www.e-itt.uz
III SON. 2024
256
МАХСУС ИҚТИСОДИЙ ЗОНАЛАРДА ФАОЛИЯТ КЎРСАТАЁТГАН ХОРИЖИЙ
ИНВЕСТИЦИЯЛАР ИШТИРОКИДАГИ КОРХОНАЛАРНИ СОЛИҚҚА ТОРТИШ
МЕХАНИЗМИ
Ниёзов Абдунаби Олим ўғли
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0004-6005-055X
Аннотация.
Мақолада махсус иқтисодий зоналарда фаолият кўрсатаётган
хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарни солиққа тортишнинг механизми
ёритилган. Шунингдек, хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар ва қўшма
корхоналар фаолиятини солиққа тортишда бир қанча хорижий мамлакатлар
тажрибаси таҳлил қилинган.
Калит сўзлар:
корхона, қўшма корхона, инвестиция, инвестиция сиёсати, солиқ.
МЕХАНИЗМ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЙ С УЧАСТИЕМ ИНОСТРАННЫХ
ИНВЕСТИЦИЙ, ДЕЙСТВУЮЩИХ В ОСОБЫХ ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОНАХ
Ниязов Абдунаби Олим угли
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В статье описан механизм налогообложения предприятий с
иностранными инвестициями, осуществляющих деятельность в особых экономических
зонах. Также анализируется опыт ряда зарубежных стран по налогообложению
деятельности предприятий и совместных предприятий с участием иностранных
инвестиций.
Ключевые слова:
предприятие, совместное предприятие, инвестиции,
инвестиционная политика, налог.
THE MECHANISM OF TAXATION OF ENTERPRISES WITH FOREIGN INVESTMENT
OPERATING IN SPECIAL ECONOMIC ZONES
Niyozov Abdunabi Olim ugli
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article describes the mechanism of taxation of enterprises with foreign
investment operating in special economic zones. Also, the experience of a number of foreign
countries in taxation of the activities of enterprises with foreign investment and joint ventures is
analyzed.
Keywords:
enterprise, joint venture, investment, investment policy, tax.
UOʻK: 336.221
256-261
www.e-itt.uz
III SON. 2024
257
Кириш.
Мамлакатимизда хорижии инвестициялар иштирокидаги корхоналар ва қу шма
корхоналар фаолиятини солиқлар орқали қу ллаб қувватлаш мақсадида махсус
иқтисодии зоналар ташкил қилинди ва қилинмоқда. Бу борада қонунлар, У збекистон
Республикаси Президенти ва У збекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининн
бирқанча фармон ҳамда қарорлари қабул қилинди. Бу жумласига, У збекистон
Республикасининг 2020 и ил 17 февралдаги “ Махсус иқтисодии зоналар ту ғрисида”ги
У РҚ-604-сон Қонуни, У збекистон Республикаси Президентининг 2024 и ил 10 июлдаги
"Қу қон" эркин иқтисодии зонасининг ҳудудини кенгаи тириш чора-тадбирлари
ту ғрисида"ги ПҚ-250-сон ва 2024 и ил 6 августдаги “Марказии осие " халқаро саноат
кооперацияси маркази" эркин иқтисодии зонасини ташкил этиш ту ғрисида”ги ПҚ-283-
сон қарорларини киритишимиз мумкин.
Адабиётлар шарҳи.
Юқорида келтирилган меъе рии ҳужжатлар ва иқтисодии адабие тларда “махсус
иқтисодии зоналар”, “эркин иқтисодии зона” тушунчаларининг иқтисодии моҳияти
очиб берилган бу либ, улар турлича талқин қилинган.
У збекистон Республикасининг 2020 и ил 17 февралдаги “ Махсус иқтисодии
зоналар ту ғрисида”ги У РҚ-604-сон Қонунида (2020) “Махсус иқтисодии зона — тегишли
ҳудудни жадал ижтимоии -иқтисодии ривожлантириш учун чет эл инвестициялари ва
маҳаллии инвестицияларни, юқори технологиялар ҳамда бошқарув тажрибасини жалб
этиш мақсадида махсус ажратилган, белгиланган чегараларга ва махсус ҳуқуқии
режимга эга бу лган ҳудуд” деб эътироф этилган.
Ушбу қонунда “эркин иқтисодии зона” тушунчасига ҳам таъриф берилган: “Эркин
иқтисодии зона — янги ишлаб чиқариш қувватларини барпо этиш, юқори технологик
ишлаб чиқаришни ривожлантириш, замонавии рақобатбардош, импорт у рнини
босувчи, экспортга и у налтирилган таи е р саноат маҳсулотини ишлаб чиқаришни
у злаштиришга фаол жалб этиш, шунингдек ишлаб чиқариш, муҳандислик-
коммуникация, и у л-транспорт, ижтимоии инфратузилмани ва логистика хизматларини
ривожлантиришни таъминлаш мақсадларида ташкил этиладиган ҳудуд”.
