www.e-itt.uz
II SON. 2024
299
ТИЖОРАТ БАНКЛАРИНИНГ ЮҚОРИ РЕЙТИНГГА ЭРИШИШНИНГ
МАКРОИҚТИСОДИЙ КЎРСАТКИЧЛАРГА ТАЪСИРИ
PhD
Карабаев Нодир Абдуҳамидович
“Эл-юрт умиди” жамғармаси
ORCID: 0009-0009-5109-8291
Аннотация.
Мақолада тижорат банкларининг рейтингига таъсир қилувчи
макроиқтисодий омилларнинг тўғридан-тўғри ва билвосита алоқалари таҳлили
келтирилган. Уларнинг таъсир даражасини аниқлашда маълумотлар тўпламининг энг
муҳим аҳамиятини, яъни парсимон ўзгарувчиларни аниқлаш учун R-квадрат, ўртача
квадратик хато (МСE) ва квадратларнинг ўзаро тасдиқланишини башорат қилиш
йиғиндиси (Cp) каби турли мезонлардан фойдаланди.
Калит сўзлар:
банк рейтинги, рейтинг кўрсаткичлари, модел, Ordinal Rating Quality
Shortfall (ORQS), OINI модели, рейтинг омиллари, макроиқтисодий кўрсаткичлар.
ВЛИЯНИЕ ВЫСОКОГО РЕЙТИНГА КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ НА
МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ
PhD
Карабаев Надир Абдухамидович
Фонд "Эл-юрт умиди"
Аннотация.
В статье представлен анализ прямых и косвенных связей
макроэкономических факторов, влияющих на рейтинг коммерческих банков. Они
использовали различные критерии, такие как R-квадрат, среднеквадратическая ошибка
(MSE) и сумма квадратов предсказаний перекрестной проверки (Cp), чтобы определить
наиболее значимый набор данных, то есть экономные переменные, при определении их
уровня влияния.
Ключевые слова:
рейтинг банка, рейтинговые показатели, модель, Ordinal Rating
Quality Shortfall (ORQS), модель OINI, рейтинговые факторы, макроэкономические
показатели.
IMPACT OF HIGH RATING OF COMMERCIAL BANKS ON MACROECONOMIC INDICATORS
PhD
Karabaev Nadir Abduhamidovich
"El-yurt umidi" fund
Abstract.
The article presents an analysis of direct and indirect relationships of
macroeconomic factors affecting the rating of commercial banks. They used various criteria such
as R-squared, mean squared error (MSE) and sum of squared cross-validation predictions (Cp) to
determine the most significant data set, i.e. parsimonious variables, in determining their level of
influence.
key words:
bank rating, rating indicators, model, Ordinal Rating Quality Shortfall (ORQS),
OINI model, rating factors, macroeconomic indicators.
UOʻK:
330+658+34(075.8)
299-309
www.e-itt.uz
II SON. 2024
300
Кириш.
Халқаро амалие тда тижорат банкларини реи тингини доимии равишда юқори
ҳолатда ушлаб туришда уларнинг иқтисодии ку рсаткичларига таъсир қилувчи
омилларнинг мавжуд ҳолатига баҳо бериш муҳим ҳисобланади. Мамлакат
макроиқтисодии ку рсаткичларнинг банклар реи тингига таъсирини у рганиш орқали
уларнинг фаолиятига аниқ баҳо бериш имконияти яратилади. Шундан келиб чиқиб
аи тадиган бу лсак, халқаро амалие тда банклар реи тингини белгилашда энг и ирик
реи тинг агентликлари ҳам ушбу ҳолатларга баҳо беришга мажбур бу ладилар. Ҳозирги
кунда кузатилае тган банклардаги реи тинг у згаришларни агентликларнинг реи тинг
сие сатидаги у згариш билан боғлиқ самарадорликка ва банк активларининг позицияси
билан боғлиқ бошқа таъсирга ажратиш имконини берувчи методологиядан
фои даланмоқда. Олинган натижалар шуни ку рсатадики, инқироз даврида ҳам банклар
активлари билан боғлиқ вазиятнинг е монлашуви, ҳам реи тинг сие сатининг
кескинлашуви натижасида реи тингларнинг умумии пасаи иши кузатилган. Хусусан,
АҚШ ва Европа мамлакатларида реи тингнинг пасаи ишининг 39,95% ва 19,25% мос
равишда Fitch ва Standard and Poor's агентликларининг реи тинг сие сатини
кескинлаштириши билан боғлиқлигини англатади. Moody's реи тинг сие сатидаги
у згаришларнинг аҳамияти пастроқ (15,83%) бу лсада, бу камроқ протциклик хатти-
ҳаракатни ку рсатади, бу агентлик у з реи тингларини Fitch (8,75%) ва Standard and
Poor'sларга қараганда 15,94% ку проқ даражада мослаштиради. Банкларнинг реи тинг
ҳаракати вақтида (8,17%) ку рсаткични бу лиши бу албатта е мон ҳисобланади.
Ҳозирги кунда банкларнинг энг муҳим реи тинги бу уларнинг кредит реи тинги
унинг молиявии мустаҳкамлиги, барқарорлиги ва кредит қобилиятини акс эттиради. Бу
унинг молиялаштиришни таъминлаш қобилиятига, шунингдек, мижозларга тақдим
этилган шартларга сезиларли таъсир ку рсатиши мумкин. Банкларнинг кредит
реи тинги унинг молиявии барқарорлигининг муҳим ку рсаткичидир. Moody's, Standard
& Poor's ва Fitchкаби реи тинг агентликлари кредит реи тингини белгилаш учун
банкнинг молиявии фаолияти, рискларни бошқариш ва бозордаги ҳолатини
баҳолаи дилар.
