www.e-itt.uz
III SON. 2024
320
ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯ ШАРОИТИДА АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИ
ИННОВAЦИОН ЛОЙИҲАЛАРНИ МОЛИЯЛАШТИРИШ
PhD, доц.
Шомансурова Зилола Абдувахитовна
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0009-5152-3518
Аннотация.
Ушбу мақолада акциядорлик жамиятларида инновaцион фаолиятни
ривожлантиришнинг иқтисодий, молиявий ва технологик асослари таҳлил қилинади.
Инновациялар иқтисодиётни модернизациялаш, рақобатбардошликни ошириш ва юқори
қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқаришда муҳим аҳамиятга эга эканлиги
кўрсатилган. Тадқиқотда инновaцион лойиҳаларни молиялаштириш, бошқариш ва
уларнинг иқтисодий самарадорлигини ошириш бўйича амалий тавсиялар берилади.
Натижалар Ўзбекистоннинг глобал инновaцион индексда позициясини мустаҳкамлаш ва
акциядорлик жамиятларининг инновaцион салоҳиятини янада ривожлантиришга
хизмат қилади.
Калит сўзлар:
инновaцион фаолият, акциядорлик жамияти, инновaцион
лойиҳалар, технологик янгиланиш
ФИНАНСИРОВАНИЕ ИННОВAЦИОННЫХ ПРОЕКТОВ АКЦИОНЕРНЫМИ
ОБЩЕСТВАМИ В УСЛОВИЯХ МОДЕРНИЗAЦИИ ЭКОНОМИКИ
PhD, доц.
Шомансурова Зилола Абдувахитовна
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотaция.
В данной статье анализируются экономические, финансовые и
технологические основы развития инновaционной деятельности в акционерных
обществах. Показано, что инновaции имеют ключевое значение для модернизaции
экономики, повышения конкурентоспособности и производства продукции с высокой
добавленной стоимостью. В исследовании даны практические рекомендaции по
финансированию, управлению инновaционными проектами и повышению их
экономической эффективности. Результаты способствуют укреплению позиций
Узбекистана в глобальном инновaционном индексе и дальнейшему развитию
инновaционного потенциала акционерных обществ.
Ключевые слова:
инновaционная деятельность, акционерное общество,
инновaционные проекты, технологическое обновление.
UOʻK: 316.422
320-331
www.e-itt.uz
III SON. 2024
321
FINANCING INNOVATIVE PROJECTS BY JOINT-STOCK COMPANIES IN
THE CONTEXT OF ECONOMIC MODERNIZATION
PhD, assoc. prof.
Shomansurova Zilola Abduvakhitovna
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article analyzes the economic, financial, and technological foundations of
developing innovative activities in joint-stock companies. It highlights the key role of innovations
in modernizing the economy, enhancing competitiveness, and producing high value-added
products. The study provides practical recommendations for financing, managing innovative
projects, and improving their economic efficiency. The findings contribute to strengthening
Uzbekistan's position in the Global Innovation Index and further developing the innovative
potential of joint-stock companies.
Key words:
innovative activity, joint-stock company, innovative projects, technological
renewal.
Кириш.
Ҳозирги замон иқтисодие тини модернизатсиялаш шароитида инновaцион
фаолият иқтисодии ривожланишнинг асосии омилига аи ланган. Хусусан, акциядорлик
жамиятлари учун инновaцион жарае нларни ташкил қилиш ва уларни молиялаштириш
иқтисодии самарадорликни оширишнинг муҳим и у налиши ҳисобланади. Инновациялар
технологик янгиликларни жории этиш, илмии ишланмаларнинг тижоратлаштирилиши
ва юқори қу шилган қии матли маҳсулотлар яратиш орқали иқтисодии
рақобатбардошликни оширади. Янги У збекистон Тараққие т стратегияси доирасида
мамлакатнинг глобал инновaцион индексда у рнини мустаҳкамлаш мақсад қилинган.
Ушбу мақолада акциядорлик жамиятларида инновaцион лои иҳаларни амалга
оширишнинг иқтисодии , молиявии ва технологик асослари таҳлил қилиниб, уларнинг
ижтимоии -иқтисодии самаралари баҳоланади. Тадқиқот инновaцион фаолиятни
ривожлантириш бу и ича илмии ва амалии таклифларни шакллантиришга қаратилган.
Адабиётлар таҳлили.
Жаҳон тажрибасининг тасдиқлашича (
Клеи тон и др., 2020)
замонавии
шароитларда мамлакат иқтисодие ти рақобатбардошлигини оширишнинг муҳим
омилларидан бири билимлар трансферининг кучли тизимини шакллантириш ва уни
амалие тга жории қилиш орқали юқори қу шилган қии матли инновaцион товарлар
ишлаб чиқариш занжирини яратиш ҳисобланмоқда. Истиқболдаги барқарор
ривожланишнинг юқорида тилга олинган омиллари инновaцион фаолият яҳлит тизими
элементларини у зида мужассамлаштирган бу либ, уларни самарали ташкил этиш
инновaцион тизим элементларининг мазмуни, ички алоқадорлик қонуниятларини
тадқиқ қилишни тақозо қилади.
Инновация тушунчасининг илк тизимли этимологик талқини Е зеф Шумпетер
(1982) томонидан берилган бу либ, унинг фикрича инновациялар қуи идаги 5 жиҳатни
у зида мужассамлаштиради:
1.
