
барча элементлари мукаммал ишлаши зарур. Аи нан шу и у налишда қу шилган қии мат
солиғини ҳисоблаш ва ту лаш тартибига алоҳида эътибор қаратиш керак. Қу шилган
қии мат солиғини ҳисоблаш ва ту лаш тизимини такомиллаштиришда ривожланган
мамлакатлар тажрибасини у рганиш мухимдир.
Қу шилган қии мат солиғининг республикамиз солиқ амалие тига жории этилиши
давлат бюджети даромадларини шакллантиришнинг барқарор манбасини яратди.
Ку плаб ривожланган мамлакатлардаги каби республикамиз давлат бюджети
даромадларини шакллантиришда ҳам қу шилган қии мат солиғи энг асосии молиявии
ресурс ҳисобланади. Шундан келиб чиқиб, мазкур солиқ механизмидаги мавжуд
муаммолар солиқ тизимига ва давлат бюджети даромадларини шакллантиришга
жиддии таъсир ку рсатади.
У збекистонда қу шилган қии матни тақсимлашнинг солиқ механизмини самарали
шакллантириш масалаларининг назарии , методологик ва амалии жиҳатлари махсус,
мустақил тадқиқот объекти сифатида етарли даражада у рганилмаганлиги танланган
мавзунинг долзарблигини ва илмии -амалии аҳамиятга эга эканлигини белгилаб
беради.
Адабиётлар шарҳи.
Янгидан яратилган қии матнинг назарии асослари А.Смит, Д.Рикардо ишларида,
қу шилган қии мат концепцияси ва ишлаб чиқариш омиллари концепцияси эса Ж. Сэи ,
Дж. Кларк асарларида яратилган.
А.Маршалл тадқиқотлари асосида яратилган иқтисодии қу шилган қии матнинг
замонавии назарияси ҳозирги кунда жаҳоннинг етакчи компаниялари томонидан
қии матни яратиш жарае нида самарали қу лланилиб келмокда.
Хорижий тажрибалар асосида ҚҚС маъмуриятчилиги самарали тадбирларининг
методологик жиҳатларини ўрганишга Алиев
(2013),
Брюммерхофф
(2001),
Вотчаев
(2010),
Голик
(2007),
Князев
(1997)
ларнинг изланишлари бағишланган.
Мамлакатимиз миллий солиқ тизими ва солиққа тортиш амалиётини ривожлан
-
тиришга муносиб ҳисса қўшиб келаётган олим ва амалиётчи мутахассисларимиздан
Гадоев
(1996),
Гатаулин
(1996),
Завалишина
(2005),
Маликов
(2012),
Олимжонов
(1999)
ларни мисол келтириш мумкин. Ўз моҳиятига кўра, ҚҚС истеъмол солиғи
ҳисобланганлиги сабабли унинг идеал базаси, яъни жами якуний истеъмол
www.e-itt.uz
I SON. 2024
373
харажатлари бизнес цикллари давомида бир мунча барқарор бўлиб, ҚҚС базасининг ҳам
барқарорлигини назарда тутади
(
Тошматов
, 2008)
. Аммо, амалиётда ҚҚС даромадлари
баъзан ЯИМ ёки якуний истеъмолга нисбатан анча таъсирчан ҳисобланади
(Sancak,
Velloso, and other, 2010)
. ҚҚСнинг ташқи шокларга нисбатан нобарқарорлик
сабабларини аниқлашда унинг самарадорлик даражаси ва уни белгиловчи омилларни
тадқиқ этиш муҳим масаладир.
Тадқиқот методологияси.
Тадқиқотнинг методологик асоси бу либ У збекистон Республикасида қу шилган
қии матни тақсимлашнинг самарали солиқ механизмини шакллантириш и у налишлари
бу и ича У збекистон Республикаси қонунлари ва меъе рии хужжатлари, У збекистон
Республикаси Президентининг фундаментал асарлари, давлат томонидан бюджетнинг
солиқли даромадларини прогнозлаш, давлат солиқ сие сати, далат солиқ менежментига
доир иқтисодии назария ва ижтимоии -иқтисодии системология асослари ҳизмат
қилади.