Кредит реи тинги юқори бу лган банк сизга кредитлар ва кредит карталар бу и ича
паст фоиз ставкалари, жамғарма ҳисобварақлари бу и ича юқори даромад ва мижозларга
яхши хизмат ку рсатиш каби яхшироқ шартларни таклиф қилиши мумкин.
Бошқа томондан, агар банк паст кредит реи тингига эга бу лса, бу молиявии
беқарорлик ҳақида сигнал бериши мумкин, бу эса мижозлар учун салбии оқибатларга
олиб келиши мумкин. Ушбу оқибатлар юқори фоиз ставкалари, ту ловлар ва кредит
маҳсулотларидан фои даланиш имкониятини камаи тиришни у з ичига олиши мумкин.
Аи ни паи тда У збекистон Марказии банкидан банк фаолиятини амалга ошириш
учун 36 та банк лицензия олган. Бироқ аи рим банклар ҳали ту лиқ фаолиятини
бошламаганини инобатга олсак, ту лақонли фаолият юритадиган банклар сони
тахминан 30 та бу лиши мумкин. У збекистон банкларини мулкдорлари таркибига ку ра
шартли равишда давлат банклари (10 та), хорижии банкларнинг шу ъба банклари е ки
бевосита хорижии капитал иштирокчидаги банклар (6 та) ҳамда хусусии ва бошқа
банклар (20 та) га бу лсак бу лади. Су нгги и илларда 3 та давлат банки - "Ипотека банк",
"Азия Альянс банк" ҳамда "У загроэкспортбанк" хусусии лаштирилди. Ипотека банкнинг
хусусии лашиши У збекистон бозорига можорлар капиталини олиб кирган бу лса, Tenge
Bank, Ziraat Bank Uzbekistan, TBC Bank каби банкларнинг очилиши ҳам хорижии
банкларнинг У збекистонда у з шу ъба банкларининг фаолият юритишига сабаб бу лди.
Маълумотлара ку ра, У збекистон банкларининг жами активлари 2024 и ил бошига
қарии б 652 трлн су мни, жами устав капитали 68,1 трлн су мни ташкил қилган.
Жаҳон банки қаи д этганидек, У збекистон охирги етти и илда иқтисодие тни
либераллаштиришга эришиш ва макроиқтисодии бошқарувни такомиллаштириш
www.e-itt.uz
II SON. 2024
301
мақсадида "у тиш даври сие сати"ни олиб бормоқда. Ушбу сие сат доирасида мамлакат
ҳукумати 2025 и илга қадар иккита банкни (У зСҚБ, Асакабанк) хусусии лаштиришни
режалаштирган. Банклар эса рентабелликни ошириш, инвестицион жозибадорликни ва
корпоратив
бошқарув
амалие тини
яхшилаш
мақсадида
халқаро
молия
ташкилотларининг е рдамида у з бизнес моделларини сезиларли даражада
у згартиришлари керак. Шунингдек, "У збекистон-2030" стратегиясига ку ра, 2030 и илда
давлат тасарруфида 3 е ки 4 та банк қолиши ку зда тутилган.
Мижозларнинг тажрибаси банк фаолиятидаги энг муҳим жиҳатлардан биридир.
Мижозларга хизмат ку рсатиш мижозларни ушлаб туришга бевосита таъсир қилади, бу
банклар доимо интилишади.
У збекистон Республикаси Президентининг 2023 и ил 11 сентябрдаги ПФ-158-сон
Фармони 50 мақсад “Банк тизимида ислоҳотларни жадаллаштириш, банк хизматлари
бозори ҳажмини ошириш ва соҳада рақобатни ривожлантириш”да “Банкларга халқаро
тан олинган минимал стандарт ва талабларни жории қилиш орқали меъе рлар ва
назорат базаларини такомиллаштириш” вазифаси киритилган . Ушбу вазифани амалга
оширишда тижорат банкларини халқаро амалие тда кенг қу лланилиб келае тган
реи тингни аниқлашда уларга таъсир қилувчи макроиқтисодии ку рсаткичларни
таҳлили долзарб масалалари ҳисобланади (Фармон, 2023).
Адабиётлар шарҳи.
Ушбу соҳа бу и ича олиб борилган ку плаб тадқиқотларда давлатларнинг банк
тизимига таъсир қилувчи макроиқтисодии ку рсаткичларни таъсири чуқур таҳлил
этилган. Жумладан, Ганадаги кредит ставкасининг иқтисодии у сишга таъсирини
у рганиш мақсадида баҳолаш стратегияси сифатида авторегрессив тақсимланган
кечикиш (ARDL) модели ва Тода ва Ямамото (1995) нинг эҳтимолии е ндашувидан
фои даланган. ARDL модели ҳисоб-китоблари шуни ку рсатадики, бошқа нарсалар тенг
бу лса, кредит ставкасининг бир фоизга ошиши узоқ муддатда Гана иқтисодии у сишини
тахминан 0,15 га камаи тиришини аниқлаганлар. Қисқа муддатда кредит ставкасини бир
фоизга ошириш ҳам иқтисодии у сишни тахминан 0,112 фоизга камаи тириши
асосланган. Кредит ставкаси иқтисодии у сишни рағбатлантириши, деган кенг
тарқалган эътиқоддан фарқли у лароқ, Тода ва Ямамото (1995) нинг эҳтимолии
е ндашувидан фои даланган ҳолда ялпи ички маҳсулот кредитлаш ставкасини ку проқ
рағбатлантиришини аниқлаган. Олинган натижалар шуни ку рсатганки, пул-кредит
органлари у сиш мақсадларига эришиш учун кредит ставкаларини ушлаб туришга
қаратилган сие сат аралашувини амалга оширишлари зарурлиги асосланган. Бу
иқтисодии у сишни тезлаштириш учун инвестициялар ва истеъмолни ошириш учун
жисмонии шахслар, фирмалар ва бошқа муассасаларни тижорат банкларидан қарз
олишга ундаи ди. Сие сатнинг бошқа чора-тадбирлари инфляцияни пасаи тириш ва
барқарорлаштириш учун инфляцияни таргетлаш сие сатини кучаи тириш, шу билан
бирга валюта курси, пул-кредит сие сати ва ғазначилик векселлари ставкаларини у сиш
суръатлари бу и ича мақсадларга эришишни у з ичига олади.
