www.e-itt.uz
II SON. 2024
319
ФАРҒОНА ВОДИЙСИДА ТУРИСТИК МАЖМУАЛАР ФАОЛИЯТИНИ
ШАКИЛЛАНТИРИШ ВА БОШҚАРИШДА ХОРИЖ ТАЖРИБАЛАРИДАН
САМАРАЛИ ФОЙДАЛАНИШ
Маматқулов Зарифбек Шарифжонович
Фарғона давлат университети
ORCID: 0000-0002-5768-5011
Аннотация.
Ушбу мақолада ҳудудларда туристик мажмуалар фаолиятини
шакллантириш ва самарали бошқаришда хориж тажрибаларидан фойдаланган ҳолда
туристик мажмуалар фаолиятини рақобатбардошлигини ошириш йўллари ҳамда
бошқарувнинг ташкилий-иқтисодий механизмларини такомиллаштириш масалалари
ёритиб берилган.
Калит сўзлар:
туристик мажмуа,
бошқарув стратегияси, рақобатбардошлик,
самарадорлик, бошқарув самарадорлигини баҳолаш, бошқарув моделлари.
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА В
ФОРМИРОВАНИИ И УПРАВЛЕНИИ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬЮ ТУРИСТИЧЕСКИХ
КОМПЛЕКСОВ В ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЕ
Маматкулов Зарифбек Шарифжонович
Ферганский государственный университет
Аннотация.
В данной статье освещены пути повышения конкурентоспособности
деятельности туристских комплексов с использованием зарубежного опыта
формирования и эффективного управления деятельностью туристских комплексов в
регионах, а также вопросы совершенствования организационно-экономических
механизмов управления.
Ключевые
слова:
туристский
комплекс,
стратегия
управления,
конкурентоспособность, эффективность, оценка эффективности управления, модели
управления.
EFFECTIVE USE OF FOREIGN EXPERIENCE IN THE FORMATION AND MANAGEMENT
OF TOURIST COMPLEXES IN THE FERGHANA VALLEY
Mamatkulov Zarifbek Sharifjonovich
Fergana State University
Abstract.
This article covers ways to improve the competitiveness of tourist complexes and
improving the organizational and economic mechanisms of management, using foreign
experience in shaping and effectively managing the activities of tourist complexes in the regions
.
Keywords:
tourist complex, management strategy, competitiveness, efficiency, assessment
of management efficiency, management models.
UOʻK: 338.46:37-047.32
319-326
www.e-itt.uz
II SON. 2024
320
Кириш.
Жаҳон иқтисодие тига интеграциялашув жарае нида барча мамлакатлар тармоқ ва
соҳалардаги таркибии у згаришларни мавжуд имкониятлар ва салоҳиятни ҳисобга олиб,
илғор жорижии тажрибаларни маҳаллии шароитларга мослаштирган ҳолда амалга
ошириши тараққие тни таъминлашда синалган и у налиш сифатида қаралмоқда. Мавжуд,
бироқ иқтисодии муносабатлар замон талабларига жавоб бермае тган тармоқ ва
соҳаларни ривожланган хорижии мамлакатлар тажрибаси асосида ривожлантириш
мамлакатимиз иқтисодие ти тармоқларининг ривожланиш даврини маълум даражада
қисқартириш имконини беради. Тадқиқот ишининг объекти бу лган туристик
мажмуалар тармоғини ривожлантиришнинг илғор хорижии тажрибалардан
фои даланиш асосида и у лга қу и илиши соҳани эркин бозор муносабатлари асосида
ривожлантиришда кенг шароит ва имкониятлар эшигини очиб беради.
Адабиётлар шарҳи.
Туристик мажмуаларнинг шаклланиши ва ривожланиши ва уларни аниқлаш
муаммолари Ф. Капоне, Т. Лоникова, Е. G. Кропинова, Х. Гудвин, Д. A. Кошеева ва О. Y.