Илмии изланиш жарае нида тадқиқот олиб боришнинг гурухлаш, тизимли қие сии
тахлил ва тизмили е ндашув, иқтисодии -математик моделлар, корреляцион, регрессион,
эксперт ва таққослама тахлили, башоратлаш, маълумотларни статистик ишланмаси,
гурухлаш методлари ва бошқа замонавии усулларидан фои даланилади.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Маълумки, ҳар қандаи мамлакатда барқарор иқтисодии у сиш суръатларини сақлаб
туриш ва инқирозлар олдини олиш юзасидан солиқ сие сатини самарали юритишда
солиқ механизмининг дастаклари (имтие з ва преференциялар, махсус режим, чегирма
ва қаи та ҳисоблашлар, инвестицион солиқ кредити ва ҳ.к.)дан кенг фои даланилади.
Авваломбор, ривожланган давлатлар солиқ амалие тида ҳозирда бу лган солиқ
турлари таҳлили шуни ку рсатадики, уларда бизнинг солиқ амалие тимиздан фарқ
қилувчи, аи рим ноанъанавии солиққа тортиш объектлари ҳам учраи дики, улар билан
умумии тарзда танишиб чиқиш, тадқиқимиз учун зарурдир. Аи ниқса, акцизости
товарларни солиққа тортишнинг самарали тадбирлари ва уларнинг афзалликларини
жаҳон солиқ амалие ти тажрибалари тасдиқламоқда.
Маълумки, жаҳон мамлакатлари давлат бошқаруви тизимида солиқ органлари
тузилмаси фаолиятининг уч тури учраши мумкин: битта е ки бир нечта вазирликлар
доирасидаги хизмат е ки агентлик; ягона ярим мустақил орган; бошқарув (кузатув)
кенгашига ҳисобот берувчи ягона ярим мустақил орган.
Мазкур туркумлашга ку ра, жаҳон мамлакатлари солиқ органлари мустақил
фаолият юритишлари, яъни алоҳида вазирлик, қу мита е ки давлат хизмати органи
сифатида ажратилган бу лиши, у е ки бу вазирликлар таркибидаги хизмат е ки агентлик
сифатида мавжуд бу лишлари ва ниҳоят, давлатга, қонун чиқарувчи ва бошқа ваколатли
таркибга ҳисобот берувчи мустақил орган бу лишлари мумкин.
Жаҳон мамлакатлари солиқ органларининг ташкилии таркиби ва бу и сунуви
тамои илларига ку ра 180 та мамлакат бу и ича фарқланишининг у рганилиши уларнинг
ту ртта мезон бу и ича гуруҳларга бу линишини ва У збекистон Республикаси солиқ
тизимининг аралаш моделга хослигини ку рсатди.
Умуман, акцизости товарларни солиққа тортишнинг самарали тадбирларига
хизмат
қилувчи
давлат
солиқ
хизматининг
институционал
асосларини
такомиллаштиришга оид хориж тажрибаларини мамлакатимиз солиқ амалие тида
қу ллаш имкониятларини баҳолашда аи рим жиҳатларга алоҳида эътибор қаратиш
лозим, деб ҳисоблаи миз.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
374
1-расм. Хорижий мамлакатлар солиқ амалиётида корпоратив солиқларни
режалаштириш моделлари хусусиятлари
Манба:
муаллиф томонидан тузилган.