Кеи инги тадқиқотларда банк самарадорлиги кириш ва чиқиш у згарувчилари
е рдамида DEA модели е рдамида у лчаш зарурлиги асослаб берилган. Кириш у згарувчиси
ходимлар сонини, филиаллар сонини, маъмурии харажатларни, фоизсиз харажатларни
ва кредитларни и у қотиш учун захираларни у з ичига олган. Бундан фарқли у лароқ,
ишлаб чиқариш у згарувчиси соф фоиз даромади, соф ту ловлар ва жами бошқа
даромадлардан иборат. Ушбу тадқиқот корпоратив бошқарув, корпоратив рискларни
бошқариш, мулкчилик тузилиши (давлат, хорижии ва маҳаллии банклар пировардида
маҳаллии банкларга тегишли), у з капиталининг рентабеллиги, молиявии левераж ва
банк ҳажми каби банк фаолиятини белгиловчи ички омилларни у рганган. Банк
фаолиятини белгиловчи ташқи омилларга банк тузилиши ва макроиқтисодии
www.e-itt.uz
II SON. 2024
302
шароитлар кирган. Тадқиқотда 2011 и илдан 2020 и илгача бу лган даврда у н еттита
тижорат банкининг маълумотларидан фои даланилган. Тадқиқот гипотезаларини
баҳолаш учун тадқиқотда маълумотлар базасини таҳлил қилиш (DEA) е ндашуви ва
логит ҳамда пробит регрессия модели қу лланилган. Logit модели натижалари шуни
ку рсатадики, корпоратив бошқарув, якунии глобал у згариш ва у з капиталининг
рентабеллиги банк фаолиятига статистик жиҳатдан муҳим ва ижобии таъсир ку рсатган.
Корпоратив рискларни бошқариш ва молиявии левераж банк фаолиятига салбии таъсир
қилган. Корпоратив бошқарувни яхшилаш банкларга капиталнинг таваккалчилик ва
таннархини назорат қилиш ва капитал самарадорлигини оширишга е рдам бериши
асослаб берилган. Худди шундаи , банклар томонидан рискларни яхшироқ бошқариш
рақобатбардош банк муҳитида яхшироқ оператив ва стратегик қарорлар қабул қилишга
олиб келиши мумкинлиги асослаб берилган (Ullah, 2023).
Гаршин (2003) томонидан олиб борилган тадқиқотда, таҳлиллари шуни
ку рсатганки, иқтисодие тнинг умумии яхшиланишини акс эттирувчи параметрлар банк
ҳолатига ижобии таъсир ку рсатган. Ялпи ички маҳсулотнинг у сиши, саноат ишлаб
чиқаришининг у сиши, аҳоли реал даромадларининг ошиши ва ташқи савдо ҳолатининг
яхшиланиши банк фаолиятининг узоқ муддатли истиқболда барқарорлигига ижобии
таъсир ку рсатадиган параметрлар эканлиги ҳамда ушбу ку рсаткичларнинг ижобии
ҳорлатда бу лиши банклар реи тингини барқарорлигини таъминлашга хизмат
қилишини асослаб берган (Гаршин, 2003).
Ку риб чиқилае тган макроиқтисодии у згарувчилар ва банк реи тинги у ртасидаги
боғлиқликнинг мустаҳкамлиги макроиқтисодии сие сатнинг банклар фаолияти учун
барқарор муҳитни таъминлашда муҳим роль у и нашини ку рсатади. Аи ниқса, пул-кредит
сие сати қаи даражада белгиланиши керак. Фақат нарх барқарорлигига эътибор
қаратиш у рнига, молиявии тизим барқарорлигига қаратилганлиги мунозарали бу либ
қолмоқда. Шунга қарамаи , олиб борилган тадқиқотлар натижалари шуни ку рсатадики,
оқилона пул-кредит сие сати молия тизими барқарорлигининг муҳим шарти
ҳисобланади. Моделлаштириш тизимида банкнинг у зига хос у згарувчилари (масалан,
банк ҳажми, кредит концентрацияси, активлар таркиби ва кредитлашнинг у сиш
тезлиги) индивидуал банк хусусиятларининг нисбии ҳиссасини ва макроиқтисодии
у згарувчилар ҳаракатининг умумии банк реи тингига нисбатан ту лиқроқ тадқиқ қилиш
имконини беради (Demirg, 1999).
Ривожланае тган банк секторида рентабеллик банкларнинг асосии тамои илидир.
Ушбу тадқиқотнинг мақсади банкларнинг активлар ҳажми, кредит риски, капиталнинг
етарлилиги ва макроиқтисодии ку рсаткичлар каби аниқ ку рсаткичларга таъсири
у рганилган. Фоиз ставкаси каби ку рсаткич банкларнинг рентабеллигига таъсир
қилиши аниқлавнган. Даромадлилик одатда ички ва ташқи омиллар функцияси
сифатида намое н бу лиши асосида макроиқтисодии ку рсаткичларга таъсири муҳим
эканлиги аниқланган (Sultan, 2020).
