www.e-itt.uz
III SON. 2024
93
ASOSIY VOSITALAR BUXGALTERIYA HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
Sanokulova Nafisa
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0006-7007-1906
Annotatsiya.
Maqolada
asosiy vositalar hisobini uslubiy va tashkiliy jihatdan
takomillashtirish masalalari yoritilgan. Jumladan, asosiy vositalarni BHMS va MHXS asosida
tan olish mezonlari, asosiy vositalarning kirimi, turkumlanishi, chiqib ketishi, moliyaviy
hisobotlarda asosiy vositalar toʻgʻrisidagi axborotlarni to‘g‘ri yetkazib berish
haqida toʻxtalib
oʻtilgan.
Kalit so‘zlar:
asosiy vositalar, asosiy vositalarni turkumlash, moliyaviy hisobot,
buxgalteriya hisobi, xalqaro standartlar.
УЛУЧШЕНИЕ УЧЕТА ОСНОВНЫХ СРЕДСТВ
Санокулова Нафиса
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В
статье
рассмотрены
вопросы
методического
и
организационного совершенствования учета основных средств. В частности,
обсуждались критерии признания основных средств на основе НСБУ и МСФО, ввод
основных средств, классификация, отток, корректность представления
информации об основных средствах в финансовых отчетах.
Ключевые слова:
основные средства, классификация основных средств,
финансовая отчетность, бухгалтерский учет, международные стандарты.
IMPROVING FIXED ASSET ACCOUNTING
Sanokulova Nafisa
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article discusses the issues of methodological and organizational
improvement of fixed asset accounting. In particular, the article deals with the criteria for
recognizing fixed assets based on the National Accounting Standards and IFRS, the entry,
classification, disposal of fixed assets, and the correct presentation of information about fixed
assets in financial statements.
Keywords:
fixed assets, classification of fixed assets, financial reporting, accounting,
international standards.
UOʻK: 656.071.32
93-99
www.e-itt.uz
III SON. 2024
94
Kirish.
Iqtisodiyotni taraqqiyot strategiyasi asosida rivojlantirish sharoitida xoʻjalik yurituvchi
subyektlar raqobatbardoshligini oshirish faqat yollanma mehnat, tovar-moddiy zaxiralar
aylanmasi orqali emas, balki, asosan, har qanday tarmoq yoki tashkilotning moddiy-texnik
bazasining asosiy qismini tashkil etuvchi asosiy vositalarni shakllantirish va ulardan samarali
foydalanishni taqozo etadi. Xo‘jalik faoliyati samaradorligini oshirishning eng muhim
omillaridan biri korxonalarni asosiy vositalar bilan zarur miqdorda, assortimentda hamda
to‘liqroq ta’minlashdan iborat.
Bugungi kunda, asosiy vositalar hisobini takomillashtirish dolzarb masalaga aylangan.
Mavjud hisob tizimi ayrim hollarda yetarlicha samarali emasligi, ma’lumotlarning noaniqligi,
amortizatsiya hisob-kitoblarida xatoliklar va eskirishning to‘g‘ri baholanmasligi kabi
muammolar yuzaga kelmoqda. Mazkur ishda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil
24-fevraldagi “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar [1] to‘g‘risida”gi 4611-son qarori mamlakatimizda buxgalteriya hisobi va hisobotini
tashkil etish hamda yuritish borasida tub burilish yasadi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Bu
qarorning qabul qilinishidan maqsad moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tishni
jadallashtirish orqali xorijiy investorlarni zarur axborot muhiti bilan ta’minlash va xalqaro
moliya bozorlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, shuningdek, hisob va audit sohalari
mutaxassislarini xalqaro standartlar bo‘yicha tayyorlash tizimini takomillashtirishdan iborat.
Ushbu qarorda 2021-yil 1-yanvardan boshlab, mamalakatimizdagi barcha yirik soliq to‘lovchi
korxonalar MHXS asosida buxgalteriya hisobi yuritilishini tashkil etishi va 2021-yil yakunlari
bo‘yicha moliyaviy hisobotni MHXS asosida tayyorlashlari va taqdim etishlari belgilab qo‘yildi.
Adabiyotlar sharhi.
Asosiy vositalarni buxgalteriya hisobida tan olinishi, baholanishi, amortizatsiyasi bo‘yicha
ko‘plab iqtisodchi olimlar tadqiqotlar olib borganlar. Xususan, Ismanov (2006) fikriga koʻra
“Asosiy vositalar – bu kelgusida iqtisodiy naf keltiradigan, korxona tomonidan uzoq muddat
davomida xo‘jalik faoliyatini yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki
xizmatlar ko‘rsatish jarayonida yoxud ma’muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga
oshirish maqsadida foydalanish uchun tutib turiladigan moddiy aktivlar”.