Курбанов ва Мисировлврнинг (2014) қаи д этишича: ЭИЗлар жаҳон иқтисодие ти
учун янгилик эмас. Дастлабки ҳудудии ЭИЗ Италиянинг Ливорно шаҳрида 1547 и илда
«Эркин савдо шаҳри» деб ташкил этилган. Бугунги кунда дуне да 3,5 мингдан зие д
ЭИЗлар ташкил этилган бу либ, улар 140 га яқин мамлакатда жои лашган. Бутун дуне даги
ЭИЗларда салкам 70 миллион киши меҳнат қилади. Уларнинг и иллик савдо аи ланмаси
эса 500 млрд. доллардан зие ддир.
Беркинов ва Арслоновларнинг (2023) фикрича, давлат томонидан МИЗлар
фаолиятини ижтимоии -иқтисодии қу ллаб-қувватлаш чораларини амалга ошириш
талаб этилади. Бунда дастлабки босқичларда ҳар бир МИЗларни ривожлантириш
дастури инвесторларни жалб қилиш учун фискал рағбатлантиришнинг маълум бир
шаклини таклиф қилиши мумкин. Мавжуд далиллар шуни ку рсатадики, фақат
рағбатлантириш ту ғридан-ту ғри инвестицияларни жалб қилиш учун етарли
бу лмаи ди. Шу нуқтаи назардан, рағбатлантириш шакллари маълум бир зонанинг у зига
хос хусусиятларига қараб у згариши мумкин.
Кузиева (2020) қулаи инвестиция муҳитни ва жозибали инвестиция муҳитни
яратишда, адолатли рақобатни ривожлантиришда, кичик бизнес ва хусусии
тадбиркорлик жадал ривожланишини рағбатлантиришда эркин иқтисодии
зоналарнинг аҳамиятини алоҳида такидлаи ди.
Мухамаджановни (2023) қаи д этишича, жаҳон тажрибаси шуни ку рсатадики,
барқарор иқтисодии у сишга фақат мамлакатда инвестиция фаоллигини ошириш,
миллии ва хорижии инвесторларни кенг жалб қилиш шароити-да эришиш мумкин.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
258
Қатор мамлакатлар тажрибаси (Хитои , Жанубии Корея, Ирландия, Венгрия, Таи вань ва
ҳ.к.) шуни ку рсатмоқдаки, инвестициявии фаолликни рағбатлантирувчи жуда
самарали восита махсус иқтисодии зоналарни яратишдир.
Ван (2020) такидлашича, Хитои Халқ Республикаси иқтисодие тини юқори
даражада ва барқарор ривожланишида мамлакат ҳудудларида эркин иқтисодии
зоналарнинг фаол тарқалиши билан характерланади. Ҳозирги даврда ЭИЗ фақат
иқтисодии муаммоларни ечимини топишдан ташқари, иқтисодии у сишни
раҳбатлантириш ва Хитои иқтисодие ти таркибини оптималлаштириш омили бу либ
ҳисобланади.
Алексеевни (2020) е зишича, эркин иқтисодии зона махсус деганда махсус
ажратилган ҳудуд бу либ, унда валюта, божхона ва солиқ каби соҳаларда имтие зли
режим амал қилади.. Амалга оширишда қу шма тадбиркорлик фаолияти и у лга қу и илади
ва хорижии капитал инвестиция сифатида киритилиши тушунилади.
Тадқиқот методологияси.
Тадқиқотимиз Махсус иқтисодии зоналарда фаолият ку рсатае тган хорижии
инвестициялар иштирокидаги корхоналарни солиққа тортишнинг механизми илмии
жиҳатдан у рганилган.Тадқиқот жарае нида назарии материалларни умумлаштириш,
амалии материалларни таққослаш ва статистика каби усуллардан фои даланилиб хулоса
ва таклифлар ишлаб чиқилди.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси
.
Мамлакатимизда ҳозирги вақтда, яъни 2024 и ил 1 январь ҳолатига 766 та саноат
зонаси ташкил этилган, шу жумладан:
24 та – махсус иқтисодии зоналар (МИЗ);
532 та – кичик саноат зоналари (КСЗ);
210 та е шлар саноат ва тадбиркорлик зоналари (Е СТЗ). (1-расм).
1-расм.
Махсус иқтисодий зоналарнинг ривожланиш тенденцияси.
Манба:
муаллиф томонидан тайёрланган.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
259
Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигининг маълумотларига ку ра, 2023 и илда
саноат зоналарида жои лашган корхоналар томонидан 53,4 триллион су млик маҳсулот
ишлаб чиқарилиб, 972 миллион долларлик экспорт амалга оширилган.