Аи рим тадқиқотларда макроиқтисодии омилларнинг таъсири синовдан
у тказилмаган. Таҳлил шуни тасдиқлаи дики, мамлакатларнинг банк реи тингидаги
у згаришлар янги маълумотларни у з ичига олади ва банк муҳити ҳолатига таъсир
қилади, банклар томонидан таи е рланган рискларни баҳолаш жарае нида мамлакатнинг
банкт реи тинглари билан ифодаланган риски индивидуал макроиқтисодии омилларга
қараганда тез-тез ҳисобга олиниши керак бу лиши келтирилган.
Тадқиқот натижалари макроиқтисодии моделларга нисбатан Лукас танқиди деб
аталадиган,
тегишли
иқтисодларнинг
асосларига
мослаштирилган
сие сат
аралашмасини (пул-кредит, иқтисодии , фискал) ишлаб чиқиш муҳимлигини акс
эттиради. Тегишли мамлакат иқтисодие ти ва молия-банк тизими у ткинчи ҳодисаларни
мос равишда жои лаштириш ва зарбаларни у злаштиришга ҳисса қу шиши учун
www.e-itt.uz
II SON. 2024
303
контртциклик сие сатга эътибор қаратиш жуда муҳимдир деб таъкидлаи дилар (Dan,
2023).
Тадқиқот методологияси.
Ушбу тадқиқотда таҳлил қилиш учун стандарт тармоқлараро маълумотларни
и иғиш CRISP-DM тизимидан фои даланилди. Бундан ташқари Analytics Software &
Solutions (SAS) Enterprise Guide, Miner 9.4 va Tableau 2022 каби илғор таҳлилии
воситалардан фои даланилган. Биз инсон аралашувисиз маълумотларни и иғишда
иккиламчи маълумотлардан фои даландик.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Жаҳон амалие тида тижорат банклари реи тингига таъсир қилувчи
макроиқтисодии ку рсаткичларнинг таъсири доимо чамбарчас боғланган. Шунинг учун
тижорат банкларини қаи си ку рсаткичлари ҳамда макроиқтисодии ку рсаткичларини
қаи силарини олсак уларнинг таъсири аниқ баҳолаш имконияти яратилади. Шунинг
учун ушбу таҳлилни амалга оширишда тижорат банкларини энг муҳим ку рсаткичлари
кредит ҳажми, мажбуриятлари, фоизли даромад, фоизсиз даромад, соф фои даси,
активлари, капитали, депозити ҳамда активлар рентабеллигини оламиз.
Макроиқтисодии ку рсаткичлардан ЯИМ, аҳоли даромадлари, инфляция даражаси ҳамда
ишсизлик даражаси оламиз. Бунинг учун республикамиз давлат улуши бу лган 5та
тижорат банкини 2018-2023 и иллардаги ку рсаткичларидан фои даланамиз.
1-жадвал
Агробанк кўрсаткичлари
№
Кўрсаткичлар
Йиллар
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1.
жами
мажбуриятлар
10378725000 18540716000 310022934000 39547688000 52947668000 52859229893
2.
жами
кредитлар
8619534000 15884270000 24730917216 31664606469 43033098053 54350123456
3.
соф фойдаси
72989000
74819000
254832923
404128445
609233756
105371761
4.
фоизсиз
даромад
702154326
822451254
905267575
1444852302 3701917935 3410128528
5.
фоизли
даромад
879135000 1685175000 2708150000 4207966000 7847125427 8116931093
6.
активлар
рентабеллиги
(ROAA)
0,033
0,017
0,047
0,043
0,064
0,016
7.
жами активлар
10378725
18540716
31211061156 39971153120 53068188092 62644386432
Манба:
https://agrobank.uz/uz/shareholders-and-investors/financial
Макроиқтисодии ку рсаткичларни танлашда халқаро амалие тда олиб борилган
ку плаб тадқиқотларда банклар реи тингига таъсири юқори бу лган ку рсаткичлар аи нан
жадвалда келтирилган ку рсаткичлари бу лгани учун танлаб олинди.
2-жадвал
Макроиқтисодий кўрсаткичлари
№
Кўрсаткичлар
Йиллар
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1.
ЯИМ
426641
532712,5
605514,9
738425,2
896617,9
1066569
2.
Аҳоли даромадлари
300685,8
365598,3
414968,7
519181,4
633567,4
728826,1
3.
Инфляция даражаси
14,3
15,2
11,1
9,98
12,3
8,77
4.
Ишсизлик даражаси
1368,6
1335,3
1561
1441,8
1332,7
1435,2
Манба:
https://www.stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2
www.e-itt.uz
II SON. 2024
304
Худди шундаи Ипотека банк, Қишлоқ қурилиш банк, Асака банк ва Микрокредит
банкларини ку рсаткичларини киритиб чиқамиз. Бунда танлаб олинган ку рсаткичларни
модел асосида у заро таъсир даражасини аниқлаи миз.