Янги техника, технологик жараёнлардан фойдаланиш;
2.
Янги маҳсулотни яратиш ва бозорларга олиб чиқиш;
3.
Ярим фабрикатлардан фойдаланиш;
4.
Ишлаб чиқаришни технологик ва ташкилий тузилмасини ўзгартириш;
5.
Бозорларнинг янги сегментларини ўзлаштириш
(
Шумпетер
, 1982).
Ушбу назарии талқинлардан ку ришимиз мумкинки, инновациялар нафақат
янгиликни яратиш, балки уни реализатсия қилиш билан боғлиқ жарае н ҳисобланиб,
www.e-itt.uz
III SON. 2024
322
инновaцион жарае н субъект учун қандаи дир нафлилик асосидаги рағбатлар тизимини
ҳам намое н қилади.
Замонавии адабие тларда инновация категориясига тараққие тнинг замини
(Vrande, Jong & other, 2009), тизимли парадигмага асосланган жарае н (Chiaroni, Chiesa &
other, 2010), ишлаб чиқилган е ки тизимлаштирилган ғоялар трансфери (Piller, Walcher,
2006), муаммолар банки комплекс ечими (Terwiesch, 2008), ишлаб чиқилган билимлар,
интелектуал
меҳнат
маҳсули
(Laursen,
Salter,
2006),
тижоратлаштириш,
оммавии лаштириш ва диффузия жарае нлари билан уи ғунлашган кашфие тларнинг
технологик тараққие т тендециялари (Garcia, Calantone, 2002) каби таърифларни
берилганлигини ку ришимиз мумкин.
Россиялик иқтисодчилар Круглов ва Пауковлар
(2020)
илмии қарашларни синтез
қилиш натижасида инновация категориясига жарае н, у згаришлар, фаолият, тизим,
натижа, жарае н ва натижалар комплекци сифатида тизимлаштирганлар.
Тадқиқот методологияси.
Ушбу тадқиқотда акциядорлик жамиятларининг инновaцион фаолиятини
ривожлантиришда иқтисодии , молиявии ва технологик омилларни таҳлил қилиш учун
комплекс е ндашув қу лланилди. Илмии -таҳлилии метод асосида инновaцион
жарае нларнинг назарии ва амалии жиҳатлари у рганилди. Эмпирик маълумотлар
е рдамида инновaцион лои иҳаларнинг молиявии самарадорлиги ва глобал
рақобатбардошликка таъсири таҳлил қилинди. Шунингдек, статистик ва иқтисодии
моделлаштириш усуллари е рдамида инновацияларнинг иқтисодии у сишга таъсири
баҳоланди. Тадқиқотда тизимли таҳлил ва компаратив е ндашув усуллари инновaцион
иқтисодие т стратегиясини шакллантиришга хизмат қилди.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Иқтисодие тни модернизaтциялаш шароитида инновaцион фаолият акциядорлик
жамиятларининг иқтисодии у сиш суръатларини изчил равишда ошириш учун энг
муҳим драи вер сифатида эътироф этилмоқда. Шу билан бирга, акциядорлик
жамиятларида мунтазам тараққие т касб этае тган инновaцион жарае нлар жамият
ҳае тининг барча жабҳаларига чуқур таъсир ку рсатиб, иқтисодии муносабатларни илғор
технологик е ндашувлар асосида тубдан янгилаш жарае нини юзага келтирмоқда.
Янги У збекистон Тараққие т стратегиясининг 51 ва 52-мақсадларида инновaцион
иқтисодие тни шакллантириш фан ва ишлаб чиқаришнинг у заро реал интегратсион
алоқаларини тизимли шакллантириш орқали глобал инновaцион индексда У збекистон
Республикасининг 2030 и илга келиб энг юқори 50 мамлакатлар қаторига киритиш
белгиланган (Фаромон, 2022).
Ушбу мақсадларда Республиканинг инновaцион ҳудудга аи лантирилае тган туман
ва шаҳарларида юқори қу шилган қии матли инновaцион маҳсулотлар ишлаб чиқаришга
асосланган технологик янгиланиш бу и ича умумии қии мати 165,9 млрд. су млик жами
195 та лои иҳани у злаштириш белгиланган.
Ушбу кенг ку ламли ва стратегик аҳамиятга эга инновaцион лои иҳалар, табиии ки,
У збекистоннинг глобал инновaцион индексдаги мавқеини мустаҳкамлашга ижобии
таъсир ку рсатади. Шу билан бирга, и ирик инновaтцияларни амалга ошириш учун зарур
бу лган молиявии ресурсларни шакллантиришда улардан оқилона фои даланиш
масаласи долзарб аҳамият касб этади. Зеро, ушбу ресурслар асосида инновaцион
ташаббусларни молиялаштириш, энг аввало, инновацияларнинг иқтисодии моҳияти ва
аҳамиятини замонавии иқтисодии ислоҳотлар шароитида чуқур тадқиқ этишни талаб
қилади.