Мазкур умумии хулосалардан келиб чиқиб, акцизости товарларни солиққа
тортишнинг самарали тадбирларига хизмат қилувчи давлат солиқ хизматининг
институционал асосларини такомиллаштиришга оид хориж тажрибаларини қу ллашга
оид қуи идаги таклифларни мақбул ҳисоблаи миз:
- солиқ органларининг институционал структурасини ҳар бир ҳудуднинг
иқтисодие ти
тузилишига,
солиқли
даромадларининг
мамлакат
бюджет
даромадларидаги у рнига мослаштириб бориш зарур;
- солиқ органларига ходимлар томонидан солиқ ту ловчилар ҳақидаги ту планган
ҳар қандаи маълумот (ахборот)дан қу шимча тушумлар манбаларини аниқлаш, шу
орқали солиқ солиш объекти ку ламини ва базасини кенгаи тириш мақсадлари учун
фои даланиш ваколатини бериш лозим;
- солиқ органлари, шу жумладан солиқ органлари ходимларининг иш фаолияти
самарадорлигидан келиб чиққан ҳолда реи тинг баҳолаш тизимини и у лга қу и иш керак;
- солиқ органлари иш фаолияти самарадорлиги натижаларини қуи идаги
и у налишлар бу и ича баҳолаш тизимини ишлаб чиқиш лозим: а) солиқ ту ловчиларга
хизмат ку рсатиш сифати; б) қу шимча солиқ манбааларини аниқлаш ва уларни солиққа
тортиш; в) солиқ профилактикасини ташкил этиш ва уни у тказиш;
- солиқ органлари фаолияти, уларнинг натижалари ту ғрисидаги статистик
ҳисоботларни Халқаро валюта фонди, Иқтисодии ривожланиш ва халқаро ҳамкорлик
ташкилоти томонидан аниқланадиган услубие тлар асосида юритишни и у лга қу и иш
лозим.
Ҳозирги замон жаҳон солиқ амалие тида юзага чиқае тган муҳим жиҳатлардан бири
– ҚҚС маъмуриятчилигининг самарали тадбирлари таркибида солиқ ту ловчилар
Корхонада
солиқларни
режалаштириш
модели
Хорижий
мамлакатлар
Модел
тавсифи
Британия-
америкача
модел
АҚШ, Буюк
Британия, Ирландия,
Голландия, Канада,
Австралия,
Ҳиндистон,
Индонезия ва б.қ.
Мустақил фаолият
сифатида
бухгалтерия ҳисоби
ҳамда солиқ ҳисоби
ва таҳлилининг
параллел амал
Континенталь
модел
Швецария, Италия,
Швеция, Испания,
Германия ва б.қ.
Бухгалтерия ҳисоби
ҳамда солиқ ҳисоби
ва таҳлилининг
етарлича яқинлиги
Жанубии
америкача
модел
Аргентина, Бразилия,
Уругваи , Боливия,
Чили ва б.қ.
Бухгалтерия ва
солиқ ҳисобининг
бирлиги
www.e-itt.uz
I SON. 2024
375
томонидан у з солиқ мажбуриятларини ихтие рии равишда ижро этишни
рағбатлантиришга оид янги ҳамкорлик жиҳатлари, жумладан, солиқ ту ловчиларни
оммавии ахборот воситалари орқали хабардор қилиш тизимларини кенгаи тириш, солиқ
ту ловчиларга маслаҳатлар бериш ва улар билими, саводхонлигини ошириш учун Call-
марказлар фаолиятидан
фои даланиш,
ҳисобот
буклетлари,
декларациялар
намуналарини бепул тарқатиш ва х.к. муҳим у рин тутмоқда.
Солиқ маданиятининг юқори бу лиши ривожланган давлатлар тажрибасида,
жумладан, Япония, Жанубии Корея ва Германия каби давлатларда “Public relations”,
яъни жамоатчилик муносабатларини кенг шаклланганлиги билан бевосита боғлиқдир.
Масалан, Японияда ҳудудии давлат солиқ идораларида телефон орқали 600 дан ортиқ
солиқ маслаҳатчилари хизмат ку рсатади, солиқ хизмати ходимлари билан юзма-юз
ҳолда, е зма равишда е ки веб саи тлар орқали мурожаат қилган шахсларга ҳам алоҳида
хизматлар ку рсатилади.