2-жадвал
Давлат улушига эга бўлган тижорат банкларини активлари (млрд. сўм)
№
Тижорат банклари
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1
У змиллии банк
56525
66605
79861,143
89919,41
119918,14
127502,89
2
У зсаноатқурилишбанк
30501
34698
49044,62012
56511,32
64263,771
74634,423
3
Агробанк
10363
18488
31211,06116
39971,15
53068,188
66699,706
4
Асака банк
30355
34892
45518,45745
50804,36
51180,351
58014,44
5
Халқ банки
9302
17334
26410,45019
26921,3
31671,895
36602,783
6
Бизнесни
ривожлантириш банки
9342
12709
15923,45278
20708,1
24822,281
27062,89
7
Микрокредитбанк
3008
5890
10282,91567
13483,35
16782,497
19061,519
8
Алоқа банк
5847
7342
8108,166331
12638,46
16083,55
16044,652
9
Турон банк
3149
5979
8714,080696
11009,62
12878,664
15938,719
10
Пои тахт банк
100
133
201,3497266
373,4744
230,3885
215,16996
Манба:
https://cbu.uz/oz/statistics/bankstats/1675103/
Давлат улушига эга бу лган банкларнинг активлари 2024 и ил 1 январ ҳолатига ку ра
республикамиз барча банкларнинг 67 фоизидан ортиғини ташкил этмоқда. Қолган
банкларнинг улуши 33 фоизни ташкил этади. Демак, активларнинг давлат улуши
бу лган банкларда юқорилиги уларнинг реи тингига сезиларли таъсир ку рсатади.
У змиллии банкни улуши энг юқори бу либ 2024 и ил 1 январ ҳолатига ку ра 19 фоизни
ташкил этган бу лса, У зсаноатқфурилишбанкиники 12 фоизни ҳамда Агробанкни улуши
11 фоизни ташкил этган.
3-жадвал
Давлат улушига эга бўлган тижорат банкларини кредитлари (млрд. сўм)
№
Тижорат банклари
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1
У змиллии банк
46574
54989
65597,93707
74033,49
89410,138
99423,306
2
У зсаноатқурилишбанк
27293
26322
39898,15199
43147,81
48075,885
57124,404
3
Агробанк
24750
15865
24996,60072
32258,24
43846,07
54483,018
4
Асака банк
8750
29442
34122,26697
37685,43
36741,674
39213,315
5
Халқ банки
4691
12407
18792,13909
19595,96
21665,615
24549,245
6
Бизнесни
ривожлантириш банки
8475
11446
13823,13762
17496,15
20291,871
21800,616
7
Микрокредитбанк
2640
4772
8539,798556
10815,88
13318,624
14437,081
8
Алоқа банк
4743
5602
5705,936821
7754,314
9161,8769
10293,932
9
Турон банк
2261
4264
6669,132205
8129,472
9431,0593
11894,397
10
Пои тахт банк
0
95
110,2532476
80,49754
74,16781
78,760774
Манба:
https://cbu.uz/oz/statistics/bankstats/1675103/
Давлат улушига эга бу лган банкларнинг кредитлари 2024 и ил 1 январ ҳолатига
ку ра республикамиз барча банкларнинг 70 фоизидан ортиғини ташкил этмоқда. Қолган
банкларнинг улуши 30 фоизни ташкил этади. Демак, кредитларнинг давлат улуши
бу лган банкларда юқорилиги уларнинг реи тингига сезиларли таъсир ку рсатади.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
305
У змиллии банкни улуши энг юқори бу либ 2024 и ил 1 январ ҳолатига ку ра 20 фоизни
ташкил этган бу лса, У зсаноатқфурилишбанкиники 12 фоизни ҳамда Агробанкни улуши
12 фоизни ташкил этган. Учта банкнинг улуши кредит бозорида 44 фоизни ташкил
этмоқда. Бу эса реи тингни у згаришига сезиларли таъсир ку рсатишини англатади.
4-жадвал
Давлат улушига эга бўлган тижорат банкларини капитали (млрд. сўм)
№
Тижорат банклари
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1
У змиллии банк
5722
13141
13873,10097
14768,71
16377,586
17848,677
2
У зсаноатқурилишбанк
2848
6128
6704,348045
7700,913
7828,1212
8728,3602
3
Агробанк
3168
4627
5371,213258
9346,137
9505,2678
12296,907
4
Асака банк
2214
6247
6425,738402
6504,836
6518,8625
6668,1394
5
Халқ банки
1803
4361
4868,896889
5479,512
5319,1668
5882,5892
6
Бизнесни
ривожлантириш банки
1235
1446
2413,947023
2696,438
2943,7771
3180,2366
7
Микрокредитбанк
665
1625
1738,289532
2321,096
3643,9111
3933,608
8
Алоқа банк
1162
1396
1568,529812
1673,506
1795,3337
2643,1733
9
Турон банк
892
1091
1210,159644
1915,191
1878,9178
1897,4231
10
Пои тахт банк
100
83
123,7751922
135,1722
143,79296
160,20309
Манба:
https://cbu.uz/oz/statistics/bankstats/1675103/
Давлат улушига эга бу лган банкларнинг капитали бу и ича эса 2024 и ил 1 январ
ҳолатига ку ра республикамиз барча банкларнинг 64 фоизидан ортиғини ташкил
этмоқда. Қолган банкларнинг улуши 36 фоизни ташкил этади. Демак, капиталнинг
давлат улуши бу лган банкларда юқорилиги уларнинг реи тингига сезиларли таъсир
ку рсатади. У змиллии банкни улуши энг юқори бу либ 2024 и ил 1 январ ҳолатига ку ра 18
фоизни ташкил этган бу лса, У зсаноатқфурилишбанкиники 9 фоизни ҳамда Агробанкни
улуши 12 фоизни ташкил этган. Демак капитални жалб этишда ҳам давлат улушига эга
бу лган банкларнинг ҳиссаси юқори эканлигидан далолат беради.
