www.e-itt.uz
II SON. 2024
286
ЎЗБЕКИСТОННИНГ ИҚТИСОДИЙ ЎСИШИ: ДИНАМИКАСИ, ОМИЛЛАРИ
ВА МУАММОЛАРИ
PhD
Каландаров Равшан Абдукаюмович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0000-0002-9080-4402
Аннотация.
Ушбу мақолада Ўзбекистоннинг иқтисодий ўсиши динамикаси ҳамда
миллий иқтисодиёт тармоқлари таҳлил этилиши асосида иқтисодий ўсишни
жадаллаштирувчи ҳам унга тўсқинлик қилувчи секинлаштирувчи омиллар ажратиб
олинган. Шунингдек, миллий иқтисодиётнинг барқарор ўсишини таъминлашга
қаратилган илмий ва амалий таклифлар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар:
иқтисодий ўсиш, ЯИМ, иқтисодиёт секторлари, иқтисодий ўсишга
омиллари, иқтисодий ўсишни секинлаштирувчи омиллар, инновациялар.
ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ УЗБЕКИСТАНА: ДИНАМИКА, ФАКТОРЫ
И ПРОБЛЕМЫ
PhD
Каландаров Равшан Абдукаюмович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье на основе анализа динамики экономического роста
Узбекистана и отраслей национальной экономики, выделены факторы, ускоряющие
экономический рост и замедляющие его. Также разработаны научно-практические
предложения, направленные на обеспечение устойчивого роста национальной экономики.
Ключевые слова:
экономический рост, ВВП, отрасли экономики, факторы
экономического роста, факторы замедления экономического роста, инновации.
ECONOMIC GROWTH OF UZBEKISTAN: DYNAMICS, FACTORS
AND PROBLEMS
PhD
Kalandarov Ravshan Abdukayumovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In this article, on the basis of the analysis of the economic growth dynamics of
Uzbekistan and national economic sectors, factors that accelerate economic growth and slow it
down are distinguished. Also, scientific and practical proposals aimed at ensuring the sustainable
growth of the national economy have been developed.
Keywords:
economic growth, GDP, economic sectors, economic growth factors, economic
growth slowing factors, innovations.
UOʻK: 330.35.01(575)
286-292
www.e-itt.uz
II SON. 2024
287
Кириш.
У збекистон у зининг бои мадании мероси ва муҳим табиии ресурслари билан
Марказии Осие да стратегик у ринни эгаллаи ди. Республикамиз 1991-и илда
мустақилликка
эришганидан
бери
иқтисодии
тараққие тда
сезиларли
муваффақиятларга эришди. Ушбу мақолада, биз, У збекистондаги иқтисодии у сишнинг
асосии жиҳатларини таҳлил этиш орқали бу жарае нга е рдам берувчи омилларни
ажратиб оламиз ҳамда келгуси тараққие т и у лида мамлакат олдида турган асосии
вазифаларни е ритишга ҳаракат қиламиз.
Адабиётлар шарҳи.
Иқтисодии у сиш иқтисодии назария ва амалие тнинг асосии мавзуларидан
биридир. У ку п жиҳатларни, жумладан, у сишга таъсир этувчи омилларни, унинг
у лчовларини, жамият ва умуман иқтисодие тга таъсирини у з ичига олади. Ушбу шарҳда
иқтисодии у сиш билан боғлиқ тадқиқотнинг асосии и у налишлари ку риб чиқилади.
Иқтисодии у сиш турли назариялар призмаси орқали у рганилади:
Классик назария: Адам Смит (2022) ва Давид Рикардо (2015) каби асосчилар ишлаб
чиқариш омиллари сифатида капитал, меҳнат ва табиии ресурсларнинг аҳамиятини
таъкидладилар. Смит эркин бозор ва рақобатнинг ролини таъкидлади.