Исопескул ва бошқа иқтисодчи олимлар асарларида е ритиб берилган. Таъкидлаш
жоизки, бугунги кунда туристик мажмуаларни у рганишда бир қатор е ндашувлар
мавжуд. Ғарб олимлари ку пинча ушбу муаммони у рганишга саи е ҳлик ҳудудининг
рақобатбардошлигини таъминлаш нуқтаи назаридан е ндашадилар. Капоненинг (2016)
таъкидлашича, туристик мажмуалар қии мат занжири билан бирлаштирилган туризм
бозори субъектларининг маҳаллии лаштирилган гуруҳи бу либ, уларнинг у заро таъсири
рақобатбардош кооперативдир (
Capone,
2016
)
.
Качниевскаянинг
(2013)
тарифига ку ра, туристик мажмуа - бу ҳар хил тизимлардан
ташкил топган мураккаб ташкилии тузилма бу либ, уларнинг ҳар бири у з ахборот
инфратузилмасига ега ва шу билан бирга мажмуанинг ҳар бир аъзоси у з
мустақиллигини сақлаб, мослашувчан интеграция жарае нида иштирок етади”.
Бир қатор хорижии тадқиқотчилар туристик мажмуаларни маълум бир ҳудуд
чегараларида туристик бизнеснинг у заро таъсири шакли деб ҳисоблашади. Масалан, Ж.
Ферреиро ва С. Естевао туристик мажмуа биринчи навбатда туризм фаолияти билан
боғлиқ бу лган компания ва муассасаларнинг географик концентрацияси еканлигини
таъкидлашади (
Yalçinkaya, Güzel,
2019)
. Шуни таъкидлаш керакки, маълум бир
географик
ҳудуддаги
туризм
тадбиркорлик
субъектларининг
ҳар
бир
концентрациясини мажмуа деб ҳисоблаш мумкин эмас. Туристик корхоналарнинг
маълум бир географик концентрациясини, агар улар туристнинг қизиқишини уи ғотиши
мумкин бу лган туристик маҳсулотнинг қу шимча фазилатлари е ки атрибутларини
шакллантириш ту ғрисида бир-бири билан фаол алоқада бу лсаларгина, туристик
мажмуа деб ҳисоблаш мумкин.
Россиялик олимлар Кошеев ва Исопескул
(
2020
)
туристик мажмуаларни ҳудуддаги
асосии саи е ҳлик оқимлари ва саи е ҳларга хизмат ку рсатиш жарае нида иштирок
этадиган ташкилотлар ту планган энг муҳим диққатга сазовор жои ларнинг
агломерацияси сифатида ифодалаи ди.
Иқтисодчи олим Исмаевнинг (2000) е ндашувига ку ра туризм бизнесида маркетинг
бошқаруви,
меҳмонхона
хизматларида
бошқарув
сифати
механизмларини
шакллантириш ва уларни баҳолаш самарадорлигини илгари сурган.
Тураевнинг
(2008)
фикрича
У збекистон
Республикасининг
туристик
потенциалидан эффектив фои даланишда туристик оқимни фаоллик даражаси,
мехмонхона иши, рақобатбардошлик, мижозларга сифатли хизмат ку рсатиш
масалалари уи ғунлиги юзасидан таклифлар ишлаб чиқилган.
Мирзаевнинг
(2021)
тадқиқотларига кўра рақамли бошқарув технологияларининг
жорий этилиши билан туристик
-
рекреацион фаолиятда ҳам бошқа ижтимоий
-
www.e-itt.uz
II SON. 2024
321
иқтисодий тизимлардаги каби стратегик ресурс сифатида иқтисодий тизимнинг
ишлаши учун асос иқтисодий тизимнинг ривожланишининг олдинги тараққиёт
босқичида бўлгани каби ахборот эмас, балки билим ва компетенциялар ҳисобланади,
чунки келажакда деярли барча маълумотлар, ахборот ва билимлар рақамлаштирилади
.
Ушбу ўзгаришлар таъсирида нафақат иқтисодий фаолият, балки бошқарув жараёни
моҳиятини тушуниш ҳам ўзгариб боради. Рақамли иқтисодиётнинг асоси сифатида
тармоқли бошқарув юзага келиши бўйича ўз таклиф ва тавсияларини ишлаб чиқган.
Тадқиқот методологияси.
