www.e-itt.uz
II SON. 2024
293
ДУНЁДА БРЕНД ОСТИДА ФАОЛИЯТ ЮРИТАЁТГАН ЙИРИК ОВҚАТЛАНИШ
ТАРМОҒИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Каланова Мохигул Бахритдиновна
Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти
ORCID: 0000-003-1857-0020
Аннотация.
Ушбу мақолада овқатланиш сохасида йирик овқатланиш
корхоналарининг кўпайиши ўта муҳим аҳамиятга эга эканлигига эътибор қаратилган.
Айнан овқатланиш соҳасида ҳам йирик ишлаб чиқариш корхоналари пайдо бўлаётганлиги
янги иш ўринлари билан бир қаторда янги хизмат турларини пайдо бўлишига сабаб
бўлмоқда. Бундай йирик ишлаб чиқариш корхоналари фаолияти чет мамлакатларда
жуда ривожланган бўлиб, мақолада ушбу йирик овқатланиш корхоналарини ўрганиш
мамлакатимизда ушбу соҳадаги йирик корхоналар фаолиятини қай даражада
эканлигини англашимизга асос бўлиб хизмат қилади.
Калит сўзлар:
йирик овқатланиш корхоналари, корхона брендлари, овқатланиш
тармоқлари, “McDonald’s” тармоғи, “KFС” тармоғи, “Burger King” тармоғи, “Додо Пицца”
тармоғи.
УНИКАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ КРУПНЫХ СЕТЕЙ ОБЩЕСТВЕННОГО
ПИТАНИЯ, РАБОТАЮЩИХ ПОД БРЕНДОМ
Каланова Мохигуль Бахтидиновна
Самаркандский Институт Экономики и Сервиса
Аннотация.
В этой статье подчеркивается значительная важность увеличения
числа крупных предприятий общественного питания в пищевом секторе. Появление
крупных производственных предприятий в сфере общественного питания ведет не
только к созданию новых рабочих мест, но и к внедрению новых видов услуг. Такие
крупные производственные предприятия высоко развиты в зарубежных странах, и
изучение этих крупных предприятий общественного питания поможет нам понять
масштабы деятельности таких предприятий в нашей стране.
Ключевые слова:
крупные предприятия общественного питания, корпоративные
бренды, сети общественного питания, сеть McDonald's, сеть KFC, сеть Burger King, сеть
Dodo Pizza.
UOʻK: 339.5
293-298
www.e-itt.uz
II SON. 2024
294
UNIQUE FEATURES OF LARGE FOOD SERVICE NETWORKS
OPERATING UNDER A BRAND
Kalanova Mohigul Bakhtidinovna
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
This article emphasizes the significant importance of the increasing number of
large food service enterprises in the food sector. The emergence of large manufacturing
enterprises in the food service sector is leading not only to the creation of new jobs but also to the
introduction of new types of services. Such large manufacturing enterprises are highly developed
in foreign countries, and the study of these large food service enterprises will help us understand
the extent of operations of such enterprises in our country.
Keywords:
large food service enterprises, enterprise brands, food service networks,
McDonald's network, KFC network, Burger King network, Dodo Pizza network.
Кириш.
Янги У збекистон иқтисодие тининг жадал ривожланишининг таъминлашнинг
муҳим и у налишларидан бири, хизмат ку рсатиш сохасида овқатланиш хизматлари
сифатини янада яхшилаш овқатланиш хизматларини ривожлантиришда ҳамда аҳоли
турмуш даражасини яхшилашда муҳим ҳисобланади. Бу борада Республикамиз
Президенти Ш.М.Мирзие евнинг “Хизматлар соҳасини ривожлантиришга оид қу шимча
чора тадбирлар ту ғрисида”ги (Қарор, 2022) қарори иқтисодие тимизни чуқур
девирсификация қилиш, рақамли хизматлар сохасини ривожлантириш ҳамда хизмат
ку рсатиш ва овқатланиш соҳасида янги хизматларни жории этишда асос бу либ хизмат
қилади. Су нгги и илларда овқатланиш хизматида и ирик тизим яъни, овқатланиш
тармоқларни ривожланае тганини ку ришимиз мумкин.