Неоклассик назария: Солоу ва Кобба (2020)иқтисодии у сиш капитал ту планиши,
ишчи кучининг у сиши ва технологик у згаришлар билан белгиланадиган моделни
таклиф қилди. Солоw модели у сишнинг асосии омили сифатида технологик
тараққие тнинг ролига қаратилган.
Эндоген у сиш назариялари: Пол Ромер (2006) ва Роберт Лукас (2013) каби
иқтисодчилар томонидан ишлаб чиқилган ушбу назариялар инсон капитали,
инновациялар ва институционал омилларнинг аҳамиятини таъкидлаи ди. Улар билим
ва технологияга инвестиция киритиш барқарор иқтисодии у сишга олиб келиши
мумкинлигини таъкидлаи дилар.
Экологик муаммолар, ижтимоии тенгсизлик ва юзага келиши мумкин бу лган
иқтисодии инқирозлар. Жозеф Стиглитс (2024) ва Амартия Сен (1999) каби
муаллифларнинг асарлари ижтимоии ва экологик жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда
мувозанатли у сиш зарурати ҳақида саволлар туғдиради.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
У збекистон мустақилликка эришган дастлабки и илларда ку пчилик постсовет
республикаларига
хос
бу лган
иқтисодии
қии инчиликларга
дуч
келди.
Марказлаштирилган режали тизимдан бозор моделига у тиш ЯИМнинг кескин пасаи иши
ва аҳоли турмуш даражасининг е монлашуви билан кечди. Аи нан шу даврдан бошлаб
У збекистонда иқтисодие тни либераллаштириш ва инвестицион муҳитни яхшилашга
қаратилган кенг қамровли иқтисодии ислоҳотлар бошланди. Хусусан, тадбиркорлик
фаолиятини юритиш ва хорижии инвестицияларни жалб этиш учун қулаи шарт-
шароитлар яратишга қаратилган қатор қонун ҳужжатлари қабул қилинди, муҳим
институционал у згаришлар амалга оширилди ҳамда бу жарае н бугунги кунда ҳам давом
этмоқда. Бу ислоҳотлар кеи инги и илларда барқарор иқтисодии у сишга замин яратди.
У збекистон иқтисодие ти учта асосии тармоқ: саноат, қишлоқ ху жалиги ва хизмат
ку рсатишга боғлиқ. Уларни алоҳида таҳлилига ту ҳталамиз.
Қадимги иқтисодии ғоялардан тортиб физиократизм таълимотигача қишлоқ
ху жалиги мамлакатлар иқтисодие тининг асосини ташкил этган. Хозирги кунда ҳам бир
қатор мамлакатлар иқтисодие тида асосии тармоқ сифатида миллии иқтисодие тда
салмоқли улуш эгаллаи ди. Мустақилликнинг дастлабки даврида У збекистон
иқтисодие ти аграр-индустриал характерга эга бу либ, ЯИМда ушбу соҳанинг 33 фоизни
ташкил этган ҳолда, 2023 и ил якунлари бу и ича ушбу ку рсаткич 24,3 фоизни ташкил
www.e-itt.uz
II SON. 2024
288
этди
28
. Шу у ринда таъкидлаш лозимки қишлоқ, у рмон ва балиқ ху жалиги ишлаб
чиқаришининг физик ҳажми мутассил у сиб борган вақтда ушбу соҳанинг ЯИМдаги
улуши камаи иб бормоқда. Аммо шуни назарда тутиш лозимки, ушбу соҳанинг
муҳимлиги унинг мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаши билан
белгиланади.
1-расм. Қишлоқ, ўрмон ва балиқ хўжалигининг ўсиш суръатлари динамикаси
Манба:
Ўзбекистон Республика президенти ҳузурида статистика агентлиги
маълумотлари асосида ишлаб чиқилди.