5-жадвал
Давлат улушига эга бўлган тижорат банкларини депозитлари (млрд. сўм)
№
Тижорат банклари
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1
У змиллии банк
11741
15284
17194,44953
22082,75
38156,699
32920,148
2
У зсаноатқурилишбанк
4833
8099
11437,08742
12607,32
14883,529
13798,591
3
Агробанк
6770
5454
9037,451832
11838,88
12549,68
15389,014
4
Асака банк
2651
9004
9704,805724
10729,31
14431,07
15485,288
5
Халқ банки
4739
7563
10173,9575
11648,85
13582,709
17043,694
6
Бизнесни
ривожлантириш банки
2818
2932
3776,642857
6492,5
8825,7523
9418,6783
7
Микрокредитбанк
1230
1392
2382,743824
3153,675
5409,1957
6361,1784
8
Алоқа банк
3496
4864
4924,088376
6796,109
7697,6571
9227,0444
9
Турон банк
1190
1653
2116,39785
2837,762
3492,6162
4661,5317
10
Пои тахт банк
0
39
74,31792827
235,0757
72,351844
52,577143
Манба:
https://cbu.uz/oz/statistics/bankstats/1675103/
www.e-itt.uz
II SON. 2024
306
Давлат улушига эга бу лган банкларнинг капитали бу и ича эса 2024 и ил 1 январ
ҳолатига ку ра республикамиз барча банкларнинг 50 фоизидан ортиғини ташкил
этмоқда. Қолган банкларнинг улуши 50 фоизни ташкил этади. У змиллии банкни улуши
энг юқори бу либ 2024 и ил 1 январ ҳолатига ку ра 14 фоизни ташкил этган бу лса,
У зсаноатқфурилишбанкиники 6 фоизни ҳамда Агробанкни улуши 6 фоизни ташкил
этган. Ушбу ку рсаткич бу и ича давлат улушига эга бу лган банкларнинг улуши 50 фоизни
ташкил этгани билан барибир уларнинг реи тинга таъсири юқори ҳисобланади.
Молиявии тадқиқотчилар мураккаб, тузилган молиявии маълумотлар билан
ишлаш учун бошқариладиган машинани у рганиш алгоритмларини афзал ку радилар,
чунки улар тезроқ бажарилиши, аниқлиги ва арзонроқ жои лашишини таъминлаи ди.
Шунинг учун, бу иш назорат остида ML техникасидан фои даланади. Таснифлаш - бу
дискрет (асосан иккилик) натижаларни башорат қилиш стратегиясидир. ML таснифлаш
алгоритмлари рискларни бошқариш, стратегик хеджлаш, опцион нархлари ва
банкротлик таснифи каби молиявии бизнеснинг турли муаммоларини ҳал қилиш учун
му лжалланган, чунки бу алгоритмлар тузилган маълумотлар билан назорат остида
у рганиш орқали анъанавии статистик моделлардан устун туради. Логистик регрессия
ва машинани у рганишга асосланган алгоритмлар юқори кредит хавфини башоратли
моделлаштириш муаммосини ҳал қилиши мумкин, чунки улар турли соҳаларда кенг
қу лланилишини топди. 5-жадвалда биз ку риб чиқилган ML алгоритмларини
умумлаштирамиз.
У згарувчиларни танлаш муҳим у згарувчиларни моделга киритиш учун муҳим
дастлабки қадамдир. Биз мустақил ва боғлиқ у згарувчилар у ртасидаги
муносабатларнинг кучини баҳолаш учун ахборот қии мати (
IV
) деб номланган назорат
остида у рганиш стратегиясидан фои даландик.
IV
қии мати қанчалик юқори бу лса,
башорат қилиш шунчалик юқори бу лади. 5-жадвалдан ку риниб турибдики, қисқа
ру и хатга киритилган у згарувчиларнинг ку пчилиги
TOTAL_TRADE_DEFICIT
бундан
мустасно, жуда юқори башорат қилиш потенциалига эга.
5-жадвал
Мустақил ва боғлиқ ўзгарувчилар ўртасидаги муносабатларнинг
кучини баҳолаш учун ахборот қиймати (
IV
)
Ўзгарувчан маълумот
қиймати
инфлация
3,3035
Аҳоли даромади
2,1769
Ишсизлик даражаси
1,5291
ЯИМ
ўсиш
0,8505
Манба:
муаллиф ишланмалари асосида тузилди.
Бундан ташқари, маълумотлар ту пламининг энг муҳим аҳамиятини, яъни энг
парсимон у згарувчиларни аниқлаш учун созланган R-квадрат, у ртача квадрат хато
(МСE) ва квадратларнинг у заро тасдиқланишини башорат қилиш и иғиндиси (Cp) каби
турли мезонлардан фои даландик.
Амалга ошириш е ндашуви энг паст Cp ва МСE қии матлари билан юқори созланган
R -квадрат қии матларининг комбинациясини танлашдир. Ушбу тадқиқотда қуи идаги
у згарувчилар энг паст параметрлар сифатида аниқланган, энг юқори созланган R -
квадрат қии мати 0,9164, энг паст МСE ва Cp қии матлари мос равишда 0,11112 ва 5,0367.
Маълумотларни олдиндан қаи та ишлаш башоратли моделлаштириш сифатига
сезиларли таъсир ку рсатади. Шунинг учун, кеи инги бу лимларда қу лланиладиган
маълумотларни қаи та ишлаш усули муҳокама қилинади.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
307
Мақсадли бенефициарлар тенденция таҳлилидан фои да ку радилар, чунки у
горизонталь вақт у қи бу и лаб молиявии маълумотларнинг асосии тузилишини у рганиш
ва тарихии маълумотларга асосланган келажакдаги қии матларни башорат қилишга
уриниш орқали вақт у тиши билан макроиқтисодии у згарувчилар ва кредит хавфининг
траекториясини очиб беради.