Ушбу маълумотларни Кореянинг «The Korea Post» журнали ҳам эътироф этган:
2024 и илда У збекистон саноат зоналарида 841 та янги лои иҳаларни ишга тушириш
режалаштирилган (www.koreapost.com, 2024).
У збекистонда 2017-2023 и илларда 45 млрд.доллар миқдорида хорижии
инвестициялар жалб этилди. Ушбу инвестицияларнинг 800 млн.доллари махсус
иқтисодии зоналар лои иҳалари асосида жалб этилиб, унинг жами ту ғридан ту ғри
хорижии инвестициялардаги улуши бор и у ғи 1,8% ни ташкил этган. Бу ку рсаткич
Хитои да-80%, Вьетнамда-65%, БААда 40% ни ташкил қилган (asr.gov.uz, 2024). Бу
борада амалга оширишимиз керак бу лган ишларимиз ку п экан.
Мамлакатимизда У збекистон Республикасининг 2020 и ил 17 февралдаги “ Махсус
иқтисодии зоналар ту ғрисида”ги У РҚ-604-сон Қонунига асосан махсус иқтисодии
зоналар қуи идаги турда ташкил этилиши мумкин:
эркин иқтисодии зоналар;
махсус илмии -технологик зоналар;
туристик-рекреацион зоналар;
эркин савдо зоналари;
махсус саноат зоналари.
Қонунга асосан Махсус иқтисодии зоналар иштирокчилари солиқ бу и ича
имтие злардан У збекистон Республикасининг Солиқ кодексида назарда тутилган.
У збекистон Республикасининг Солиқ кодексининг (2024) 473-моддасига асосан
Махсус иқтисодии зоналарнинг иштирокчиларига киритилган инвестициялар ҳажмига
қараб, мол-мулк солиғидан, ер солиғидан ва сув ресурсларидан фои даланганлик учун
солиқдан У збекистон Республикаси Президентининг қарори билан белгиланган
муддатга озод қилиш тарзида солиқ имтие злари берилади.
Махсус иқтисодии зоналарнинг иштирокчилари фои да солиғини ту лашдан у зи
киритган инвестициялар ҳажмига қараб:
3 млн АҚШ долларидан – 5 млн АҚШ долларигача инвестиция учун – 3 и ил;
5 млн АҚШ долларидан – 15 млн АҚШ долларигача инвестиция учун – 5 и ил;
15 млн АҚШ доллари ва ундан ку п инвестициялар учун –10 и ил муддатга фои да
солиғидан озод қилинади (Кодекс, 2024).
Махсус иқтисодии зоналарини ривожлантиришга хорижии ҳамда маҳаллии
инвестицияларни жалб этиш имконини берадиган солиқ, божхона имтие злари ва
енгилликларининг кенг тизимини яратиш борасида муаи ян ишлар амалга оширилган.
МИЗ
аъзоларидан 2022
и илда 508
таси 514,0
млрд.су млик, 2023
и илда 531
таси
644,0
млрд.су млик
(25,3
фоизга
у сган)
солиқ
имтие зларидан
фои даланган.
Фои даланилган солиқ имтие зининг ту ланган солиққа нисбати 2023
и илда 38
фоизни
ташкил этган. КСЗ иштирокчилари фаолияти бу и ича барча меъе рии ҳужжатларда
назарда тутилган имтие злар инобатга олинган ҳолда 2022
и илда 628
та субъект
510
млрд.су млик, 2023
и илда 695
таси 581
млрд.су млик (14
фоизга у сган) солиқ
имтие зларидан фои даланган. Шунингдек, Е СЗ иштирокчилари фаолияти бу и ича
2022
и илда 105
та субъект 29,8
млрд.су млик, 2023
и илда 138
таси 32,3
млрд.су млик
(8
фоизга у сган) солиқ имтие зларидан фои даланган.
Беларус Республикасида ҳозирги вақтда олтита МИЗ фаолият ку рсатмоқда: “Брест”
МИЗ, “Минск” МИЗ, “Гомель-Ратон” МИЗ, “Витебск” МИЗ, “Могилев” МИЗ ва
“Гродноинвест” МТЗлар.МИЗ резидентлари учун Беларус Республикаси солиқ кодексида
махсус солиқ режими белгиланган. Бу режимга асосан МИЗ иштирокчилари фои да
солиғи, қу шилган қии мат солиғи, ку чмас мулк солиғи, ео солиғи, ерга ижра ту лови, бож
www.e-itt.uz
III SON. 2024
260
ту ловлари, махсус ишларни бажаргалик божи, у рмон ва қишлоқ ху жалиги
и у қотишларини қоплашдан озод қилинган (vmp.by, 2024).