Су нгги и илларда қишлоқ, у рмон ва балиқ ху жалигининг у сиши нисбатан
барқарорлик динамикасини намои иш этиши билан бирга, мамлакат ЯИМ у сишидан паст
ку рсаткичга эга бу лиши кузатилмоқда. Шу билан бирга аи нан пандемия шароитида
ушбу соҳагина нисбатан юқори у сишга эга бу лди. У збекистон қишлоқ ху жалигида катта
улушни пахта, мева ва сабзавотлар каби юқори сифатли маҳсулотлар эгаллаи ди. Бироқ,
қишлоқ ху жалигидаги таркибии муаммолар, жумладан, иқлим шароитига боғлиқлик ва
янада самарали ишлаб чиқариш технологияларини жории этиш зарурати янгиланишга
интилмоқда.
У збекистон саноати миллии иқтисодие тнинг локомотиви ҳисобланади. Жаҳон
тажрибаси ку рсатишича, аи нан саноатни ривожлантириш орқали миллии иқтисодие тда
барқарор у сишга эришиш мумкин. Мамлакатимиз саноатининг асосии , яъни 84,4 фоиз
улуши электроника, машинасозлик ва енгил ишлаб чиқариш, қурилиш, озиқ-овқатлар
каби соҳаларни қамраб олувчи ишлаб чиқариш саноати соҳаларига ту ғри келади.
Мустақиллик даврида саноатнинг ЯИМдаги улуши у сиб борган ҳолда ушбу ку рсаткич
1990 и иллар бошидаги 16 фоиздан 2023 и ил якунлари бу и ича 26,1 фоизни ташкил
этди
29
.
2019-2023 и илларда саноат сектори нисбатан беқарор у сиш тенденциясини
намои иш этди. Бизнинг фикримизча, Covid-19 пандемияси натижасида юзага келган
санитар инқироз ва ундан кеи инги и илдаги ижобии силжишлар ушбу беқарорликнинг
асосии сабаби бу лди.
28
У збекистон
Республика
президенти
ҳузурида
статистика
агентлиги
маълумотлари
https://stat.uz/img/press-reliz-uzb-4-kv-2023.pdf.
29
У збекистон
Республика
президенти
ҳузурида
статистика
агентлиги
маълумотлари.
https://stat.uz/img/press-relizlar/02_-vvp_press-reliz-2023-g__uzb.pdf
3,1
2,9
4
3,6
4,1
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
2019
2020
2021
2022
2023
www.e-itt.uz
II SON. 2024
289
2-расм. Саноатнинг ўсиш динамикаси
Манба:
Ўзбекистон Республика президенти ҳузурида статистика агентлиги
маълумотлари асосида ишлаб чиқилди. https://stat.uz/img/press-reliz-yanvar-dekabr-uzb.pdf.
Бироқ, ушбу секторда ускуналар ва технологик жарае нларни модернизация қилиш
билан боғлиқ муаммолар мавжуд, бу, албатта, рақобатбардошликни оширишнинг
асосии шартидир. Миллии иқтисодие тнинг жадал у сиб борае тган соҳаси хизматлар
секторидир. Ушбу сектор кенг ку ламни ташкил этиб, унинг тармоқларидан
телекоммуникация, молиявии хизматлар ва туризм каби соҳалари жадал ривожланиш
суръатларини ку рсатмоқда. 2023 и ил якунлари бу и ича ушбу соҳада фаолият
юритае тган ху жалик юритувчи субъектлар сони 343059 тани ташкил этган ҳолда, у сиш
ку рсаткичи 13,7 фоизга, ЯИМдаги улуши 43,4 фоизга тенг бу лди
30
.
3-расм. Хизматлар секторининг ўсиш суръатлари
Манба:
Ўзбекистон Республика президенти ҳузурида статистика агентлиги
маълумотлари асосида ишлаб чиқилди. https://stat.uz/img/analitika-12_2023-zb.pdf.
30
У збекистон
Республика
президенти
ҳузурида
статистика
агентлиги
маълумотлари.
https://stat.uz/img/press-relizlar/02_-vvp_press-reliz-2023-g__uzb.pdf, https://stat.uz/img/analitika-12_2023-
zb.pdf.