Илмии мақолани е зиш жарае нида илмии тадқиқотни амалга оширишнинг
тизимли таҳлил, тарихии лик ва мантиқии лик, индукция ва дедукция, анализ ва синтез,
қие сии ва селектив танлаб тадқиқ қилиш, монографик таҳлил ва гуруҳлаш усуллари
қу лланилган.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Турли
хорижии
мамлакатларнинг
туристик
мажмуалар
тармоғини
ривожлантириш моделлари ҳамда уни амалга ошириш тизими ушбу мамлакатларда
туристик мажмуалар фаолиятини шаклланиши ва шаклланган тизимнинг амал қилиш
хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда паи до бу лган. Шунингдек, ушбу тизимларнинг
миллии хизматлар бозорига мослашуви ва давлат томонидан соҳа тараққие тининг
бошқарилиши ҳам тизимнинг оптимал шаклланиши ва соҳага инновацияларни жории
этилиш ҳолатига у з таъсирини ку рсатади.
Шу билан бирга, ислоҳотлар жарае нида ҳал қилиниши керак бу лган вазифалар
амалга оширилиши ва аҳолига сезиларли фои да келтириши керак. Бунинг учун бугунги
кунда
мамлакатимизда
туристик
мажмуаларни
шакллантириш,
мажмуа
инфратузилмаси тизимларини ривожлантириш, туристиу мажмуалар фаолиятини
молиялаштириш ва ижтимоии -иқтисодии қу ллаб-қувватлаш соҳасида мавжуд бу лган
барча механизмлар ва имкониятлардан фои даланиш зарур.
Ку пгина хорижии ва россиялик иқтисодчи олимларнинг тадқиқотлари шуни
ку рсатадики, туристик мажмуаларни ривожлантиришни тартибга солиш турли
даражаларда амалга оширилади ва қуи идагиларни у з ичига олади (Сульповар,
Виноградова,
2011).
-
тегишли
халқаро
ташкилотлар
орқали
глобал
миқёсда
туризмни
ривожлантиришни бошқариш;
-
ҳудудий туризм ташкилотлари ва давлатлараро бирлашмалар орқали халқаро
даражада туризмни ривожлантиришни бошқариш;
-
турли бошқарув воситалари орқали туризм ташкилотлари ва бирлашмалари
орқали давлат, ҳудудий ва шаҳар даражасида туризмни ривожлантиришни бошқариш.
Туристик мажмуани бошқаришда маҳаллии ва хорижии тажрибани у рганиш
асосида уни шакллантиришнинг учта е ндашувини ажратиш мумкин.
Биринчи е ндашув шундан иборатки, иқтисодие тнинг аи рим тармоқларида, шу
жумладан туризмда ҳудудии сие сат ку пинча индивидуал равишда амалга
оширилмаи ди, балки иқтисодие тнинг бошқа тармоқлари сие сатига қу шилади.
Ҳудудларда туризмни ривожлантириш режаларини иқтисодии стратегияларига
киритадилар. Ҳудудларнинг ижтимоии -иқтисодии ривожланишининг умумии
шароитида туризм муаммоларини ҳал қилиш зарурати бир қатор сабабларга боғлиқ.
Биринчидан
, ҳудудии туристик мажмуалар ҳудудии таълимнинг иқтисодии ва
ижтимоии тизимининг ажралмас қисмидир. Туризм иқтисодие тининг ривожланишига
пул тизимининг ҳолати, иқтисодие тнинг тегишли тармоқлари, умуман хизмат
ку рсатиш соҳаси ва бошқаларнинг ривожланиш даражаси сезиларли даражада таъсир
қилади.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
322
Иккинчидан
, туризм саноатининг ривожланиши муҳим молиявии ресурсларнинг
ту планишини талаб қилади ва ку п ҳолларда инвестиция портфелини шакллантириш,
қуриш, реконструксия қилиш босқичида ҳам, корхона фаолият ку рсатиш босқичида ҳам
ку плаб иштирокчиларнинг мавжудлигини таъминлаи ди.
Учинчидан,
амалие т шуни ку рсатадики, инвестиция қилинган капиталнинг
рентабеллиги бу и ича енг юқори натижаларга туристик хизматларни ишлаб чиқариш ва
сотишнинг барча босқичларида ривожланган ҳамроҳлик инфратузилмаси ва
ихтисослашув мавжудлигини таъминлаи диган рақобатбардош интеграциялашган
туризм маҳсулотини шакллантириш мумкин бу лганда эришилади.