Инновацияларга оид илмии -назарии қарашлар шаклланиши ва ривожланишининг
тарихии манбалари шундан далолат берадики, улар, аввало, икки устувор методологик
www.e-itt.uz
III SON. 2024
323
тамои илга асосланади. Биринчиси – иқтисодие тның циклик ривожланиш концепцияси
бу либ, унга ку ра инсоният жамияти тараққие ти динамик табиатга эга, эҳтие жлар эса
чекланмаган бу либ, доимо эволюцияланиб боради. Ана шу омил иқтисодии
ривожланишни ҳаракатлантирувчи асосии куч сифатида намое н бу лади. Шу билан
бирга, жамият тараққие ти – ижтимоии -иқтисодии ҳае тнинг барча жабҳаларида
тизимли инновацион фаолиятни ташкил этиш ва уни самарали молиялаштириш орқали
эволюцион тараққие т жарае нини мунтазам равишда жадаллаштириб бораверади.
1-жадвал
Инновация бўйича назарий қарашлар
№
Муаллифлар
Таърифлар
Манбалар
1
И . Шумпетер
Инновация - бу тадбиркорлик руҳи билан
рағбатлантирилган ишлаб чиқариш
омилларининг янги комбинатсияси.
Теория экономического
развития: пер. с анг. яз.-М.:
прогресс, 298 с.
2
В.Р. Спенсер
Инновация – бу аниқ вазиятда мутлақо
янги нарса мумкинлиги.
Иленкова С.Д и др.
Инновaционныи менеджмент:
Учебник.М.:ЮНИТИ, 2007. 368 с.
3.
Р. Дафт
Инновация фаолияти- илмии натижалар
ва ишланмаларни тижоратлаштириш
орқали ишлаб чиқаришда
фои даланиладиган технологияни
янгилаш, уларнинг сифатини ошириш
билан ички ва ташқи бозорда
рақобатбардошлигини ошириш.
Ричард Дафт Тҳе инновативе
организатион: Инноватион
адоптион ин счоол
организатионс Ҳардcовер.
Элсевиер, фирс эдитион (УС)
Фирст принтинг, 1978, 229 п.
4
И.Т. Балабанов
Инновация-янгиликларга асосланган
маҳсулот е ки янги усулда ишлаб
чиқаришни ташкил қилиш бу и ича
меҳнатнинг янги усулларини қу ллаш,
янги е ндашув асосида назорат ва ҳисоб
шакллари, режалаштириш ва таҳлил
усулларини киритиш.
Балабанов И.Т. Инновaционнқи
менеджмент. Учебник-
СПб.:Питер, 2009.-254 с.
5
Д. М. Гвишиани
Инновация – янгиликларни яратиш, уни
янги воситалар орқали амалга ошириш ва
натижавии ликка қадар бу лган жарае нни
у з ичига оладиган умумии жарае н
ҳисобланади.
Фатхутдинов Р.А.
Инновaционныи менеджмент.
Учебник. СПб.: Питер, 2008.-448
с.
6
Л. В. Канторович
Инновация – амалие тда қу лланадиган
ҳамда ижтимоии , иқтисодии ва сие сии
талабларни қониқтирадиган, мос келувчи
соҳаларда самара берадиган илмии
ихтиро е ки кашфие тлар.
Завлина П.Л и др..
Инновaционныи менеджмент:
У қув қу лланма. СПб.:-Наука,
2008. – 294 с. Оголева Л.И
7
Иан Cооке,
П. Маерс
Инновация –илмии ғоядан то бозорда
сотиладиган таи е р маҳсулот ку ринишига
эга бу лган комплекс жарае н.
Иан Cооке , П Маерс
Интродуcтион то Инноватион
анд Течнологи Трансфер.-
Бостон: Артеч Ҳоусе Инc.,
1996.-235 c.
8
Н.М. Расулов
Инновaцион фаолият ривожлаништириш
ва унинг механизмини
шакллантиришдир.
“Иқтисодие т ва инновaцион
технологиялар” илмии электрон
журнал. № 6, ноябр-декабр, 2015
г.
9
Е.О. Ғаффоров
Инновация-бу янги амалии аҳамиятга эга
бу лган муваффақиятини таъминловчи
янгиликдир.
Научныи вестник НамГУ. 2019
и ил 10-сон
Манба:
муаллиф томонидан шакллантирилган.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
324
Иккинчидан, инновaтцияларни амалие тга жории этиш жарае ни уларга хос циклик
хусусият билан тавсифланади. Жумладан, иқтисодии у сиш суръатлари инновaцион
тараққие т ҳамда товарлар ва хизматларнинг ҳае тии лик цикли билан бевосита узвии
боғлиқдир. Шу боис, инновaцион жарае нлар янги маҳсулот е ки хизматни бозорга олиб
чиқиш билан ту хтаб қолмаи ди. Зеро, ҳар бир товар е ки хизмат маълум бир ҳае тии лик
даврига эга бу либ, у циклик тартибда юқори чу ққига ку тарилади ва аста-секин пасаяди.
Истеъмолчилар эҳтие жларининг максимал қондирилиши ва ундан кеи инги су ниши эса
бозорда янги маҳсулотларга бу лган талабни юзага келтириб, технологик янгиланиш
асосида инновaцион жарае нларнинг узлуксиз давом этишини таъминлаи ди.
«Инновация» тушунчаси тилимизда «янгилик киритиш» маъносини билдиради.
Илмии адабие тларда инновaтциянинг умумии таърифи сифатида инновaцион фаолият
натижасида шаклланадиган янги маҳсулот е ки такомиллаштирилган технологик
жарае нни амалие тга жории этиш е ки мавжуд маҳсулот е ки хизмат турларини
модернизaтция қилиш жарае ни тушунилади (Саи футдинова, 2020).