1-жадвал
Алоҳида олинган хорижий мамлакатлар солиқ амалиётида
давлатнинг
ҚҚСга
оид самарали тадбирлари
Мамлакатлар
Тадбирнинг фарқловчи хусусияти
Венгрия,
Дания,
Норвегия,
Швеция
Асосий эътибор узлуксиз занжирнинг барқарорлигини таъминлашга
қаратилган. ҚҚС барқарор юқори
ставкада олинади, тартибга солишнинг
мураккаб, лекин мустаҳкам таркибига эга, солиқ ставкалари ва имтиёзлар
кўлами ҳудудий миқёсда фарқланиши мумкин.
Европа
Иттифоқи
давлатлари
Асосий урғу билвосита солиқларга, хусусан ҚҚСга берилади. Мазкур
солиқ бюджетга доимий ва салмоқли тушумларни таъминлайди, ислоҳ
қилишда ўта қатъий ва мустаҳкамдир. Европа Иттифоқи ички ҳудудида
ҚҚСга нисбатан ягона хуқуқий механизм амал қилади, бироқ солиқнинг
ставкалари ва имтиёзлари аъзо
-
мамлакатлар ўртасида фарқ қилади.
Япония
Давлат тушумларнинг асосий қисмини бюджетдан ташқари фондларга
ажратмалар ҳисобига, янада аниқроқ тарзда меҳнаткашларнинг
ижтимоий суғурта ва таъминотига ажратмалар орқали таъминлайди.
Мазкур ажратмалар ҳам тўғри ва эгри солиқлар белгиларига эгадир –
ёлланма ишчилар томонидан иш хақидан тўланади ва ишлаб чиқарувчи
томонидан маҳсулот ва хизматлар қийматига қўшилади.
Ирландия
ҚҚС
ставкасининг пастлиги ҳам четдан капиталнинг оқиб келишини ҳам
ички ишлаб чиқариш ўсишининг юқори суръатларини таъминлайди.
Солиқ маслахатчилиги ривожланган тизими ва итизомли солиқ
тўловчиларга солиқ маъмуриятчилигининг махсус хизмат режими
қўлланилади.
Буюк
Британия
,
Франция
Алоҳида ҳудудлар, ишлаб чиқариш тармоқларини қўллаб
-
қувватлаш
учун ҚҚСда рағбатлар тизимининг мавжудлиги: капитал қўйилмалар учун
бюджетдан бир марталик тўловлар мавжудлиги, ишлаб чиқариш
иншоотлари қуриш учун давлат субсидияларининг ажратилиши, солиқ
имтиёзлари ва преференциялари кенг кўламининг амал қилиши. Солиқ
маданиятининг юқори даражаси шаклланганлиги боис солиқ тўлашнинг
ихтиёрийлиги тамойили кўпроқ ҳаёт тарзига айланганлиги боис
интизомли солиқ тўловчиларга солиқ органлари томонидан кўпроқ
маслахат бериш тарзидаги хизматлар амалга оширилади.
Германия
Келгуси тараққиёт учун юксак имкониятларга эга бўлиши кутилаётган
иқтисодий қолоқ ҳудудларга маблағ ажратаётган компанияларга йирик
солиқ имтиёзлари тизимининг қўлланилиши. Солиқлар бўйича тўлов
интизомига риоя қилинишини назорат қилиш тадбирларининг
қатъийлиги,
солиқларни
тўлашдан
бўйин
товлашга
жиноий
жавобгарликнинг мавжудлиги.
Манба:
муаллиф ишланмаси.
www.e-itt.uz
I SON. 2024
376
Шунингдек, мустақил фаолият ку рсатувчи 70 мингга яқин малака сертификатига
эга бу лган шахслар томонидан солиқ маслаҳати хизмати ку рсатилади. Бу эса у з
навбатида 1,8 мингдан ортиқ кишига 1 та малака сертификатига эга бу лган мустақил
фаолият юритувчи шахс ту ғри келишини ифода этади ва солиқ маслаҳати хизматини
юқори даражада шаклланганлигидан далолат беради.