Овқатланиш хизматларини ку рсатишда и ирик овқатланиш корхоналарининг
ку паи иши у та муҳим аҳамиятга эга. Аи нан овқатланиш соҳасида ҳам и ирик ишлаб
чиқариш корхоналари паи до бу ла бошлади. Хусусан, бундаи и ирик ишлаб чиқариш
корхоналари фаолияти чет мамлакатларда жуда ривожланган, ушбу и ирик овқатланиш
корхоналарини у рганиш мамлакатимизда ушбу соҳадаги и ирик овқатланиш
корхоналари фаолиятини жории этиш учун зарурдир.
Адабиётлар шарҳи.
У збекистон иқтисодие тининг жадал ривожланишини таъминлашнинг муҳим
асосларидан бири бу лган хизмат ку рсатишни янада ривожлантириш ва унинг алоҳида
олинган соҳаларига устуворлик бериш муҳим ҳисобланади (Ходиев, Беркинов, ва
Кравченко, 2007). Хизматлар соҳасини ривожлантиришга янгича е ндашувларни жории
этиш сифатли алоқа ва интернет хизматлари қамровини, шунингдек, “Электрон
ҳукумат” тизими хизматларидан фои даланиш (Мирзие ев, 2022) аи ниқса, овқатланиш
хизматларининг ривожланишида янги имкониятларни очиб берилиши соханинг
иқтисодии самарадорлигини ошириб боришда жуда муҳимдир (Пардаев, Исроилов,
2007).
Умумии овқатланиш хизматларини янги замонавии рақамли технологиялар
(Kaлaнова, 2021)
асосида истиқболли ривожлантиришнинг зарурати, умумии
овқатланиш корхоналарида юқори даромад ва фои да олишнинг муҳим гаровидир
(Мирзаев, Равшанов, 2017). Республикамизда умумии овқатланиш хизматларини амалга
оширувчи субьектларнинг бир неча турлари фаолият юритади (Иватов, 1998). Бундаи
овқатланиш хизматларини ташкил этишда аҳолининг жинси, е ши, профессионаллик
гуруҳи учун алоҳида овқатланиш хизматлари маданиятини талаб этадиган
табақалаштириш ва тизимлаштиришнинг и у лга қу и илиши (Шумпетер, 1982), истеъмол
www.e-itt.uz
II SON. 2024
295
ҳусусиятларининг бои итилишини ва харид имкониятларини оширишни ва шу билан
бирга соҳа рақобатдардошлигини оширишга хизмат қилади (Сиддиков, 2022) .
Тадқиқот методологияси.
Тадқиқот жарае нида
мантиқии е ндашув, кузатиш, маълумотларни и иғиш,
умумлаштириш, таққослаш, маҳаллии ва хорижии олимларнинг овқатланиш сохасидаги
фаолиятидаги иқтисодии қарашлари, соҳадаги муаммолар ва уларнинг ечимлари
бу и ича изланишлари ҳамда соҳага доир қонунии ва меъе рии -ҳуқуқии ҳужжатлар
у рганилиб, хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Чет мамлакатларда и ирик овқатланиш соҳасида ишлаб чиқариш бирлашмалари
ку ринишидаги мажмуалар бутун бир тармоқни е ки кичик тармоқларни қамраган. Шу
сабабли бу соҳада ишлаб чиқаришнинг технологик, хом аше базаси е ки жарае нлар
кетма-кетлик тамои иллари асосида шаклланган. И ирик овқатланиш корхоналари
тармоқларига бир корхонанинг бир қанча филиалларининг турли хил жои ларда
фаолият юритиши ҳисобланади. Бундаи и ирик овқатланиш корхоналари АҚШ, Россия,
Франция, Буюк Британия, Италия каби мамлакатларда ривожланган. Бундаи и ирик
овқатланиш (ресторанлар) тармоқлари бутун дуне бу и лаб у з фаолиятини и у лга қу и ган.
Буларга “McDonald’s”, “KFС”, “Burger King”, “Chik-fil-A”, “Chipotle”, “Додо Пицца”, “Five
Guys”, “Espresso House” каби у з брендларига эга и ирик овқатланиш тармоқлари киради.
Ҳусусан, АҚШнинг “McDonald’s” тез таомланиш ресторанлари су нгги и илларда ҳам
и ирик ресторанлар тармоғининг энг етакчиси ҳисобланди(1-жадвал).
1-жадвал
АҚШ “McDonald’s” корхонасининг молиявий кўрсаткичлари
млрд. доллари миқдорида
31
32
33
№
Кўрсаткичлар
Йиллар
2015
2016
2017
2018
2019
2020
1.
Аи ланмаси
25,41
24,62
22,82
21,03
21,36
19,20
2.