Назарии жиҳатдан олганда, акциядорлик жамиятларининг инновaцион
фаолиятини маълум ижтимоии -иқтисодии самарага эришишга и у налтирилган,
шунингдек, амалии жиҳатдан аналогига эга бу лмаган маҳсулот е ки хизматларнинг янги
турларини ишлаб чиқаришга қаратилган лои иҳаларни амалга ошириш жарае ни
сифатида қараш мумкин.
Акциядорлик жамиятларида инновaцион жарае нни жории этиш узоқ муддатли
характерга эга бу либ, бир марта татбиқ этилган инновaтция ҳам вақт у тиши билан
такомиллашиб боради. Шу тариқа, маҳсулот е ки технологиянинг фои даланиш
самарадорлиги ҳамда хусусиятлари изчил равишда ошади.
Шу билан бирга, акциядорлик жамиятларида инновaцион жарае нлар негизини
илғор техника ва технологияларни яратиш ҳамда у злаштириш ташкил қилади.
Инновaцион техника – ишлаб чиқариш омилларининг жамланмасидир; бошқача
аи тганда, меҳнат қуроллари, воситалари, билимлар ва кишилар интеллектуал
салоҳияти
саъи -ҳаракатларининг
моддии лашуви
ҳисобланади.
Инновaцион
технологиялар эса шу техника основида табиии моддаларни саноат е ки маишии
маҳсулотларга аи лантириш процедуралари ва усуллари мажмуини англатади.
Демак, инновaтция – бу бир ғоядан бошқа бир ғоягача етилиб борувчи изчил
жарае н бу либ, у иқтисодии жиҳатдан мақбул ҳисобланган аниқ маҳсулот, технология
е ки хизмат ку ринишида амалга оширилади.
Инновация фаолиятнинг қуи идаги турлари мавжуд:
а) Ишлаб чиқаришни бошлашдан олдин, маҳсулот ҳамда технологик жарае нларни
илғор асосда янгилаш, шунингдек, технология ва асбоб-ускуналардан фои даланувчи
ходимларни замонавии ишлаб чиқариш усулларини татбиқ этиш мақсадида қаи та
таи е рлаш муҳим аҳамият касб этади.
б) ноу-хау, савдо маркаси, патент, лицензия, конструкторлик, технологик
қурилмалар;
Илмии техника фаолияти (ИТФ) атамаси ЮНЕСКО томонидан ишлаб чиқилган
бу либ, халқаро стандартларнинг фан ва техника статистикасидаги асосии категория
сифатида тан олинади. ЮНЕСКО тавсиясига биноан ИТФ статистик объекти сифатида
унинг уч хил ку ринишини қамраб олади:
−
илмий тадқиқотлар ва ишланмалари;
−
илмий –
техника маълумоти ва кадрларни тайёрлаш;
−
илмий –
техника хизматлари.
ИТФни амалга оширишда илмии ишлар ку ламига қу и идагилар киритиш мумкин:
–
Илмии (илмии -техникавии ) и у налиш – аниқ бир соҳа доирасида фан ва
техникани тараққии эттиришга и у налтирилган мустақил илмии фаолият шаклидир. Шу
билан бирга, муаи ян илмии иш е ки лои иҳани амалга ошириш бир нечта илмии
www.e-itt.uz
III SON. 2024
325
ташкилотларнинг ҳамкорликдаги саъи -ҳаракатлари натижасида ташкил топиши
мумкин;
–
илмии муаммо бу илмии и у налишнинг бир қисми бу либ, унда муаммони ҳал
этишнинг мумкин бу лган битта ечими берилади;
–
Илмии ишлар яхлит илмии -техника дастури доирасида ечим топиши мумкин. Бу
жарае нда ресурс дастурлари, ижрочилар ва иш муддатининг у заро узвии боғлиқлиги
таъминланади. Шу орқали илмии фаолиятни мувофиқлаштириш ва унинг амалие тга
жории этилишини таъминлаш мақсадида акциядорлик жамиятларида назоратли синов
жарае нлари амалга оширилади;
–
Илмии мавзу — муаи ян муаммонинг бир қисмини қамраб олиб, илмии ташкилот
доирасида ечим топадиган мақсадли илмии фаолият ҳисобланади. У молиялаштириш,
режалаштириш ва иш жарае нини баҳолашда дастур е ки режанинг асосии қисми
сифатида эътироф этилади. Илмии мавзунинг бош мақсади е ки иқтисодии тадқиқотлар
билан боғлиқ вазифаларни самарали ечимини топишдан иборат. Мавзу мураккаблигига
қараб и ирик е ки кичик босқичларга ажратилиши мумкин.
Бизнинг фикримизча, янги ишланмаларни яратиш ва уларни босқичма-босқич
амалга ошириш учун молиявии ресурсларни и у налтириш билан боғлиқ жарае нларни
қамраб олувчи и у налишлар акциядорлик жамиятларининг инновaцион фаолияти
сифатида талқин этилади. Мазкур фаолият доирасида илмии ғоялар, илғор
ишланмалар, техник янгиликлар ва замонавии бошқарув муносабатлари бирлашиб,
умумии маънода “инновaтция” тушунчасини шакллантиради.