Жанубии Кореяда эса Миллии солиқ хизмати таркибида солиқ ту ловчилар билан
ишлаш бу и ича алоҳида Мижознинг талабини қондириш (солиқ ту ловчилар
мурожатлари бу и ича ишлаш) маркази ташкил этилган. Миллии солиқ хизматининг
ушбу марказида солиқ тизимида камида 10 и ил тажрибага эга бу лган ходимлар ишлаши
белгилаб қу и илган.
Умуман, алоҳида олинган хорижии мамлакатлар солиқ амалие тида давлатнинг
бевосита ва билвосита солиқларга оид самарали тадбирларини у рганиш ҳозирда муҳим
аҳамият касб этади (1-жадвал).
Ку пчилик давлатлар (Франция, Германия, Швеи цария) ҚҚС маъмуриятчилиги
амалие тида миллии солиқ қонунчилигида
“солиқ тўловчиларнинг солиқ текширувлари
жараёнида тегишли тушунтириш ва асосларни текширувчиларга етказиб
беришларининг мажбурийлиги”
белгилаб қу и илган ва ушбу талабнинг бузилиши
қонунии тарзда жавобгарлик учун асос бу лади.
Товар(иш,хизмат)ларни ҚҚСга тортишнинг самарали тадбирларида қатор
хорижии мамлакатлар (Швеи цария, Франция, Канада) солиқ амалие тида унумли тарзда
қу лланилиб келае тган муҳим тажриба – “
солиқ тўловчилар солиқ тарихига оид
маълумотларнинг шаффофлиги ва улардан фойдаланувчи давлат органлари учун махсус
рухсатномасиз тизимли тарзда фойдалана олиш имкониятининг яратилганлиги”
дир.
Мазкур тажрибани мамлакатимиз солиқ амалие тга қу ллаш У збекистон
Республикаси ДСҚ ва давлат солиқ органлари таркибида солиқ ту ловчиларга оид
маълумотларни ту плаш, зарур маълумот базасини ту лиқ шакллантириш ва уларни
таҳлил қилиб бориш билан шуғулланувчи махсус бу лим ва таркибларлар фаолиятини
и у лга қу и иш зарурияти юзага келади.
2-жадвал
Қўшилган қиймат солиғи тўлаётган давлатлар ва солиқ ставкалари
Давлат номи
ҚҚС
, %
Давлат номи
ҚҚС
, %
Венгрия
27
Хитой
16
Дания, Норвегия, Швеция
25
Туркманистон,
Ўзбекистон
15 (12)
Греция
24
Қозоғистон,
12
Исландия
24,5
Қирғизистон
12
Уругвай, Португалия
23
Жанубий Корея, Индонезия, Ливан
10
Италия
22
Швейцария
8
Голландия, Бельгия
21
Таиланд
7
Буюк Британия, Франция,
Австрия, Россия, Белорусия
20
Доминикан Республикаси
6
Германия
19
Сингапур, Саудия Арабистони
5
Латвия, Исроил, Тожикистон
18
Ҳиндистон
4
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Давлат Солиқ Қўмитаси малака ошириш маркази
маълумотлари асосида тайёрланган.
Ушбу зарурият туфаи ли ҚҚС маъмуриятчилиги самарадорлигини оширишда қатор
хорижии мамлакатлар (Канада, Норвегия, Мексика, Австралия, Франция)
“солиқ
амалиётида солиқ хизмати органларида лавозимлар регламентини қайта кўриб
чиқиш
”ни ва ҳар қаи си бу лим маъсулияти ва ваколатларини ифодаловчи хизмат
Низомларини қонунии тарзда янгидан тасдиқланишини шарт қилиб қу и ди.