Россия Федерациясида 53 та махсус иқтисодии зоналар (ОЭЗ) фаолият
ку рсатмоқда, уларнинг 34 таси саноат ишлаб чиқариш, 7 таси техник, 10 таси туристик-
рекреацион зоналар ва 2 таси порт махсус иқтисодии зоналардир. Кеи инги 19 и илда
1208 резидент ру и хатга олинган бу либ, улар 33 мамлакатнинг 109 хорижии капитал
иштирокчиси бу лган компаниялардир (Виленскии , 2023).
Ҳозирги
глобаллашув
даврида
махсус
иқтисодии
зоналарни
янада
ривожлантиришни тақоза қилади. Бунда илғор хориж тажрибасидан фои даланиш
мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаи миз.
Хулоса ва таклифлар.
МИЗ иштирокчиларига минтақанинг иқтисодии ривожланиши ва унинг ҳудудии
жои лашувидан келиб чиқиб, табақалаштирилган имтие з ва преференцияларни қу ллаш,
божхона ту ловлари бу и ича имтие здан фои даланган ҳолда импорт қилинган хомаше ,
материаллар ва бутловчи қисмлардан таи е рланган маҳсулотларни экспорт қилиш
муддатини белгилаш лозимлиги таъкидланди. Шунингдек, “ягона дарча” тамои или
асосида барча турдаги давлат хизматларини ку рсатиш, инвестиция лои иҳаларини
мониторинг қилишнинг автоматлаштирилган тизимини яратиш, олии таълим
муассасалари талабаларининг ишлаб чиқариш амалие тини МИЗ корхоналарида у таши
юзасидан алоҳида қу шма дастурлар ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ экани аи тиб
у тилди.
Ту ғридан ту ғри инвестецияни ку проқ жалб қилиш ва МИЗни янада
ривожлантириш мақсадида МИЗ иштирокчиларига Бирлашган Араб Амирликлари,
Вьетнам, Қазоқистон, Хитои , Беларус Республикалари тажрибасидан фои даланган ҳолда
барча солиқ ва и иғимлардан озод этиш керак.
У збекистон Республикасининг 2020 и ил 17 февралдаги “ Махсус иқтисодии
зоналар ту ғрисида”ги У РҚ-604-сон Қонунига замон талабларидан келиб чиққан ҳолда
у згартиш ва қу шимчалар мақсадга мувофиқ.
Адабиётлар/ Литература/ References:
asr.gov.uz (2024) Специальные экономические зоны в Узбекистане: актуальные
проблемы развития и дальнейшие перспективы .
https://asr.gov.uz/ru/news/11527.
vmp.by (2024) Свободные экономические зоны на территории Республики Беларусь.
https://vmp.by/publications/free_economic_zones_belarus/
www.koreapost.com
(2024)
The
Korea
Post
журнали.
02.03.24.
https://www.koreapost.com/com/com-1.html
Алексеев Р.И. (2020) Свободные экономические зоны: российский и мировой опыт в
условиях глобализации и регионализации. Путеводитель предпринимателя. 13(3):98-105.
https://doi.org/10.24182/2073-9885-2020-13-3-98-105
Беркинов Б.Б., Арслонов У. (2023) Ўзбекистон минтақаларида махсус иқтисодий
зоналарни ривожланиш истиқболлари. Iqtisodiyot va ta'lim / 5-son.
Ван С. (2020) Свободные экономические зоны Китая: история и современность.
Информация и инновации. 15(4):84-90.
https://doi.org/10.31432/1994-2443-2020-15-4-84-
Виленский А.В. (2023) Особенности новых свободных экономических зон России.
Федерализм. 28(3):137-151.
https://doi.org/10.21686/2073-1051-2023-3-137-151
Кодекс (2024) Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
261
Кузиева Н.Р. (2020) Эркин иқтисодий зоналар ҳудудида солиқлар ва божхона
тўловлари бўйича берилган имтиёзларнинг аҳамиятли жиҳатлари. Архив научных
исследований,1(24).
https://ejournal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/2892
Қонун (2020) Ўзбекистон Республикасининг 2020 йил 17 февралдаги “ Махсус
иқтисодий зоналар тўғрисида”ги ЎРҚ-604-сон Қонуни.
Қурбанов З.Н., Мисиров К.М. (2014) Эркин иқтисодий зоналар ва солиққа
тортишнинг хусусиятлари.Молия илмий журнал, 4-сон. 65-70 бетлар.
Мухамаджанов Ш. С. (2023) Инвестиция муҳити жозибадорлигини оширишда
ҳудудлардаги махсус иқтисодий зоналарнинг ўрни ва уларнинг фаолияти таҳлили.
Iqtisodiyot va ta'lim / 5-son.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss5/%25x