Kudbiyev (2022) asosiy vositalarga quyidagicha ta’rif beradi: “Asosiy fondlar uzoq vaqt
davomida moddiy ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohasida ishlaydi, tabiiy shaklini
saqlab qoladi va eskirganligi- yaroqsizligi sababli asta-sekin, qismlab, foydalanish o‘lchoviga
(holatiga) qarab o‘z qiymatini yo‘qotadi. Moddiy ishlab chiqarishda asosiy fondlar yo‘qotgan
qiymatini ular yaratgan mahsulotga o‘tkazadi”.
Kurbanov (2021) ta’rifi bo’yicha “Asosiy vositalar tovarlarni ishlab chiqarish yoki
yetkazib berish va xizmatlarni ko‘rsatish, ijaraga berish yoki ma’muriy maqsadlarda
foydalanish uchun mo‘ljallangan, uzoq davr davomida ishlatiladi, o‘zini natural shaklini
o‘zgartirmaydi, faqat eskirish qiymatini ishlab chiqarilgan mahsulot (ko‘rsatilgan xizmat)
tannarxiga yoki davr xarajatlariga o‘tkazib boradi”.
Alisenovga (2017) ko‘ra “Asosiy vositalar-bu ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor
ishtirok etadigan va o’z qiymatini ishlab chiqarilgan tovarlarga qismlarga bo’lib o’tkazadigan,
shu bilan birga moddiy shaklini o’zgartirmaydigan mehnat vositalari”.
Sklyarenko (2019) esa “Asosiy vositalar – uzoq vaqt davomida ishlab chiqarish jarayonida
faoliyat ko‘rsatadigan, butun davr mobaynida o‘z tabiiy va moddiy shaklini saqlab qoladigan va
amortizatsiya to‘lovlari shaklida eskiradigan mahsulotlarga o‘z qiymatini qismlarga bo‘lib
o‘tkazadigan ishlab chiqarish, moddiy va moddiy qiymatliklar majmuyi” deb ta’rif berdi.
Yuqoridagi iqtisodchi olimlarning ilmiy-uslubiy asarlari sharhi shuni koʻrsatadiki, ular
tomonidan asosiy vositalar hisobi va ulardan foydalanishni tahlil qilishga bagʻishlangan bir-
biriga yaqin bo‘lgan yondashuvlarni e’tirof etishgan. Bizning fikrimizcha, korxona va
www.e-itt.uz
III SON. 2024
95
tashkilotlar BHMS talablaridan kelib chiqqan holda, asosiy vositalar hisobini tashkil etish va
ularni yuritish uchun BHXS ga o‘tishi zarur.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot ishini bajarishda kuzatish, ma’lumotlarni yig‘ish, umumlashtirish, taqqoslash,
mahalliy va xorijiy olimlarning asosiy vositalar hisobini takomillashtirishdagi iqtisodiy
qarashlari, sohadagi muammolar va ularning yechimlari bo‘yicha izlanishlari hamda sohaga
doir qonuniy va me’yoriy-huquqiy hujjatlar o‘rganilib, xulosa va takliflar ishlab chiqildi.
Тahlil va natijalar muhokamasi.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonuniga (2016) ko‘ra
“Aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, zaxiralar, daromadlar, xarajatlar, foyda, zararlar va
ularning harakati bilan bog‘liq xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobining obyektlaridir.
Buxgalteriya hisobi obyektlari sintetik va analitik hisoblarda yuritiladi”.
Bizga ma’lumki aktivlar o‘z navbatida ikki qismga qisqa muddatli va uzoq muddatli
aktivlarga turkumlanadi. Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlarning asosiy qismini tashkil
etadi. Shu sababdan asosiy vositalar hisobi buxgalteriya hisobini asosiy obyektlaridan biri
bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 5-son buxgalteriya
hisobi milliy standarti “Asosiy vositalar” ning yangi tahriri 2024-yil 9-avgustda ro‘yxatdan
o‘tkazildi. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan e’tiboran kuchga kiradi.
5-son BHMS “Аsosiy vositalar”ga ko‘ra quyidagi ta’rifga javob bergan hisob obyektlari
asosiy vositalar sifatida tan olinishi belgilab berilgan:
▪
1 yildan ortiq xizmati muddati;
▪
Bir-
birlik (to‘plam) uchun qiymati O‘zbekiston Respublikasida (xarid paytida)
belgilangan eng kam oylik ish haqqini haqqi miqdorining 50 barobaridan ortiq bo‘lgan
buyumlar;
▪
Ijaraga berilishi mumkin bo‘lgan aktivlar.
Buxgalteriya hisobi uchun asosiy vositalar turli mezonlarga muvofiq tasniflanadi.