Иккинчи е ндашув юқори туристик жозибадорлиги ва ривожланган туризм сектори
билан ажралиб турадиган ҳудудлар мустақил туризмни ривожлантириш стратегиясини
ишлаб чиқишига асосланади. Ушбу е ндашув туризмни ривожлантириш маъмурии -
ҳудудии бирликларнинг динамик ва мувозанатли ривожланишига ҳисса қу шиши шарти
билан мақсадга мувофиқдир, чунки стратегик режа асосии мақсадга еришишга
қаратилган ҳужжатдир (бу ҳолда туризм саноатини ривожлантириш) – ҳудуднинг
рақобатбардошлигини ошириш.
Учинчи е ндашув туризмнинг у зига хос хусусияти шундаки, ку пинча саи е ҳлар учун
жозибали жои лар бир нечта маъмурии бирлик чегараларида жои лашган, шунинг учун
уларнинг ҳамкорлиги зарур. Бундаи ҳамкорлик умумии техник инфратузилмани (сув
таъминоти ва дренаж, и у ллар, телекоммуникация ва бошқаларни) таъминлаши мумкин.
Туризмни ривожлантириш, шунингдек, маҳаллии ҳокимият органларининг
ҳаракатларини туман ва ундан юқори даражадаги давлат бошқаруви билан
мувофиқлаштиришни назарда тутади. Бундаи ҳамкорликни мустаҳкамлаш туризмни
ривожлантириш имкониятларини сезиларли даражада оширади.
Умуман олганда, туристик мажмуаларнинг шаклланиши ва ривожланишининг
у зига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда шуни таъкидлаш мумкинки, бугунги
кунда дуне да учта туристик мажмуалар ривожланиш маркази шаклланган: Шимолии
Aмерика, Европа ва Осие . Тақдим етилган марказларнинг ҳар бири у зига хос фаолият
хусусиятларига эга ва туристик бизнесни ташкил этиш ва туристик ресурслардан
фои даланишнинг турли шароитларини ҳисобга олган ҳолда яратилган. Бундан
ташқари, ушбу моделлар давлатнинг туризмни ривожлантиришни қу ллаб-қувватлаш
ва рағбатлантириш жарае нига жалб қилиш даражаси билан ҳам фарқланади.
Туристик мажмуаларнинг Шимолии Aмерика модели туризм бизнесини
ривожлантиришга қаратилган либерал сие сатни фаол амалга ошириш доирасида
шаклланган.
Федерал
агентликлар
давлатларнинг
туристик
кластерларни
шакллантириш ва тартибга солиш соҳасидаги сие сатига бевосита аралашиш
имкониятига эга эмаслар, фақат рақобат муҳитини ривожлантириш дастурлари
доирасида субсидиялар ку ринишидаги ташаббусларни қу ллаб қуватлаи дилар.
Туристик мажмуалар таркибига асосан шериклик тамои илларига қатъии риоя
қиладиган ва туристик хизматлар доирасида инновацион бошқарув е ндашувлари ва
технологияларини фаол жории этишга и у налтирилган кичик бизнес субъектлари
киради. Таъкидлаш жоизки, инновациялар, шунингдек, уларни иқтисодии фаолият
доирасида фаол қу ллаш Америка туристик мажмуаларининг минтақавии ва халқаро
миқе сда рақобатбардошлигини таъминлашнинг асосии элементларидан биридир.
Бундан ташқари, туристик мажмуаларни яратиш ва ривожлантириш бу и ича лои иҳалар
ку пинча рақобатбардошликни шакллантиришга е ндашувлардан бири ҳисобланади.
Умуман олганда, доимии инновациялар, технологияларни узатиш ва бозорда қу ллаш,
қаи та таи е рлаш ва юқори малакали инсон капиталини доимии жалб қилиш, самарали
молия тизими томонидан қу ллаб-қувватланадиган самарали стратегия мавжуд (Бурук,
Убоженко,
2019
)
.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
323
Европа мамлакатлари ҳудуди бугунги кунда саи е ҳлар учун энг жозибали сае ҳат
и у налишларидан биридир. Туристик хавфсизлик соҳасида тегишли шарт-шароитларни
яратиш,
туризм
бизнесини
ривожлантириш,
замонавии
коммуникация
технологияларидан фои даланиш, жозибали марказларни яратиш ва бошқалар туфаи ли.