Юқоридаги жадвал маълумотларидан ку риниб турибдики, бугунги кунда
иқтисодие ти ривожланган давлатларда қу шилган қии мат солиғи ставкаси кам
www.e-itt.uz
I SON. 2024
377
миқдорда белгиланганлиги гувоҳи бу ламиз. Қозоғистон ва Қирғизистонда қу шилган
қии мат солиғи ставкаси 12 фоиз, Жанубии Корея, Индонезия ва Ливанда 10 фоиз,
Швеи царияда 8 фоиз, Таиландда 7 фоиз ставкада солиқ амалие тини ку риш мумкин.
Ушбу давлатларнинг иқтисодие ти бугунги кунда ривожланган давлатлар қаторидан
жои олганлигини ва тадбиркорларнинг солиқ муносабатларида ижобии иштирок этиши
бюджетнинг ортиб боришига хизмат қилади(2
-жадвал
).
Ҳозирги кунда ишлаб чиқариш ва қаи та ишлаб чиқаришга ихтисослашган
корхоналар тармоғи кенгаи иб борае тган бир вақтда ушбу корхоналарга 15 фоизлик
солиқ ставкасини 10 фоизга тушириб белгилаш ҳам тадбиркорларни янада қу ллаб
қувватлашга асос бу либ хизмат қилади. Бунинг натижасида қанчадан қанча ҳали ҳам
яширин иқтисодие т орқали тадбиркорлиги амалга ошириб, охир оқибатида қонун
олдида жавоб беришга ту ғри келае тганларнинг олди олиниб, е ш тадбиркор-ларнинг
ривожланиши ҳамда ишлаб чиқарилган маҳсулотларини дуне миқие сида
рақобатдошлиги таъминлашга хизмат қилади.
Умуман, жаҳон солиқ амалие ти бои ижобии тажрибаларини инобатга олган ҳолда
товар(иш,хизмат)ларни ҚҚСга тортишнинг самарали тадбирларига оид
солиқ
маъмуриятчилиги самарали воситаларини жорий этишда “солиқ тўловчилар ва солиқ
органларининг ҳамкорликда ўсиш”ини таъминлашга қаратилган талабларини
қаноатлантиришга йўналтирилган ишончли ҳамкорликни ташкил этиш мақсадида
солиқ органлари хизмат кўрсатиш очиқлиги жараёнларининг шаффофлигини ошириш
лозим.
Бу соҳада амалга оширилиши зарур бу лган тадбирлар таркибида қуи идагилар
ҳам инобатга олиниши даркор:
- солиқ ту ловчиларга ахборот хизматлари ку рсатиш бу и ича жарае нларни
методологик таъминлаш;
- барча каналлар ва ресурлар бу и ича солиқ ту ловчиларга интерактив ва ахборот
хизматларини ку рсатиш жарае нларини яхшилаш;
- солиқ ту ловчининг талаби ва кутиши ту рисидаги ахборотлар таҳлили асосида,
сервис хизматларининг самарали ва сифатини назорат қилувчи мониторинг тизимини
жории этиш;
- солиқ ту ловчиларга қонунчиликда жории қилинган ва режалаштирилае тган
у згартиришлар, мерии -ҳуқуқии ҳужжатлар, суд қарорлари, шарх ва тушунтиришлар
юзасидан доимии ва фаол ахборотлар бериб бориш;
- доимии асосда тадбиркорлик ва фуқаролик жамиятлари, экспертлар билан
ҳамкорликда солиқ қонунчилигидаги актуал маслаларни муҳокама қилиб бориш;
- солиқ органлари фаолиятининг молиявии малумотларининг очиқлиги ва
фои даланишга рухсат этилиши шаффофлигини ошириш;
- давлат-хусусии ҳамкорлик ҳуқуқи асосида хусусии бизнес билан ҳамкорликда
солиқ хизматларини ривожлантириш;
- солиқ инспекторларининг солиқлар тушумини и иғиш бу и ича янада самаралироқ
ишлашига эришиш;
- солиқлар ва солиқ ту ловчилар бу и ича аниқ ахборот олиш;
- мавжуд ахборотни ҳимоялаш.