Tashkilotning asosiy fondlari tarkibi va maqsadi jihatidan xilma-xildir. Asosiy vositalar hisobini
tashkil qilish uchun ular turi, maqsadi, boʻlinmalari, foydalanish va egalik qilish darajasi
boʻyicha tasniflanishi kerak (Shakarov, 2000).
1-rasm
.
Asosiy vositalarni turkumlash
Xizmat muddati va qiymatidan qat’i nazar, quyidagilar asosiy vositalar tarkibiga
kiritilmaydi:
▪
maxsus asboblar va moslamalar (muayyan buyumlarni turkumlab va yoppasiga ishlab
chiqarish uchun yoki yakka tartibdagi buyurtmalarni tayyorlash uchun mo‘ljallangan, maqsadli
yo‘naltirilgan asboblar va moslamalar);
▪
kamida bir yillik foydalanish muddatiga ega bo‘lgan almashtiriladigan uskunalar;
▪
maxsus va sanitariya kiyim-kechaklari, maxsus poyabzallar;
▪
ko‘rpa
-
to‘shak anjomlari;
Asosiy vositalarni
turkumlash
Bajaradigan
vazifasiga ko‘ra
Obyektlardan
foydalanish
darajasiga ko‘ra
Obyektlarning
joylashgan joyi
bo‘yicha
Soliq solish
maqsadiga ko‘ra
www.e-itt.uz
III SON. 2024
96
▪
oshxona anjomlari, shuningdek oshxona uchun dasturxon-sochiqlar;
▪
yozuv-chizuv anjomlari (kalkulyatorlar, stol
ustiga qo‘yiladigan asboblar va boshqalar);
▪
tiklanishi bo‘yicha xarajatlar qurilish
-montaj ishlari tannarxiga kiritiladigan
vaqtinchalik moslamalar va qurilmalar;
▪
ov qurollari.
Asosiy vositalar tarkibiga ko‘chmas mulk ham hisobga olinadi. Ko‘chmas mulk-xo‘jalik
yurituvchi subyektlarda mavjud mol-mulki yer bilan uzviy bog‘langan va huquqiy jihatdan
mustahkamlangan, o‘zining maqsadli foydalanish vazifasiga va ahamiyatiga shikast
yetkazmasdan turib boshqa joyga ko‘chirishning imkoni bo‘lmagan tovarlar, ish va xizmatlarni
ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish va ularni yetkazib berishda, lizing, ijara va ma’muriy
maqsadlarda uzoq muddat davomida foydalaniladigan obyektlar hisoblanadi. Ko‘chmas mulkni
baholashda xarajat, taqqoslash (bozor) va daromad usullari asosida yuritiladi. Ko‘chmas
mulkni baholashda xarajat usuli maqbul usul bo‘lib, obyektni yaratishda qilingan xarajatlarni
uning qiymati bilan solishtirgan holda amalga oshiriladi. Bu usul yuridik va jismoniy shaxslar
mulkini soliqqa tortish maqsadida foydalaniladi.
Jahon amaliyotida ko‘chmas mulk qiymatini qayta ko‘rib chiqish yoki qayta baholash
muddati quyidagicha:
▪
Yaponiyada har 3 yilda mulkning qiymati qayta ko‘rib chiqiladi;
▪
Ispaniyada ko‘chmas mulkning kadastr qiymati har 8 yilda qayta baholadi;
▪
Fransiyada kadastr qiymati o‘zgarmas (keying 50 yilda o‘zgarmasdan qolgan);
▪
AQSH da soliqqa tortish maqsadida ko‘chmas mulkning bozor qiymati qayta baholanadi;
▪
Rossiya Federatsiyasida ko‘chmas mulkning kadastr qiymatida soliqqa tortiladi.
1-jadval
Asosiy vositalarni bajaradigan vazifasiga ko‘ra turkumlash
Turkum
Tarkibi
Ishlab chiqarish vositalari
Sanoat mashinalari, presslar, robotlar, ishlab chiqarish liniyalari
Transport vositalari
Avtomobillar, poyezdlar, samolyotlar, kemalar
Komunikatsiya vositalari
Telefonlar, radio, televizor, internet tarmoqlari
Mehnat vositalari
Qaychi, bolg‘a, pichoq, shpagat, kompyuter
O‘lchov vositalari
Mikroskop, termometr, voltmetr, dinamometr
Ta’lim vositalari
Darsliklar
, multimedia, o‘quv materiallari, interaktiv ta'lim tizimlari
Kuzatuv vositalari
Kamera tizimlari, radarlar, sensorlar, meteorologik asboblar
Boshqaruv vositalari
Rejalashtirish dasturlari
Yuridik vositalar
Shartnomalar, qonunlar, nizomlar, sud hujjatlari
Asosiy vositalarning bunday guruhlanishidan maqsad resurslarni samarali boshqarish,
xarajatlarni optimallashtirish, texnik xizmatni tashkil etish, ishlab chiqarish jarayonini doimiy
ravishda yaxshilash va kompaniyaning strategik qarorlar qabul qilish jarayonini
osonlashtirishdir. Bu turkumlash vositalarning ishlatilish muddati va intensivligini hisobga
olib, har bir vosita uchun aniq boshqaruv va ta'mirlash strategiyalarini ishlab chiqishga imkon
beradi.