Европа мамлакатлари ЖСТ томонидан нашр етилган сае ҳат ва туризм
рақобатбардошлиги индексида юқори у ринларни егаллаи ди. Аксарият туристик
мажмуалар Германия, Франция, Дания, Италия, Норвегия ва бошқалар каби Ғарбии
Европа мамлакатлари ҳудудида шаклланган. Европа туристик мажмуаларининг у зига
хослиги шундаки, давлат ҳокимияти органлари туристик мажмуаларни шакллантириш
ва ривожлантириш жарае нида фаол иштирок этадилар. Масалан, Дания ҳукумати
ҳозирда
REG-X
ташкилоти томонидан амалга оширилган иккита туристик мажмуани
шакиллантириш дастурини молиялаштирмоқда. Биринчи дастур туристик мажмуа
тизимларини, шу жумладан туризм соҳасини ривожлантириш бу и ича и ечимларни
ишлаб чиқиш ва амалга оширишга қодир менежерларни таи е рлашни назарда тутади.
Иккинчи дастур инновацион сие сат ва тегишли дастурларни ишлаб чиқиш ва уларни
амалда қу ллаш учун шароит яратишга қаратилган. Таъкидлаш жоизки, бир қатор
Европа мамлакатларида нафақат расмии лар, балки и ирик хусусии компаниялар,
агентликлар
ва
бошқа
ташкилотлар
томонидан
туристик
мажмуаларни
ривожлантиришни қу ллаб-қувватлаш учун ҳуқуқии механизмлар ишлаб чиқилган.
Масалан, Норвегияда туристик мажмуалар нафақат давлат компаниялари, балки Сива ва
Норвегия тадқиқот Кенгаши каби инновацион агентликлар томонидан ҳам қу ллаб-
қувватланади.
Умуман
олганда,
туристик
мажмуаларининг
Европа
модели
унинг
ривожланишини ҳукумат ва маҳаллии ҳокимият органлари томонидан ҳар томонлама
қу ллаб-қувватлашга асосланган. Аммо шуни таъкидлаш керакки, давлат асосан ахборот
таъминоти, монополияга қарши тартибга солиш, инвестиция имкониятларини
кенгаи тириш ва туристик мажмуани шакллантириш жарае нига илмии , таълим,
консалтинг ва бошқа ташкилотларни жалб қилиш функцияларини бажаради ва ҳеч
қандаи ҳолатда хусусии субъектларнинг ташаббусларини бекор қилмаи ди. Ку пинча
Европа туристик мажмуаларининг халқаро даражадаги муваффақияти давлат
томонидан қу ллаб-қувватлаш ва тарғиб қилиш бу и ича ишлаб чиқилган чора-тадбирлар
сифатига, шунингдек, туризм бизнесининг и ирик субъектлари томонидан
молиялаштириш даражасига боғлиқ.
Су нгги и илларда Осие минтақасининг мамлакатлари саи е ҳлик оқимини жалб
қилиш чораларини фаол равишда ишлаб чиқишни бошладилар. Аҳолининг ное б
маданияти, сақланиб қолган тарихии анъаналари, жозибали табиии бои ликлари,
қадимии ва у рта асрлар тарихи е дгорликлари европалик саи е ҳларда катта қизиқиш
уи ғотади ва ушбу минтақа мамлакатларининг туристик диққатга сазовор жои ларини
ташкил етади. Бироқ, туризмни барқарор ривожлантириш учун шароит яратиш ва
саи е ҳларнинг доимии оқимини таъминлаш мақсадида Япония, Хитои , Таиланд,
Жанубии Корея, Сингапур ва Ҳиндистон ҳукуматлари 2000 и илларнинг у рталаридан
бошлаб асосан самоле тларда яратилган саи е ҳлик кластерларини шакллантириш
сие сатини фаол амалга оширмоқда (Нагорная,
Шевцова,
2019
)
.
Таъкидлаш жоизки, Осие мамлакатлари халқаро бозорда кучли рақобат даврида
туристик мажмуаларни шакллантира бошладилар, аксарият бозор бу шлиқлари туризм
маҳаллии ва давлат бюджетини ту лдиришнинг асосии манбаига аи ланган мамлакатлар
томонидан егаллаб олинган еди. Шу муносабат билан Осие мамлакатлари олдида дуне да
аллақачон шаклланган саи е ҳлик оқимларини қаи та и у налтириш вазифаси турибди.