Ресторанлари сони, минг
36,53
36,90
37,24
37,86
38,69
39,19
АҚШдаги “McDonald’s” и ирик тармоғи савдо аи ланмаси 2015 и илда 25,41 млрд
долларни, 2016 и илда 24,62 млрд долларни, 2017 и илда 22,82 млрд долларни, 2018
и илда 21,03 млрд долларни, 2019 и илда 21,36 млрд долларни ҳамда 2020 и илда эса 19,20
млрд долларни ташкил этди.
Хатто ушбу и ирик овқатланиш тармоғи бозор иқтисодие тига кириб келган бошқа
и ирик бренд остида фаолият юритае тган корхоналарнинг купаи ишига қарамасдан
бугунги кунда энг етакчидир.
“McDonald’s” овқатланиш тармоғи кириб бормаган мамлакатлар деярли қолмади.
Бу и ирик корхона фаолиятидан охирги беш и ил мобаи нида Буюк Британия, Италия,
Полша каби давлатлар рекорд даражада фои даланишмоқда.
Су нгги и илларда “McDonald’s” и ирик овқатланиш тармоғи каби бир қанча и ирик
корхоналар у з фаолиятини бошлаб, сезиларли даражада ривожланди. Ушбу McDonald’s
ресторанларига рақобатчи корхоналар паи до бу либ, у з истеъмолчиларига эга бу ла
бошлади. Аи нан АҚШ аҳолиси “McDonald’s” маҳсулотларига рақобатчи и ирик
корхоналар “Burger King” бургерларини, “Chik-fil-A” товуқли сендвичларини, “Chipotle”
31
Аnnual Report 2018 on SEC Filing Form 10-K (англ). McDonald’s Corporation (22 February 2019). Дата обращения: 26
сентября 2019.
32
Аnnual Report 2019 on SEC Filing Form10-K (англ).
33
Annual Report 2020 on SEC Filing Form 10-K (англ).
www.e-itt.uz
II SON. 2024
296
буритторларини ҳаридорлари кескин оша бошладилар. Лекин бу “McDonald’s”
компанияси и ирик овқатланиш тармоқлари фаолиятида реи тинги бу и ича биринчи
ҳисобланади. 2018 и ил маълумотларига ку ра, “McDonald’s” ресторанлар тармоғининг
дуне бу и лаб 152 та мамлакатда 37855 та тармоғи мавжуд бу либ, жами аи ланмаси 86,13
млрд долларни ташкил этган
34
. “McDonald’s” компанияси фаолиятини бошлаганидан
буе н қуи идаги брендлар асосида фаолият юритмоқда (1-расм).
1-расм. “McDonald’s” компаниясининг брендлари
35
“McDonald’s” ресторанлар тармоғидан кеи ин тармоғининг ривожланиши бу и ича
иккинчи у ринда турувчи “KFС” ресторанлар тармоғидир. “KFС” ресторанлар тармоғи ҳам
су нгги и илларда жадал ривожланиб бормоқда. Маълумотларга ку ра, 2018 и илда, “KFС”
ресторанлар тармоғининг дуне бу и лаб 136 та мамлакатда 22621 та тармоғи фаолият
юритга
36
. “KFС” ресторанлар тармоғининг фаолияти давридаги брендларини
у згарганини қуи идаги расмда ку ришимиз мумкин (2-расм).
2-расм. “KFС” ресторанлар тармоғининг брендлари
37
Бундан ташқари Россиянинг “Додо Пицца” ресторанлари тармоғи ҳамда “Five Guys”
тармоқлари, Германиянинг “Espresso House” тармоқлари ҳам етакчи и ирик ресторан
тармоғларидандир.
Россиянинг “Додо Пицца” тармоғи европа бозорида етказиб бериш хизмати бу и ича
етакчи корхоналардан бири ҳисобланади. Бугунги кунда бу корхона қуи идаги халқаро
бренд асосида фаолият юритмоқда (3-расм).
34
Материал из Википедии — свободнои энциклопедии (перенаправлено с «McDonalds»)
35
https://lingvo-skype.com/
36
http://m.zamin.uz
37
https://www.google.com/
www.e-itt.uz
II SON. 2024
297
3-расм. “Додо Пицца” ресторанлар тармоғи бренди
38
“McDonald’s” компаниясининг энг кучли рақобатчиси ҳисобланган “Burger King”
корхонаси ҳам жуда и ирик корхонадир. 2018 и илда бу корхона тармоғининг дуне бу и лаб
100 га яқин мамлакатларда 34500 та тармоғи фаолият юритган
39
. Бу корхона фаолияти
даврида қуи идаги брендлар асосида фаолият юритган (4-расм).