Башоратли моделлаштиришдан олдин тренд таҳлилини амалга ошириш тавсия
этилади, чунки у асосии маълумотлар ту плами ҳақида олдиндан, аммо мазмунли
маълумот беради. Келажакдаги тенденцияларни башорат қилиш учун Tableau е рдамида
горизонталь тренд таҳлилини қу лладик, бунда тренд чизиқлари миқдории , узлуксиз
маълумотларнинг ҳаракатини кузатиб боради. У згарувчан базавии чизиқли
у згарувчилар учун полином тенденция чизиқларини ва изчил асосии чизиқли
у згарувчилар учун нормал чизиқли тренд чизиқларини танладик, уларнинг аҳамияти
p
<0,05.
да. Биз тренд таҳлилининг башоратли чекловларини тан оламиз, чунки у
экстремал е ки кескин у згаришларга мос келмаслиги мумкин. Шундаи қилиб, биз
кеи инги бу лимларда аи тиб у тилганидек, бошқа таҳлилии вариантларни киритдик.
Бу ялпи ички маҳсулот ва валюта у сиш суръатларининг секинлашиши
банкларнинг кредит таваккалчилигининг ошишига олиб келиши мумкинлигини
ку рсатади. Ушбу тадқиқотга ку ра, валюта курси 1,56 га тушганда юқори кредит хавфи
эҳтимоли тахминан 15% ни ташкил қилади ва бу инфляция даражасининг юқорилиги
ва давлат қарзи банкларнинг кредит рискини оширишидан далолат беради. Давлат
қарзи иқтисодга сезиларли таъсир ку рсатае тгани ва банкларнинг дефолт хавфини
ошириши ҳақида ишончли далиллар мавжуд. Ушбу тадқиқотга ку ра, инфляция
даражаси ту ртдан учдан ку проқ вақт давомида доимии равишда ошиб кетганда юқори
кредит хавфи эҳтимоли тахминан 7-8% ни ташкил қилади ва бу кузатув учун
BANKNLPTOGROSSLOAN_PERCENT у ртача қии мати тахминан 3,5 ни ташкил қилади.
Юқори кредит хавфи нисбии инфляция даражаси паст кредит хавфи билан бир хил
даражада у згаришини англатади, бу маълумотларнинг нормал тарқалишини ку рсатади.
Инфляция даражаси бироз юқорироқ даражада сақланиб қолмоқда, кредит хавфи паст
бу лган ҳудудларда инфляция даражаси пастроқ даражада қолмоқда. Кредит хавфи
юқори бу лган ҳудуддан минимал инфляция даражаси диапазони паст кредит хавфи
зонасидаги минимал инфляция даражаси қии матларидан ошиб кетади.
Бу шуни ку рсатадики, максимал диапазон учун. инфляция даражаси кредит
рискининг потенциал ҳал қилувчи омилидир. Кредит хавфи юқори бу лган у ртача
нисбии ишсизлик даражаси паст кредит хавфидаги у ртача нисбии ишсизлик
даражасидан ку ра ку проқ мос келади. Кредит хавфи юқори бу лган 3% дан ортиқ
ишсизлик даражаси паст кредит хавфига қараганда юқори қии матларни ку рсатади.
Кредит хавфи юқори бу лган ҳудудларда ишсизлик даражаси барқарорроқ бу либ, юқори
даражада қолмоқда, паст кредит хавфи зонасида ишсизлик даражаси, аи ниқса пастроқ
даражаларда у згариб туради. Кредит хавфи юқори зонадаги ишсизлик даражасининг
минимал ва максимал диапазони (пастки ва юқори қисми) паст кредит хавфи
зонасидаги ишсизлик даражасининг минимал ва максимал қии матларидан ошади.
6-жадвал
Биринчи вариантда банклар рейтингига макроиқтисодий кўрсаткичларни
таъсири
Кўрсаткичлар
Mean
Std Dev
Std
Error
Mini
Max
Median
Coeef of
Variation
NET_NATIONAL-INCOM
798871.25 12961.0 2740.25 217838.12 324565.23 253612.11
2.30
UEMPLOYMENT_RATE
7.900000 0.43643 0.07129 7.100000 9.200000 8.900000
3.61
GDP_QTQ_GROWTH_RATE
0.218745 2.82659 0.70664 -5.60000 2.900000 1.150000 1292.16
INFLATION_RATE
3.200000 0.93452 0.23363 1.500000 4.700000 3.200000
29.20
Манба:
муаллиф ишланмалари асосида тузилди.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
308
Бу кредит хавфи паст бу лган ҳудуддаги ишсизлик даражаси бироз ижобии эгри
тақсимотга эга эканлигини ку рсатади. Қолган у згарувчилар учун шунга у хшаш
таҳлилларни у тказдик. Таърифловчи таҳлилнинг асосии камчилиги шундаки, у
сабабларни очишга е ки келажакни башорат қилишга уринмасдан, фақат ретроспектив
таҳлилни таклиф қилади.
7-жадвал
Иккинчи вариантда банклар рейтингига макроиқтисодий
кўрсаткичларни таъсири
Кўрсаткичлар
Mean Std Dev
Std
Error
Mini
Max
Median
Coeef of
Variation
NET_NATIONAL-INCOM
400497.0 60341.51 8288.54 300685.00 728826 521315.0
15.06
UEMPLOYMENT_RATE
9.126451 0.995206 0.13670 3.800000 7.800000 5.100000
19.41
GDP_QTQ_GROWTH_RATE
1.522691 5.193955 0.71944 426641 1066559 71.254600 341.11
INFLATION_RATE
1.32021 0.570700 0.07839 8.777700 14.30000 11.26530
30.91
Манба:
муаллиф ишланмалари асосида тузилди
MultiPlot тугуни ку п у лчовли маълумотлар визуализациясини таъминлаи ди.