5
0,9
8,8
5,3
6
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
2019
2020
2021
2022
2023
13,2
3
19,5
16,3
13,7
0
5
10
15
20
25
2019
2020
2021
2022
2023
www.e-itt.uz
II SON. 2024
290
3-расм маълумотларидан ку риш мумкинки, хизматлар сектори ЯИМнинг энг
юқори суръатлар билан у сиш борае тган соҳасидир. Бу тенденция дуне мамлакатларида
ҳам кузатилмоқда. Бунинг асосии сабаблари эса фан-техника тараққие ти натижаси
ишлаб чиқариш самарадорлигининг ошиши натижаси бу ш ишчи кучининг ортиб
бориши,
янгидан-янги
хизмат
турларининг
жадал
ривожланиши,
аҳоли
даромадларининг ошиши натижасида талабининг ортиши. Бироқ мамлакатимизда
ку рсатилае тган хизматлар сифатини ошириш, соҳага хорижии инвестицияларни жалб
этиш бу и ича саъи -ҳаракатлар зарур.
Иқтисодии у сиш динамикаси ҳақида су з борганда, авваламбор, классик иқтисодии
назариялар нуқтаи-назаридан е ндашган ҳолда мамлакат ЯИМнинг мутлоқ, аҳоли жон
бошига ҳамда ресурс бирлигига ку паи ишини тушуниш мақсадга мувофиқ.
4-расм. Ўзбекистон ЯИМнинг ўсиш динамикаси
Манба:
Ўзбекистон Республика президенти ҳузурида статистика агентлиги
маълумотлари асосида ишлаб чиқилди.
4-расм маълумотларидан ку риш мумкинки, 1991-1995 и илларда У збекистонда
ЯИМ камаи иш тенденциясига эга бу лди. Бунинг сабаблари сифатида режали
иқтисодие тнинг салбии оқибатлари таъсири, бир иқтисодии тизимдан бошқасига у тиш
жарае ни, асосии капиталнинг моддии эскириши кабиларни ку рсатиш мумкин. У з
вақтида амалга оширилган институционал у згаришлар натижасида 1996 и илдан
бошлаб ЯИМда у сиш тенденцияси кузатила бошланди. 1997-2003 и иллар мобаи нида
ЯИМнинг и иллик у сиш даражаси 4-5 фоизга, кеи инги 2004-2023 и илларда у ртача
и иллик у сиш суръати 6-8 фоиз атрофида бу лди. Демак, 70 қоидасига асосан мазкур
даврда У збекистон ЯИМи 4 баробарга ортган. Бундаи у сиш турли омиллар, жумладан,
хизматлар соҳасининг жадал ривожланиши, янги ишлаб чиқариш қувватларининг
барпо этилиши, қишлоқ ху жалигида ҳосилдорликнинг ошиши ва хорижии
инвестицияларнинг юқори бу лмаса-да барқарор даражаси билан боғлиқ бу лди. 2020
и илдаги паст ку рсаткич Covid-19 пандемияси натижасида юзага келган глобал санитар
инқирознинг натижасидир. Ушбу инқироз У збекистон иқтисодие тига жиддии таъсир
ку рсатиб, ЯИМнинг у сиш суръатларининг пасаи иши билан бирга ишсизликнинг
ошишига ҳам олиб келди. Инқирозга жавобан тадбиркорликни қу ллаб-қувватлаш ва
аҳолини ижтимоии ҳимоя қилиш дастурлари жории этилди.