Товар(иш,хизмат)ларни ҚҚСга тортишнинг самарали тадбирларида
оид солиқ
маъмуриятчилигининг стратегик мақсади
-
солиқ маъмуриятчилиги усуллари
воситасида давлат солиқ сие сатини ру е бга чиқариш; солиқ ту ловчиларнинг у з солиқ
мажбуриятларини ту лиқ адо этишларини назорат қилиш, давлат бюджетига тушумлар
барқарорлигини таъминлашдан иборат.
Бунинг учун қуи идагиларга риоя этиш зарур:
солиқ ту ловларининг у з вақтида ва
бир хилдаги тушумини таъминлаш, маъмурии тартиб-таомилларни максимал даражада
камаи тириш ва соддалаштириш, солиқ солинадиган базани кенгаи тириш ва
www.e-itt.uz
I SON. 2024
378
иқтисодие тда хуфе на аи ланмаларни қисқартириш ҳисобига бюджетларнинг даромад
қисмини барқарор шакллантириш.
Маълумки, товар(иш,хизмат)ларни ҚҚСга тортишнинг самарали тадбирларига
оид солиқ маъмуриятчилигининг самарали восита ва дастакларини ҳае тга татбиқ этиш
ҳозирги кунда унинг
мавжуд усуллари тизими
(бошқариш, хабардор қилиш, тарбиялаш,
маслаҳат бериш, рағбатлантириш, имтие з бериш, назорат қилиш, ундаш (мажбурлаш),
жазолаш)ни такомиллаштиришни талаб этади ва бунинг учун қуи идаги жиҳатлар
эътиборга олиниши зарур:
- солиққа тортиш ишларини юритишда солиқ тизимининг энг асосии вазифалари
қуи идагилардан иборат солиқ қонунчилиги бажарилишини назорат қилиш солиқларни
ту ғри ва ту лиқ хисобланишини назорат қилиш;
- солиқларни давлат бюджетига ту ланишини назорат қилиш;
- солиқ солинадиган базани кенгаи тириш бу и ича таҳлил қилиш ва таъсирчан
чоралар ишлаб чиқиш.
Жаҳон солиқ амалие тида ҳам ҚҚСнинг моҳияти доимо билвосита солиқлар
доирасида у рганиб чиқилган. Шу боис ҚҚСнинг иқтисодии моҳияти давлат билан
юридик шахслар у ртасида вужудга келувчи объектив мажбурии ту ловларга асосланган
молиявии муносабатлар орқали характерланади.
Хулоса ва таклифлар.
Қу шилган қии мат солиғини такомиллаштириш и у лларини таҳлил қилиш
жарае нида қуи идаги таклиф ва тавсияларни таъкидлаш жоиз ҳисобланади:
Биринчидан,
бугунги кунда иқтисодие ти ривожланган давлатларда қу шилган
қии мат солиғи ставкаси кам миқдорда белгиланганлиги ушбу давлатларнинг бюджет
даромадлари ва тадбиркорларнинг ошиб боришига хизмат қилмоқда. Ҳозирги кунда
У збекистонда ҳам ишлаб чиқариш ва қаи та ишлаб чиқаришга ихтисослашган
корхоналар тармоғи кенгаи иб борае тган бир вақтда ушбу корхоналарга 15 фоизлик
қу шилган қии мат солиғи ставкасини 10 фоизга тушириш таклиф этилади;
Иккинчидан
, тадбиркорларни қу ллаб-қувватлаш мақсадида давлат солиқ
инспекциялари масъул ходимлари томонидан ҳисобланган солиқ суммасига нисбатан
кечиктирилган ҳар бир кун учун пеня (молиявии жазо) қу лланилиши бекор қилиш
тавсия этилади;
Учинчидан,
корхоналарнинг аи ланма маблағлари ортиб бориши билан
даромадларнинг ҳам ортиб броишига хизмат қилиши мақсадида аи ланма маблағларига
чегаравии миқдор 500 млрд.су м қилиб белигилаш ва аи ланма маблағлари 500
млрд.су мдан ошган қисмига солиқ ставкасининг имтие зли шаклини жории қилишни
таклиф этилади;
Юқоридаги таклиф ва тавсиялардан келиб чиқиб, хулоса у рнида шуни таъкидлаш
жоизки, қу шилган қии мат солиғини такомиллаштиришда хорижии давлатларнинг
солиқ амалие ти тажрибасидан фои даланган ҳолда, солиқ ставкаларининг
пасаи тирилиши, ҳисобланган солиқ суммасига нисбатан кечиктирилган ҳар бир кун
учун пеня (молиявии жазо) қу лланилмаслиги, қу шилган қии мат солиғи ту ловчи
корхоналарга аи ланма маблағларининг чегаравии миқдордан ошган қисмига солиқ
ставкасининг имтие зли шаклини қу ллаш каби таклифларнинг амалга оширилиши
натижасида, тадбиркорларни янада қу ллаб қувватлаш, инсофли ва ҳалол
тадбиркорларнинг ку паи иши, қу шилган қии мат солиғи ундирилиши билан боғлиқ
солиқдан қочиш и у лларини камаи иши ва бюджет даромадларини оширишга хизмат
қилади.