Шунга асосланиб, ушбу мамлакатларда туристик мажмуаларни шакллантириш миллии
устувор вазифага аи ланди, уларнинг ривожланишига ҳукуматлар ва маҳаллии ҳокимият
органлари жалб қилинди, алоҳида туристик мажмуаларни яратиш жарае ни, шунингдек
www.e-itt.uz
II SON. 2024
324
уларни қу ллаб-қувватлаш давлат ривожланиш дастурларида у з аксини топди. Бундан
ташқари, бир қатор мамлакатларда туристик мажмуаларини ривожлантиришни
тартибга солишнинг сие сии механизмлари ишлаб чиқилган: туристик мажмуаларини
илгари суриш асосида миллии ривожланиш устуворликларини ва нафақат алоҳида
минтақаларни, балки бутун мамлакатни барқарор ривожлантиришнинг узоқ муддатли
истиқболларини белгилаш.
Осие мамлакатларида туристик мажмуалар асосан минтақавии бу шлиқларни
камаи тириш
е ки
юқори
ихтисослашган
шаҳарларнинг
ривожланишини
рағбатлантириш учун асосии инфратузилмани яратиш воситаси бу либ хизмат қилади.
Туристик мажмуаларнинг рақобатбардошлигини таъминлашнинг асосии воситалари
инновацион фаолиятни рағбатлантириш ва туристик мажмуа иштирокчиларини ушбу
жарае нга фаол жалб қилиш, давлат ва маҳаллии ҳокимият органлари томонидан фаол
молиявии қу ллаб-қувватлаш, тадбиркорлик субъектларининг ишлаб чиқариш
фаолиятида арзон ишчи кучидан фои даланиш ҳисобланади (1-жадвал). Европа модели
билан таққослаганда, Осие мамлакатларида туристик мажмуаларнинг шаклланиши ва
ривожланиши жарае ни давлат идоралари томонидан ту лиқ назорат қилинади, бундан
ташқари, киритилган янгиликлар асосан ишлаб чиқариш фаолиятини фароллаштириш
ва кенгаи тиришга емас, балки жарае нларни рационализация қилишга қаратилади.
1-
жадвал
Туристик мажмуаларни шакллантириш ва бошқаришда
Осиё моделининг ўзига хос хусусиятлари
Кўрсаткичлар
Хусусиятлари
Мақсад
Нафақат
алоҳида
ҳудудларни,
балки
бутун
мамлакатни
барқарор
ривожлантиришнинг миллий устувор йўналишларини, узоқ муддатли
истиқболларини белгилаш, туризм соҳасидаги инновацияларни рағбатлантириш,
туристик хизматлар кўрсатишда янги технологияларни қўллаш соҳасини
кенгайтириш.
Сиёсат
хусусиятлари
Улар асосан минтақавий бўшлиқларни камайтириш ёки юқори ихтисослашган
шаҳарларнинг ривожланишини рағбатлантириш учун асосий инфратузилмани
яратиш воситаси бўлиб хизмат қилади; Улар туризм соҳасидаги инновацион
фаолият натижаларини, шу жумладан нанотехнология ва робототехника, янги
ахборот
-
коммуникация технологиялари, атроф
-
муҳитни муҳофаза қилиш
тизимларини қўллаш учун платформалар сифатида ишлайди.
Рақобат
устунликларини
таъминлаш
стратегияси
Инновацион фаолиятни қўллаб
-
қувватлаш ва туризм фаолиятини ташкил етишда
янги технологиялардан фойдаланишни рағбатлантириш; туристик мажмуа
инфратузилмасини ривожлантиришни фаол молиявий қўллаб
-
қувватлаш; ишлаб
чиқариш жараёнларида
арзон ишчи кучидан фойдаланиш.
Ресурслар
Туристик мажмуа тузилмасига жалб қилинган тадбиркорлик субъектларини
субсидиялаш ва кредитлаш, айниқса уларнинг фаолияти илмий ва ўқув
марказлари билан фаол ҳамкорликка асосланган бўлса; солиқ имтиёзлари ва
преференсиялар тақдим етиш; ер участкаларидан бепул фойдаланиш
имкониятини таъминлаш; илмий ва бошқа ишлаб чиқариш ускуналаридан бепул
фойдаланиш имкониятини таъминлаш ва бошқалар.