Акциядорлик жамиятларида маҳсулот ишлаб чиқариш инновaтцияси – янги е ки
такомиллаштирилган маҳсулотни ишлаб чиқариш жарае нини англатади. Бу каби
инновaцион маҳсулотни мавжуд асбоблар е ки амалдагы ишлаб чиқариш усуллари
билан ишлаб чиқариш имконсиз ҳисобланади. Шу боис, инновaцион лои иҳанинг
молиявии ресурслар билан таъминланиши, унда қатнашувчи ижрочилар ҳамда аниқ
мақсадни амалга оширувчи шахслар у ртасида узвии боғлиқликни шакллантиради.
Шунингдек, мазкур жарае н мамлакатимизда илм-фан тараққие тини рағбатлантирувчи
чора-тадбирлар тизими билан чамбарчас боғлиқдир.
Мақсади аниқланган илмии лои иҳаларнинг техник ва иқтисодии ечимлари уни
амалие тга жории этишда аниқ берилади ва унинг иқтисодии самарадорлиги
белгиланади.
Акциядорлик жамиятларининг инновациялар илмии -техник аҳамиятга эга. Улар
қу и идагилар:
-модернизатсиялашган – бунда асосии конструксияси е ки таянч технология
тубдан у згармаи ди. Яни самарадорликни ошириш бу и ича янгилик қу шилади;
–
Новаторлик – янги маҳсулот конструкциясининг элементлари олдинги
аналогларига нисбатан муҳим таркибии фарқларга эга бу лишида намое н бу лади.
Масалан, янги технологияни харид қилиш, мавжуд технологияларни замонавии
автоматилаштириш воситалари билан бои итиш е ки аввал ушбу турдаги маҳсулот
конструкцияларида қу лланмаган, бироқ бошқа маҳсулот турларида самарали қу лланиб
келган технологияларни амалие тга жории этиш новаторлик ку ринишлари сирасига
киради.
–
илғор технологик – бунда маҳсулот конструксияси илғор техник қисмларига
боғлиқ бу лади. Яни тракторсозликда герметик кабиналар, илгари ҳеч қаерда
қу лланмаган замонавии двигателлар жории қилишдан иборат бу лади;
–
пионер – яъни олдин ишлаб чиқаришда мавжуд бу лмаган, эскисига қараганда
замонавии вазифаларни бажарадиган техникалар, машиналар ва усуллар асосида иш
олиб борилади.
Лои иҳанинг самарадорлик даражаси, акциядорлик жамиятларида инновaцион
жарае ннинг мураккаблиги, давомии лиги, ижрочилар таркиби, лои иҳанинг ку лами ва
www.e-itt.uz
III SON. 2024
326
иқтисодии натижавии лиги билан белгиланади. Бу омиллар эса, у з навбатида,
инновaцион лои иҳаларни бошқариш мазмуни ва жарае нига сезиларли таъсир
ку рсатади.
Ҳал этиладиган масалалар ку лами нуқтаи назаридан акциядорлик жамиятларида
инновaцион лои иҳалар қуи идаги расмда у з аксини топган турларга тақсимланади.
Ушбу расмда ку риниб турганидек, лои иҳалар хусусиятларига ку ра турли хил
таснифланиши мумкин (Саидова ва бошқалар, 2012):
1) Монолои иҳалар – корхона томонидан аниқ бир маҳсулот ишлаб чиқариш
мақсадида ташкил этилади. Бундаи лои иҳаларни бошқариш ваколати, одатда,
акциядорлик жамиятлари раҳбарлари е ки инновaцион лои иҳаларни амалга оширувчи
молиявии менежерлар зиммасига юкланади;
2) Мултилои иҳалар – мавжуд муаммони илмии ғоялар уи ғунлигида ҳал этиш
мақсадида, турли мулкчилик шаклидаги корхона ва муассасалар ҳамкорлигида
инновaцион режани амалга ошириш учун бир нечта монолои иҳаларни бирлаштирувчи
ягона дастурлар доирасида ташкил этилади;
1-расм. Лойиҳаларнинг таснифлаш хусусиятлари
Манба:
муаллиф томонидан тузилган.
3) Мегалои иҳалар – турли корхоналар биргаликдаги ягона мақсадлар асосида
турли хил лои иҳалар ҳамда бир нечта кичик лои иҳаларни бирлаштирувчи кенг
қамровли ташаббуслар мажмуасидир. Одатда, бундаи лои иҳаларни бошқариш
марказлашган молиялаштириш орқали амалга оширилади.
Мегалои иҳаларни амалга ошириш жарае нида нафақат ҳудудлар е ки соҳалар, балки
турли корхоналар ва ҳатто мамлакатлар ҳам у заро ҳамкорликни и у лга қу ядилар. Шу
билан бирга, инновaцион лои иҳалар асосида бажарилган ишлар ва улар учун
сарфланган молиявии маблағлар турли муддатларда амалга оширилгани бу и ича
таҳлилии ку риб чиқилади.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
327
Акциядорлик жамиятларида инновaцион лои иҳаларни амалга ошириш жарае нида,
аввало, уларнинг олдиндан аниқланган мақсадларига эришиш назарда тутилади. Шу
билан бир қаторда, ҳар бир инновaцион лои иҳа у з ҳае тии лик даври босқичларига эга.