-0,5
-11,1
-2,3
-5,2
-0,9
1,7
5,2
4,3 4,3
3,8
4,2 4
4,2
7,4
7
7,5
9,5
9
8,1
7,1
7,5
7,1
7,3
6,9
7,2
5,9
4,4
5,6
6,8
1,6
8
6
6,3
-15
-10
-5
0
5
10
15
1
9
9
1
1
9
9
2
1
9
9
3
1
9
9
4
1
9
9
5
1
9
9
6
1
9
9
7
1
9
9
8
1
9
9
9
2
0
0
0
2
0
0
1
2
0
0
2
2
0
0
3
2
0
0
4
2
0
0
5
2
0
0
6
2
0
0
7
2
0
0
8
2
0
0
9
2
0
1
0
2
0
1
1
2
0
1
2
2
0
1
3
2
0
1
4
2
0
1
5
2
0
1
6
2
0
1
7
2
0
1
8
2
0
1
9
2
0
2
0
2
0
2
1
2
0
2
2
2
0
2
3
www.e-itt.uz
II SON. 2024
291
Бизнинг фикримизча, У збекистонда иқтисодии у сишга қуи идаги омил асосии
таъсир ку рсатди:
1.
Институционал ўзгаришларни амалга ошириш. Ҳукумат томонидан амалга
оширилаётган иқтисодий ислоҳотлар ўсишнинг асосий омилларидан бирига айланди.
Мамлакатда хорижий инвестицияларни жалб этишда валюта қонунчилигини
либераллаштирилиши, ишбилармонлик муҳитини яхшиланиши
муҳим аҳамият касб
этди
;
2.
Инфратузилмага инвестициялар
.
Ўзбекистон ҳукумати инфратузилмага катта
инвестициялар
киритмоқда, жумладан, янги транспорт йўналишларини яратиш,
энергетика тизимини модернизация қилиш, таълим ва соғлиқни сақлашдан
фойдаланиш имкониятларини яхшилаш. Бу чора
-
тадбирлар нафақат иқтисодий ўсиш,
балки аҳоли турмуш фаровонлигини оширишга ҳам хизмат қилмоқда.
3.
Кадрлар сиёсати. Таълим
тизими
ва кадрлар тайёрлаш масалалари
мамлакатнинг иқтисодий ривожланишида муҳим ўрин эгаллайди. Ҳукумат
мутахассисларнинг малакасини ошириш ва тайёрлаш дастурларини амалга оширмоқда,
бу эса меҳнат унумдорлигини оширишга хизмат қилмоқда.
Тадқиқотларимиз натижаларига таянган ҳолда таъкидлаш лозимки, У збекистонда
иқтисодии у сишга салбии таъсир этувчи қуи идаги қии инчиликлар ва муаммолар
ажратиб ку рсатиш мумкин:
1.
Иқтисодий диверсификациянинг пастлиги. Эришилган ютуқларга қарамай,
Ўзбекистон иқтисодиёти етарли даражада диверсификацияланмаганлигича қолмоқда.
Қишлоқ хўжалиги ва анъанавий товарларга кучли қарамлик глобал иқтисодий
ўзгаришлар олдида заифликка олиб
келиши мумкин.
2.
Коррупция ва маъмурий тўсиқлар
.
Коррупция ва ҳаддан ташқари оғир
маъмурий
тартиб
-
қоидалар
бизнес
юритишни
қийинлаштириб,
хорижий
инвесторларни тўхтатиб қўядиган долзарб муаммолар бўлиб қолмоқда. Ҳукумат ушбу
соҳаларни ислоҳ қилиш бўйича кейинги қадамларни қўйиши кутилмоқда.
3.
Экологик муаммолар
.
Орол денгизининг қўриши
,
ҳавонинг ифлосланиши,
тупроқнинг шўрланиши, ичимлик суви етишмаслиги каби экологик муаммолар
шошилинч чоралар кўришни талаб қилади. Барқарор иқтисодий ривожланиш жамият
ва табиат учун салбий оқибатларнинг олдини олиш учун экологик жиҳатларни ҳисобга
олиши керак.
Юқоридаги муаммоларнинг ҳал қилиниши, шубҳасиз, иқтисодии у сишни
жадаллаштириш ва аҳоли турмуш фаровонлигини яхшилашга хизмат қилади. Шу билан
бирга, бизнинг фикримизча, иқтисодии у сишни жадаллаштиришда қуи идаги
истиқболли и у налишларга алоҳида эътибор қаратилиши лозим:
1.