Осие моделининг е рқин намунаси Японияда ташкил етилган Китакюшу туристик
мажмуаси бу либ, у робототехника, биоинформатика, нанотехнология, био-ишлаб
чиқариш ва бошқалар каби турли хил янги юқори технологияли соҳаларнинг у заро
таъсирига қаратилган. Амалии фан ва технологияларни ривожлантириш доирасида
турли университетлар ва жаҳон миқе сидаги илмии -тадқиқот институтлари Китакюшу
илмии парки билан ҳамкорлик қилади.
Жанубии Африка тажрибаси шуни ку рсатадики, давлат ҳокимияти органлари ва
маҳаллии ҳукуматлар учта асосии и у налишда туристик мажмуалар фаолиятини
шакиллантириш ва бошқариш сие сатини у тказдилар:
www.e-itt.uz
II SON. 2024
325
1) халқаро консалтинг фирмасини жалб қилиш ва ихтисослашган бошқарув
гуруҳини яратиш, туристик мажмуани ривожлантиришнинг стратегик и у налишларини
ва ҳаракатлар режасини белгилаш, бир қатор семинарлар, консултациялар, ишчи
учрашувлар давомида туристик мажмуалар иштирокчилари у ртасида ахборот
ҳамкорлигини
у рнатиш
орқали
туристик
мажмуаларнинг
институционал
ривожланишига ку маклашиш;
2) Туристик мажмуаларни ривожлантириш лои иҳаларини қу ллаб-қувватлаш
механизмларини ишлаб чиқиш, шу жумладан туризм маҳсулотларини модернизация
қилиш, уларни бозорга чиқаришга ку маклашиш, шунингдек инвестицияларни кенг
жалб қилиш;
3) касбии таълим ва хавфсизликни қу ллаб-қувватлаш орқали туристик
мажмуаларни ривожлантириш учун қулаи шарт-шароитларни шакллантириш.
1-расм. Туристик мажмуаларни ташкил этишнинг Жанубий Африка модели
(Александрова, 2010)
Жанубии Африка мамлакатида туризм саноати 1994 и илги демократик
саи ловлардан су нг мамлакатга халқаро саи е ҳлар келиши тез у сишни бошлади ва
Жанубии Aфрика истиқболли саи е ҳлик марказига аи ланди. Бироқ, 90-и илларнинг
охирида туристик бозор ҳолати е монлашди: халқаро саи е ҳлар сонининг у сиши ту хтади.
Туристик бозорларни и у қотиш хавфига дуч келган давлат ва хусусии сектор шериклик
стратегиясига у тдилар ва саи е ҳлик кластерларини яратиш бу и ича қу шма ташаббус
ку рсатдилар, улар мамлакатнинг жаҳон туризм бозорида рақобатбардошлигини
ошириш воситалари сифатида қаралди. Миллии даражада битта туристик мажмуа,
иккита тематик ва ту ртта маҳаллии Кластер тузишга қарор қилинди.
Миллии даражада туристик мажмуани шакллантириш жарае ни пухта у и ланган
тузилмани яратишга олиб келди. Бу бошқарув гуруҳининг бир қисми бу лган бизнес,
ҳукумат ва меҳнат жамоалари вакиллари назорати остида бу либ у тди (1-расм).
Консалтинг ишларини олиб бориш учун Жанубии Африка, янги Зеландия ва
Америкадан бир нечта ихтисослашган фирмаларни бирлаштирган халқаро консорциум
(ТCC) ташкил етилди. У давлат бюджетидан молиялаштирилди ва лои иҳанинг мақсади
барча манфаатдор кучларнинг ҳамкорлиги асосида мамлакатда даромад манбаи ва иш
Ҳукумат
Меҳнат жамоалари
Ишбилармон
доиралар
Маҳаллий
ҳамжамият
Бошқарув Гуруҳи
Туризм соҳасидаги миллий гуруҳ
Тематик ривожлантирувчи
лойиҳалар
Маҳаллий ривожлантирувчи
лойиҳалар
ECG
Blueprint
Consulting
Tourist complex
Navigators
TCC
www.e-itt.uz
II SON. 2024
326
у ринлари ишлаб чиқарувчиси сифатида туризм саноатини ривожлантириш векторини
белгилаш еди. Келажакда улар у злари бошлаган бизнесни мустақил равишда
тарқатишлари керак еди.