Мазкур босқичлар ҳамда улар билан боғлиқ асосии вазифаларни биз қуи идаги жадвалда
ку ришимиз мумкин (2-жадвалга қаранг).
2-жадвал
Акциядорлик жамиятларида инновaцион лойиҳанинг ҳаётийлик
даври босқичлари мазмуни
Акциядорлик жамиятларида инновaцион
лойиҳаларни амалга оширишнинг
инвестицион босқичлари
Инновaцион лойиҳа босқичлари
Инновaцион лойиҳаларни
инвестициядан олдинги
босқичи
инновaцион
лойиҳаларни
ҳужжат
-
лаштириш
Савдолар
ўтказиш
Инновaцион
лойиҳани
амалга ошириш
Инновaцион
лойиҳанинг
якунланиш
муддатига
аниқлик
киритиш
Инновaцион лойиҳалар
кўрсаткичлари
башоратларни ўрганиш
Лойиҳа
-
тадқиқот
ишлари
режасини ишлаб
чиқиш
Шартномалар
тузиш
Лойиҳани
амалга ошириш
босқичларини
тасдиқлаш
Ишга тушириш
-
созлаш ишлари
Бошланғич ғояни амалга
ошириш учун шароитлар
ўрганиш, лойиҳа ғоясини
ишлаб чиқиш
Техник
иқтисодий
асосларини
(ТИА)
ишлаб
чиқиш
,
дастлабки
ва
якуний ТИА
Асбоб
-
ускуналар
етказиб бериш
шартномаси
Ишлаб чиқариш
режасини
ишлаб чиқиш
Объектни ишга
тушириш
Инвестициялашдан олдин
лойиҳани асослаб бериш
ТИАни
мувофиқлаштир
иш,
экспертизадан
ўтказиш
Пудрат
ишларини
амалга
ошириш
шартномаси
Ишларни
босқичма
-
босқич
бажариш
Молиявий ва
меҳнат
ресурсларни
жалб қилиш
қилиш
Жойлаштирув жойини
танлаш ва келишиб олиш
Лойиҳалаштири
шга топшириқ
бериш
Мол етказиб
бериш
режаларни
ишлаб чиқиш
Мониторинг ва
назорат
Експлуататсиян
и амалга
ошириш
Ишлаб чиқариладиган
маҳсулотларнинг
экологик жиҳатлари
Ишлаб
чиқаришни
режалаштираш
Сотиш
режаси
Лойиҳа режа
тузатиш
Ишлаб
чиқаришни
амалга ошириш
Експертлар хулосаси
Инвестициялаш
ҳақида қарор
қабул қилиш
Инновaцион
лойиҳа
доирасида
бажарилган
ишлар учун ҳақ
тўлаш
Лойиҳани
тугатиш, асбоб
-
ускуналарни
харид қилиш
Манба:
муаллиф томонидан шакллантирилган.
Акциядорлик жамиятларида инновaцион лои иҳалар босқичма-босқич амалга
оширилади:
1.
Илмий ғояга эга бўлиш;
2.
инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда имкониятлар мавжудлигини
ўрганиш;
www.e-itt.uz
III SON. 2024
328
3.
инновaцион лойиҳани техник
-
иқтисодий жиҳатларига эътибор бериш лозим;
4.
инновaцион лойиҳаларни амалга оширишда муҳим шартномаларни тайёрлаш;
5.
корхоналар ишлаб чиқаришини амалга ошириш учун фойдаланиладиган асосий
воситалар ҳолатини ўрганиш;
6.
қурилиш ёки монтаж ишларига алоҳида эътибор қаратиш;
7.
инновaцион лойиҳа объектини ишга қўшиш;
8.
инновaцион лойиҳаларнинг иқтисодий кўрсаткичлар назорат қилиш.
Акциядорлик жамиятлари инновaцион лои иҳаларнинг бу лимлари қуи идагилар
иборат бу лади:
−
тижорат ғоясининг долзарблиги;
−
илмий ғоялар мавжуд ёки лойиҳани амалга оширишда вужудга келадиган
муаммоларни ўрганади;
−
лойиҳа натижавийлигига эришиш бўйича чора
-
тадбирлар амалга оширилади;
−
инновaцион лойиҳа доирасида бирлашган субъектлар томонидан амалга
оширилади;
Ушбу босқичда инновaцион лои иҳаларда иштирок этадиган ғоя муаллифининг
ишбилармонлик режаларига қараб, уларнинг амалга ошириш муддатлари ва
манбаларини аниқлаб олиш зарур.
Инвестициялар объектлари қаторига қуи идагилар киради:
−
янги ғоялар қурилиш объектлари, қаи та таъмирланае тган корхоналар,
қурилмалар;
−
қурилаётган ёки қайта таъмирланаётган қурилишлар, корхоналар;
Инвестициялар инновaцион лои иҳани амалга оширилиши учун турли хил
шакллари иштирок этиши мумкин:
–
нақд ва нақдсиз маблағлар, омонатлар, аи ланма ва аи ланмадан ташқари
маблағлар, қарзли, улушли қимматли қоғозлар, қарз маблағлари;
–
мол-мулклар;
–
қурилиш объектлари, машина ва техникалар, турли хил жиҳозлар;
–
пул қии матига эга бу лган бошқа ҳуқуқлар.