4-расм. “Burger King” компанияси брендлари
40
Мижозларга маззали ва е қимли лаҳзаларни улашишда корхона бренди унинг
фаолиятига таъсир этганлиги сабабли, юқорида келтириб у тилган и ирик овқатланиш
корхоналари брендлари у з у рнига эга.
Хулоса ва таклифлар.
Хулоса қилиб аи тганда, бундаи и ирик овқатланиш корхоналари дуне нинг энг
ривожланган и ирик тармоққа эга бу лган 10 талигидан жои олган корхоналаридир.
Юқорида келтирилган и ирик овқатланиш тармоқлари, яъни тез овқатланиш
тармоқлари у зларининг хизмат ку рсатиш жарае нларида тезкор, қулаи , ишончли ҳамда
сифатли амалга ошириши натижасида у з корхоналарининг тармоқларида сезиларли
даражада иқтисодии у сишига мувофақ бу лишди. Сабаби бундаи корхона тармоқлари
аллақачон электрон савдо тизимини и у лга қу и иши билан бир қаторда савдо
автоматларида профессионал хизматларни истеъмолчиларга тақдим этишае тган эди.
Шу боис, бу корхоналарни у з у рнини сақлаб қолишида корхона фаолиятида электрон
савдонинг у рни жуда катта аҳамиятга эга бу лди.
Ҳозирги вақтда бундаи и ирик овқатланиш корхоналари тармоғи дуне бу и лаб у з
фаолиятини давом эттириши билан биргаликда, овқатланиш хизматидаги янги хизмат
турини ҳам мамлакатларга тақдим этишмоқда. Ҳусусан, тез овқатланиш корхоналари
глобал тармоғи савдо автоматларида у з фаолиятини ку рсатишмоқда. Мамлакатимизда
ҳам бундаи корхоналар у з фаолиятини бошлаган. Эндиликда республикамизнинг энг
ривожланган савдо мажмуаларининг овқатланиш залларида юқоридаги и ирик
38
У ша ерда.
www.e-itt.uz
II SON. 2024
298
овқатланиш корхоналари брендлари остида фаолият юритае тган савдо шахобчаларига
ку зимиз тушмоқда. Бироқ, мамлакатимизда бундаи и ирик овқатланиш тармоғи ҳали
мавжуд эмас. Шу боис сохани ривожлантиришда овқатланиш корхоналарининг
фаолиятида овқатланиш тармоғини, савдо автоматларини ҳамда электрон савдони
қу ллаш орқали мижозларни жалб қилиш ва уларга хизмат ку рсатишнинг янги
даражасига
ку тарилишига
корхонанинг
истеъмолчиларини
харажатларини
камаи тирадиган замонавии бизнес усулларини жории қилиш орқали у з
тадбиркорлигининг самарадорлигини ошириш имконини беради.
Адабиётлар/Литература/Reference:
Kaланова М. (2021) Issues of increasing the efficiency of services provided in public catering
interprises in conditions of the digital economy. Philosophical Readings, XIII (4), 563-582.
http://doi.org/10.5281-zenoda.5018206
Иватов И. (1998) Ресторанное хозяйство в туристической сфере. Учебное пособие. -
Т.: ТГЭУ, -131 с.
Қарор (2022) Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори, 27.01.2022 йилдаги
ПҚ-104-сон. https://lex.uz/docs/5840284.
Мирзаев Қ.Д., Равшанов З.И. (2017) Умумий овқатланиш хизматларини ташкил
этишнинг муҳим хусусиятлари. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий
электрон журнали. № 3, май-июнь.
Пардаев М.Қ., Исроилов Ж.И. (2007) Хусусий корхоналар фаолияти таҳлилининг
назарий ва методологик муаммолари, (Монография) –Т.: Фан ва технология, -163 б.
Сиддиков А.А. (2022) Умумий овқатланиш корхоналари инновацион стратегиясини
ишлаб чиқишнинг услубий жиҳатлари. “Экономика и социум” №6 (97)-2. -659 б.
Ходиев Б., Беркинов Б., Кравченко А. (2007) Бизнес қийматини баҳолаш. –Т.: Иқтисод-
молия, -254 б.
Шумпетер Й. (1982) Теория экономического развития. – М.: Мысль, с. 159.