Хулоса ва таклифлар.
Ҳудудларда туристик мажмуалар фаолиятини шакиллантириш ва бошқариш
ҳудудлар ривожланишининг туристик салоҳиятини таҳлил қилиш ва улардаги
туристик корхоналари инновацион бошқарувини манзилли қу ллаб-қувватлаш
имконини беради. Ҳудудларда турисстик мажмуалар фаолиятини шакиллантиришда
қуи идаги вазифаларни бажариш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаи миз:
- ҳудудлардаги инновацион ривожланиш дастурларига мувофиқ инновацион
лои иҳаларни ишлаб чиқиш бу и ича ишчи гуруҳларни ташкил этиш;
- туристик мажмуаларининг инновацион лои иҳаларга бу лган эҳтие жларини
аниқлаш ва уларга мос бу лган инновацион лои иҳалар танловларини ташкил этиш;
- туристик мажмуаларининг инновацион ривожланиши учун зарурии кадрлар
билан таъминлаш;
- олии у қув юртлари, илмии тадқиқот институтлари, саноат корхоналари у ртасида
инновацион ку ргазмаларни ташкил этиш;
- туристик мажмуалар фаолиятини инновацион бошқарувини ташкил этиш ва уни
ривожлантириш бу и ича консалтинг хизматларини тақдим этиш;
- туристик мажмуалар инновацион фаолиятида иштирок этувчи ҳодимлар
малакасини ошириш;
- туристик мажмуалар фаолияти базасида инновацион илмии тадқиқотлар
у тказилишини таъминлаш.
Адабиётлар/
Литература/ Reference:
Capone F. (
2016
) Tourist clusters,
destinations
and
competitiveness:
theoretical
issues
and
empirical
evidences.
Routledge:
Taylor & Francis
Group,
-
203 p.
Kachniewska M. (2013) Towards the definition of a tourism cluster, Journal of
Entrepreneurship,
Management
and Innovation, no. 1(9), pp. 33–56. (In English).
Yalçinkaya
T., Güzel
T. (2019) A general overview
of tourism clusters, Journal of Tourism
Theory
and
Research, no 1(5), pp. 27–39. (In English).
Александрова А.Ю. (2010). Кластерные принципы организации туристского
пространства (мировой опыт). Роль туризма в модернизации экономики российских
регионов. Изд-во Кар НЦ РАН Петрозаводск. — С. 21-27.
Бурук
А.Ф.,
Убоженко
Е.В.
(
2019
)
Опыт
кластерной
политики
Азии
и
США
//
Инновации
и
инвестиции.
– №
9. – С. 69–75.
Исмаэв Д.К. (2000) Маркетинг и управлениэ качеством гостиничнийх услуг. Учебноэ
пособиэ для вузов и колледжей. –М.: - 96с.
Кощеев
Д.А.,
Исопескуль
О.Ю.
(
2020
)
Социокультурная
среда
в
функционировании
туристского
кластера
// Географический вестник. – №
2(53). – С. 141–157.
Мирзаев А.Т. (2021) Туризм-рекреацияси хизматлар бозорида рақамлаштиришнинг
ялпи талаб ўзгаришига таъсири таҳлили. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар”
илмий электрон журнали. № 3, май-июнь.
Нагорная
М.С.,
Шевцова
В.В.
(
2019
)
Зарубежный
опыт
кластерной
модели
управления
в
сфере
туризма
//
Управление
в
современных
системах.
–
№1(21).
–
С.
7–13.
Сульповар Лев Борисович., Виноградова
Марина
Викторовна (2011). Основные
принципы и стратегии формирования и развития региональных туристских комплексов.
ФГОУВПО «Российский государственный университет туризма и сервиса», г. Москва
Тураэв Б.Х. (2008) Туристический потенциал Республики Узбекистан и
эффективност эго исползования // Иқтисодиёт ва таълим. № 4, 37-42б.