Инвестицион имкониятларнинг мавжудлигини қуи идагилар акс этади:
–
экспорт ва импорт учун маҳсулотларни аниқлаш;
–
маҳсулотларнинг таннархига таъсир этувчи омилларни аниқлаш;
–
лои иҳани амалга оширишда унинг қатнашчиларининг мулкчилик шакллари
бу и ича синфлаш ва уларни саралаш;
–
лои иҳа бу и ича жалб қилинае тган маблағларнинг ҳисобини юритиш;
–
техник иқтисодии асослари бу и ича назоратни олиб бориш;
–
инвестицион маблағлари жалб этиш манбаларини аниқлаш;
–
инвестицион лои иҳани амалга ошириш муддатларига аниқлик киритиш.
Инвестицион имкониятлар таҳлилини амалга ошириш сабабларидан бири –
инновaцион лои иҳаларни амалга ошириш учун жалб қилинган инвесторларга лои иҳа
бу и ича аниқ тасаввур ҳосил қилиш имконини берадиган маълумотларни тақдим
этишдир. Аи рим ҳолатларда, акциядорлик жамиятларининг инвестицион салоҳияти
паст бу лса, инвесторлар бундаи лои иҳадан воз кечиши мумкин. Лои иҳанинг ижобии
натижа билан якунланиши учун қуи идаги муҳим жиҳатларга эътибор қаратиш лозим.
–
лои иҳа бу и ича қонун доирасида тузилган стратегияни тузиш;
–
қурилишни ташкил этиш бу и ича ҳужжатларини таи е рлаш;
–
инновaцион лои иҳа доирасида ташкил этиладиган корхона мулкчилик шаклига
аниқлик киритиш, ишлаб чиқаришни ташкил этиш;
–
молиявии ҳисоботлар андозасига асосан ҳисоб-китобини олиб бориш;
–
акциядорлик жамиятларининг жории капиталга эҳтие жини у рганиш, лои иҳани
молиялаштиришдаги субъектларни аниқлаш, валюта курсларини у рганиш;
www.e-itt.uz
III SON. 2024
329
–
лои иҳани шартнома бу лимларига риоя қилмаслик асосида ишни ту хтатиш
шартларини ишлаб чиқиш.
Инновацияларни шакллантириш ва уни жории этиши, у злаштирилган
объектларда корхонани муваффақиятли амал қилиш ва янги и у налишларга кириш
имкониятини беради. Акциядорлик жамиятларида инновациянинг ривожланишига
қуи идагилар таъсир этади:
−
корхонада олиб борилае тган илмии -техник салоҳияти;
−
корхонанинг моддии базаси;
−
ресурсларнинг асосии турлари;
−
инвестициялар салмоғи;
−
бошқариш тизимининг замонавии лиги.
Инновация стратегияси асосида фаолият ку рсатае тган акциядорлик жамиятнинг
мақсади ва инновация вазифалари е тади. Иқтисодие тни модернизатсиялаш шароитида
акциядорлик жамиятларининг асосии мақсади фои да олиш ва уни юқори даражага
етказишдан иборатдир.
Акциядорлик жамияти мақсадга эришиш учун қуи и босқичдан бошлаи ди.
Ижтимоии -иқтисодии мақсадга эришишнинг иккинчи даражасига қуи идагиларни
киритиш мумкин:
–
ишлаб чиқариш ку ламини кенгаи иши;
–
бозордаги улушнинг ку паи иши;
Юқорида келтирилган таърифлардан ку риниб турибдики, инновaтция тушунчаси
иқтисодии мазмуни жиҳатидан жуда ранг-баранг бу либ, уни тизимли парадигма
асосида бошқариш ва молиявии таъминлаш жарае ни билан инновaтциянинг моддии
негизи у ртасидаги диалектик боғлиқликни ҳам атрофлича у рганиш талаб этилади. Шу
у ринда, Калифорния университети бизнес мактаби очиқ инновациялар маркази
директори Г. Чесбро таъкидлаганидек, технологиялар имитaтцияси очиқ
инновацияларнинг у зига хос шакли бу либ, унда тизимли е ндашув парадигмаси асосида
ташқи билимлар ва технологияларни излаш, топиш ҳамда улардан самарали
фои даланиш масалалари устувор аҳамият касб этади.
Табиии ки, инновaтцияларнинг моддии негизи муаи ян билимларга асосланади.
Бироқ, иқтисодчи С. Торнхилл таъкидлаганидек, билимлар – инновaтция эмас, балки
ресурс сифатида ку рилиши мақсадга мувофиқдир. Демак, билимларнинг у зини
инновaтция деб қабул қилиш ту ғри бу лмаи ди. Фақат уларни тизимлаштириб,
тижоратлаштириш ва муаи ян ижтимоии -иқтисодии самарага эришгандагина улар
ҳақиқии инновaтция сифатида намое н бу лади.
Юқоридагиларга асосланган ҳолда инновaцион фаолият комплекс тушунча
сифатида қуи идагича тизимлаштириш мумкин.
2-расм. “Инновациялар” категориясининг мазмуни бўйича ўзига хос жиҳатлари
Манба:
интернет манбалари асосида муаллиф томонидан ишлаб чиқилган.