Адабиётлар:
Sancak, C., R. Velloso, and J. Xing. (2010) Tax Revenue Response to the Business Cycle,» IMF
www.e-itt.uz
I SON. 2024
379
Working Paper 10/71 (Washington: International Monetary Fund). - pp. 12-27.
Абдувохидов А.А. и др. (2022) ҲУДУДЛАРДА КИЧИК БИЗНЕС ВА ХУСУСИЙ
ТАДБИРКОРЛИКНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА ТИЖОРАТ БАНКЛАРИНИНГ КРЕДИТЛАШ
СИЁСАТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ //barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali.
– Т. 2. – №. 5. – С. 46-52.
Алиев Б. Х. (2013) Налоговые системы зарубежных стран / Б.Х. Алиев, Х.М. Мусаева.
- М.:Юнити-Дана,. – 216 с.
Брюммерхофф, Д. (2001) Теория государственных финансов / Д. Брюммерхофф. –
Владикавказ: Пионер-Пресс, – 480 с.
Ваҳобов А., Маликов Т. (2012) Молия. – Т.: «НОШИР», – 712 б.
Вотчаев А.А., Барулин С.В., Ермакова Е.А., Степаненко А.А. (2010) - Саратов: СГСЭУ, –
170 с.
Гадоев Э. ва бошқ. (1996) Солиққа оид хатолар. – Т.: "Иқтисодиёт ва ҳуқуқ дунёси"
нашриёт уйи, -128 б.
Гатаулин Ш. (1996) Солиқлар ва солиққа тортиш. – Т.: ДСҚ,. – 241 б.
Голик Е.Н. (2007) Косвенные налоги в условиях институциональных преобразований
налоговой системы Российской Федерации: Монография / Ростовский государственный
экономический университет «РИНХ». – Ростов-на- Дону,. – 242 с.
Завалишина И. (2005) Солиқлар: назария ва амалиёт. – Т.: “Иқтисодиёт ва ҳуқуқ
дунёси”, – 544 б.
Князев, В.Г. (1997) Налоговые системы зарубежных стран: учеб. пособие / В.Г. Князев,
Д.Г. Черник. - М.: Закон и право, Юнити,. – 81с.
Маликов Т., Олимжонов О. (1999) Молиявий менежмент. – Т.: Академия,. – 254 б.
Нурмухаммидова, М. Х., Абдувохидов, А. А., & Мамажонова, С. В. (2021). ИҚТИСОДИЙ
ИСЛОҲОТЛАРНИНГ ҲОЗИРГИ БОСҚИЧИДА ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИНИ БАРҚАРОР
РИВОЖЛАНТИРИШ АСОСЛАРИ.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY
JURNALI,
1(6), 401-417.
Тошматов Ш. (2008) Корхоналарни ривожлантиришда солиқлар роли: Монография.
– Т.: Фан ва технология. – 204 б.