Инновация ва технология
ишлаб чиқаришга кенг жорий этиш. Инновацион
иқтисодиётга эга мамлакатлар амалиёти кўрсатишича, келажакда
иқтисодий ўсишнинг
асосий йўналишларидан бири инновацион технологияларни жорий этишдир.
Иқтисодиётни рақамлаштириш ва стартапларни ривожлантириш дастурлари кичик ва
ўрта бизнесни ривожлантиришнинг янги йўналишлари учун асос бўлмоқда.
2.
Халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш
.
Ўзбекистон фаол иқтисодий ва сиёсий
алоқалар орқали халқаро майдонда ўз мавқеини мустаҳкамлашда давом этиши керак.
Жаҳон иқтисодиётидаги икки қутблилик шароитида кўп томонлама платформаларда
иштирок этиш ва тажриба алмашишни таъминлаш жаҳон иқтисодиётига
муваффақиятли интеграциялашувнинг калити бўлади.
3.
Давлат ривожланиш стратегияларини ҳаётга татбиқ этиш. Мамлакатни
барқарор ривожланишини таъминлаш давлат стратегиясининг устувор йўналиши
бўлиши лозим. Иқтисодий ўсиш ва табиий ресурсларни муҳофаза қилиш ўртасида
мувозанатни топиш керак. Яшил технологияларни ҳаётга жорий этиш ушбу
трансформациянинг калити бўлиб хизмат қилади
.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
292
Хулоса ва таклифлар.
У збекистоннинг кеи инги у н и илликлардаги иқтисодии у сиши кенг қамровли
ислоҳотлар ва ташаббуслар натижасида эришилган улкан ютуқларни намое н этди.
Бироқ, мамлакат келажакда барқарор ва инклюзив ривожланишни таъминлаш учун
ку плаб муаммоларга дуч келмоқда. Инновацион е ндашувлардан фои даланиш, халқаро
ҳамкорликни мустаҳкамлаш, ижтимоии ва экологик муаммоларни ҳал этиш У збекистон
барқарор иқтисодии у сишни таъминлаш ва аҳолисининг турмуш сифатини
оширишнинг асосии омилларига аи ланиши мумкин.
Адабиётлар
/ Литература/ Reference:
Abdukayumovich K.R. (2022) The role of the state in increasing the impact of institutional
changes on real sector development //International Journal of Management IT and Engineering.
– Т. 12. – №. 1. – С. 30-36.
Devid Ricardo. (2015) Proposals for an Economical and Secure Currency. Cambridge
University Press.
Joseph E. Stiglitz. (2024) The Road to Freedom: Economics and the Good Society. Columbia
University.
Kalandarov R. A. (2023) INFLUENCE OF INSTITUTIONAL CHANGES ON THE
DEVELOPMENT OF NATIONAL ECONOMY //Analysis of world scientific views International
Scientific Journal. – Т. 1. – №. 10. – С. 50-62.
Paul M. Romer (2006) Macroeconomics. Study Guide. Worth Pub.
Robert
M.
Solow.
(2020)
Growth
theory.
Oxford
University
Press.
https://www.livelib.ru/author/34504/top-robert-merton-solou
Sen, A. (1999) Development as freedom. Oxford: Oxford University Press.
Адам Смит. (2022) Исследование о природе и причинах богатства народов. М.: Аст.
Роберт Э. Лукас. (2013) Лекции по экономическому росту. М.: Издательство
Института Гайдара. https://www.klex.ru/120f
Фapмoн (2022) Ўзбeкиcтoн Pecпубликacи Пpeзидeнтининг 2022 йил 28 янвapдaги ПФ-
60-coн “2022-2026 йиллapгa мўлжaллaнгaн Янги Ўзбeкиcтoннинг тapaққиёт
cтpaтeгияcи тўғpиcидa” ги Фapмoни. https://lex.uz/uz/docs/5841063.