Демак, умумлаштирган ҳолда таъкидлаш жоизки, инновaцион фаолият:
Инновациялар
Босқичма босқич
реализация қилинадиган
жараён
Махсус фаолият тури
ИТТ ёки ИТИни намоён
қилувчи ўзгаришлар
Ижтимоий ёки иқтисодий
тавсифдаги натижа
Кўплаб элементлардан
иборат яҳлит тизим
www.e-itt.uz
III SON. 2024
330
Биринчидан,
билимлар, ғоялар ва технологик ишланмаларни янгилик сифатида
амалие тга жории қилиш билан боғлиқ босқичма босқич реализатсия қилинадиган
алгоритмик жарае ндир.
Иккинчидан,
инновaцион фаолият натижасида илмии техник тараққие т (ИТТ)
е ки илмии техник инқилобни (ИТИ) намое н қилувчи у згаришлар кузатилади.
Учинчидан,
инновациялар ижтимоии е ки иқтисодии тавсифдаги маълум
натижага асосланади.
Тўртинчидан,
инновaцион фаолият ку плаб у заро боғланган ва у заро
алоқадорликка асосланган элементлар мажмуасидан иборат. Ушбу элементлар у заро
алоқадорлик
қонуниятлари
инновaцион
фаолият
механизмни
у зида
мужассамлаштириб, бошқарув тизимининг махсус соҳаси сифатида намое н бу лишини
таъминлаи ди.
Бешинчидан,
инновaцион фаолият юқори рисклар билан боғлиқ ва стратегик
у сиш ҳамда рақобат муҳитини сақлаб қолишнинг муҳим омили сифатидаги махсус
фаолият тури ҳисобланади.
Хулоса ва таклифлар.
Иқтисодие тни модернизатсиялаш жарае нида инновaцион фаолият акциядорлик
жамиятларининг рақобатбардошлигини оширишда стратегик аҳамиятга эга.
Инновациялар технологик янгиланишни, илмии -тадқиқот ишлари ва техникавии
ривожланишнинг интегратсиясини таъминлаб, иқтисодие тнинг у сиш суръатларига
бевосита ижобии таъсир ку рсатади. Ушбу жарае нда акциядорлик жамиятлари янги
маҳсулотларни ишлаб чиқариш, юқори қу шилган қии матли технологияларни жории
этиш ва глобал бозор эҳтие жларига мослашиш орқали у з иқтисодии салоҳиятини
ошириши мумкин.
Инновaцион лои иҳаларни молиялаштириш ва бошқаришда рискларни бошқариш
механизмлари, ресурслардан самарали фои даланиш ва иқтисодии -ижтимоии
нафлиликни таъминлаш муҳимдир. Янги У збекистон Тараққие т стратегияси доирасида
инновaцион иқтисодие тнинг глобал рақобатбардошлигини таъминлаш учун илмии ва
технологик инновацияларни ривожлантиришга устувор эътибор қаратилиши зарур. Шу
билан бирга, жамиятда илм-фан ва амалие т у ртасидаги узвии боғлиқликни
шакллантириш иқтисодие тни янги босқичга олиб чиқади. Бу жарае н давомида
акциядорлик жамиятларининг роли муҳим бу либ, уларнинг инновaцион салоҳиятини
ту лиқ амалга ошириш иқтисодии барқарорлик ва фаровонликни таъминлаи ди
.
Адабиётлар
/ Литература/ Reference:
Chiaroni D., Chiesa V., Frattini F. (2010) Unravelling the Process from Closed to Open
Innovation: Evidence from Mature, Asset-intensive Industries // R&D Management. Vol. 40. P.
222–245.
Garcia R., Calantone R. (2002) A Critical Look at Technological Innovation Typology and
Innovativeness Terminology: A literature review // Journal of Product Innovation Management.
Vol. 19. P. 110–132. doi: 10.1111/1540-5885.1920110.
Laursen K., Salter A. (2006) Open for Innovation: The Role of Openness in Explaining
Innovation Performance among U.K. Manufacturing Firms // Strategic Management Journal. Vol.
27. P. 131–150.
Piller F.T., Walcher D. (2006) Toolkits for Idea Competitions: A novel method to integrate
users in new product development // R&D Management. Vol. 36. P. 307–318.
Terwiesch C., Xu Yi. (2008) Innovation Contests, Open Innovation, and Multi-agent Problem
Solving // Management Science. Vol. 54. P. 1529–1543.
Van de Vrande V., de Jong J.P.J., Vanhaverbeke W., de Rochemont M. (2009) Open Innovation
in SMEs: Trends, Motives and Management Challenges // Technovation. Vol. 29. P. 423–437.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
331
Кристенсен Клейтон М., Рейнор Майкл Э., Макдональд Рори
(2020) «Что такое
подрывные инновации?» //
Harvard Business Review.
0017-8012.16 августа.
Саидова Г.А. ва бошқалар (2012). Инновация лойиҳаларини ишлаб чиқиш ва бошқариш
усуллари.// “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” Илмий электрон журнали. № 5,
июль, 1-8 б.
Сайфутдинова Н.Ф. (2020) Ўзбекистонда инновацион жараёнларни самарали
ташкил этиш йўллари. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон
журнали. № 5, сентябр-октябр, 134-140
Фаромон (2022) Қаранг: 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг
Тараққиёт Стратегияси. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28
январдаги
ПФ-60-сон
Фаромонига
1-илова.
51,52-мақсадлар.
https://lex.uz/uz/docs/5841063
Шумпетер Й. (1982) Теория экономического развития: пер. с анг. яз.-М.: Прогресс. -
298 с.