Маълумотларнинг тақсимланишини ва у згарувчилар орасидаги муносабатларни
тушуниш учун асосии маълумотларни график тарзда у рганади. Ушбу тадқиқот банклар
реи тингини ҳар томонлама баҳолашни, масалан, макроиқтисодии у згарувчининг
юқори е ки паст эҳтимолини, шунингдек, реи тингни ҳақиқии ҳажмини у з ичига
олганлиги билан ажралиб туради.
Диагностик таҳлил муҳим корреляция манбасини аниқлашга е рдам беради. Ку п
у згарувчан маконда маълумотларнинг ку п у згарувчан тақсимотининг катталиги ва
и у налиши ковариация матрицаси қии матлари билан ифодаланади.
Макроиқтисодии омиллар банк реи тигига ҳал қилувчи таъсир ку рсатади, банклар
уни бевосита назорат қила олмаи ди ва шунинг учун макроиқтисодие тга асосланган
реи тингни эрта огоҳлантириш тизимига эҳтие ж бор. Турли башоратли моделларни
(анъанавии статистик ва дастурни у рганиш алгоритмлари) таққослаш орқали ушбу
тадқиқот макроиқтисодии детерминантларнинг Давлат улушига эга бу лган банкларни
реи тинг хавфига таъсирини у рганиш ва башоратли таҳлиллар е рдамида реи тингни
баҳолашга қаратилган. Ушбу тадқиқот дисперцияга асосланган ку п бу линишли
қарорлар алгоритми шарҳланадиган, ишончли ва ишончли натижаларга эга бу лган энг
аниқ башоратли модель эканлигини аниқлади. Бизнинг моделимиз ишлаши 95%
аниқликка эришди ва ишсизлик ва инфляция Давлат улушига эга бу лган банк
контекстида реи тингга таъсир қилувчи энг муҳим ку рсаткичлари эканлигини
исботлади. Натижаларимиз банк реи тинги ва инфляция, ишсизлик даражаси ва аҳоли
даромадлари у ртасидаги ижобии боғлиқлик ҳамда ЯИМ ва миллии даромад у ртасидаги
салбии боғлиқлик каби қимматли маълумотларни тақдим этди. Бундан ташқари, аҳоли
даромадлари ва ишламаи диган кредитлар у ртасидаги боғлиқликни эмпирик тарзда
намои иш этишга ва шу билан "тежамкорлик парадоксини" исботладик. Ушбу натижалар
банклар реи тингини бошқариш гуруҳига макроиқтисодии чегараларни кузатиш ва
муҳим ислоҳотларни амалга оширишга е рдам беради.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
309
Хулоса ва таклифлар.
Олиб борилган тадқиқотлар асосида қуи идаги хулосалар шакллантирилди:
-
тижорат банкларини энг муҳим кўрсаткичлари кредит ҳажми, мажбуриятлари,
фоизли даромад, фоизсиз даромад, соф фойдаси, активлари, капитали, депозити ҳамда
активлар рентабеллигини асосида Макроиқтисодий кўрсаткичлардан ЯИМ, аҳоли
даромадлари, инфляция
даражаси ҳамда ишсизлик даражаси ўртасидаги ўзаро таъсир
даражаси ўрганилди;
-
маълумотлар тўпламининг энг муҳим аҳамиятини, яъни энг парсимон
ўзгарувчиларни аниқлаш учун созланган R
-
квадрат, ўртача квадрат хато (МСE) ва
квадратларнинг ўзаро тасдиқланишини башорат қилиш йиғиндиси (Cp) каби турли
мезонлардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ эканлиги аниқланди;
-
банк рейтинги ва инфляция, ишсизлик даражаси ва аҳоли даромадлари
ўртасидаги ижобий боғлиқлик ҳамда ЯИМ ва миллий даромад ўртасидаги салбий
боғлиқликга эга эканлиги асослаб берилди;
-
ушбу тадқиқот банклар рейтингини ҳар томонлама баҳолашни, масалан,
макроиқтисодий ўзгарувчининг юқори ёки паст эҳтимолини, шунингдек, рейтингни
ҳақиқий ҳажмини ўз ичига олганлиги билан ажралиб туриши аниқланди.
Адабиётлар/ Литература/ Reference:
Dan Costin (2023) NIȚESCU1 Cristian Anghel impact of macroeconomic and banking
indicators on lending rates - a global perspective Romanian Journal of Economic Forecasting –
XXVI (1).
Demirg¸c-Kunt A and H Huizinga (1999), Determinants of Commercial Bank Interest
Margins and Profitability: Some International Evidenceí, The World Bank Economic Review,
13(2), pp 379ñ408.
Sultan, K., Rzgar Ahmed, R., Mohammad Amin, F., & Singh, M. (2020). Impact of
macroeconomic and banking factors on banks profitability: empirical evidence from the banking
industry of pakistan. Humanities and Social Sciences Reviews, 8(3), 635–645.
https://doi.org/10.18510/hssr.2020.8368
Toda, H.Y. and Yamamoto, T. (1995) Statistical Inference in Vector Autoregressions with
Possibly Integrated Processes. Journal of Econometrics, 66, 225-250.
http://dx.doi.org/10.1016/0304-4076(94)01616-8
Ullah S, Majeed A, Popp J. (2023) Determinants of bank's efficiency in an emerging economy:
A data envelopment analysis approach. PLoS One. Mar 14;18(3):e0281663. doi:
10.1371/journal.pone.0281663. PMID: 36917587; PMCID: PMC10027419.
Гаршин В.В. (2003) Макроэкономические факторы как составляющие стабильного
развития банка./ Препринт # BSP/2003/060 R. - М.: Российская Экономическая Школа, -
41с.
Фармон (2023). Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 11 сентябрдаги
ПФ-158-сон Фармони.