Asosiy vositalarni joylashgan joyi (javobgarlik markazlari) bo‘yicha turkumlanishi:
▪
Asosiy ishlab chiqarishdagi;
▪
Umumishlab chiqarishdagi;
▪
Yordamchi ishlab chiqarishdagi;
▪
Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklardagi;
▪
Materiallarni tayyorlash va xarid qilishdagi.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
97
2-rasm. Asosiy vositalarni foydalanish darajasiga ko`ra turkumlash
Buxgalteriya sohasida olib borilayotgan islohotlarning tub mohiyati moliyaviy hisobot
ma’lumotlaridan foydalanuvchilarga haqqoniy, to‘liq va to‘g‘ri ma’lumotlarni o‘z vaqtida
yetkazib berish hamda investitsion qarorlarni qabul qilish uchun asos sifatida foydalana
olinishi mumkin bo‘lgan darajaga ko‘tarishdir. Biroq mamlakatimiz me’yoriy-huquqiy
hujjatlarida keltirib o‘tilgan shart va talablar bu maqsadlarni bajarish uchun yetarli emas.
Mamlakatimizda yaqin yillargacha barcha xo‘jalik subyektlari buxgalteriya hisobida asosiy
vositalar hisobini tashkil etish, ya’ni ularni tan olish, baholash, amortizatsiyasi 5-son “Asosiy
vositalar” nomli BHMSda tartibga solingan, ammo talablarga javob bermaydi. Shu sababdan,
mazkur me’yoriy-huquqiy hujjatni xalqaro standartlar talablari asosida qayta shakllantirish va
yangidan qabul qilish zarurati yuzaga chiqadi. Rivojlangan mamlakatlar amaliyotida
buxgalteriyada asosiy vositalarni hisobga olish bir nechta moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari asosida tartibga solinadi. 16-son BHXS “Asosiy vositalar”, 5-son MHXS “Sotish
uchun mo‘ljallangan uzoq muddatli aktivlar va davom ettirilmaydigan faoliyat”, 17-son BHXS
“Ijara”, 40-son BHXS “Investitsion mulk” hamda 13-MHXS “Haqqoniy qiymatni baholash” kabi
xalqaro standartlar shular jumlasidandir (Raximova, 2023).
Asosiy vositalarni hisob jarayonini tashkil etishda milliy va xalqaro standartlar talablari
orasida juda katta tafovut mavjud. Jumladan, asosiy vositalarning tasniflanishi, asosiy
vositalarni kirim qilish jarayonlari, asosiy vositalarga eskirish hisoblash jarayonlari, ijara
munosabatlarini hisobga olish masalalarini sanab oʻtish mumkin. Asosiy vositalar hisobi
moliyaviy hisobning xalqaro standartlari talablaridan kelib chiqib “tarixiy qiymat” yoki “qayta
baholash” usullarida hisobga olinishi mumkin. Milliy hisoblar tizimida esa bu haqda
ma'lumotlar keltirilmagan. Kirim qilish jarayonida MHXSga koʻra asosiy vositalar qiymatining
yirik qismini tashkil etgan, asosiy vositadan farqli xizmat muddatiga ega boʻlgan elementlari
alohida hisob ob’ekti sifatida kirim qilish va ularga alohida eskirish usullarini qoʻllash, asosiy
vositalar boshlangʻich qiymati tarkibiga demontaj xarajatlarining diskontlangan qiymatlarini
kiritish mumkinligi aytilgan boʻlsa, BHMSda bu haqda ham yetarli ma’lumotlar keltirilmagan
(Ergasheva, 2021). Xalqaro tajribalar talablari boʻyicha asosiy vositalarning hisobini tashkil
qilishda asosiy jihatlaridan yana biri bu, asosiy vositalarni sotib olinib, foydalanishga
topshirgandan keyin amalga oshiriladigan xarajatlar, jumladan ta’mirlash, xizmat koʻrsatish
yoki yaxshilanish quyidagi usullarning biri boʻyicha hisobga olinadi:
-
Xarajat sifatida tan olinadi;
-
Kapitallashtiriladi;
-
Jamgʻarilgan eskirishni kamaytirilishi sifatida tan olinadi.
Asosiy vositalarni foydalanish
darajasiga ko
‘
ra turkumlash
Foydalanilayotgan asosiy vositalar
Zahirada turgan asosiy vositalar
Konservatsiya qilingan asosiy
vositalar
www.e-itt.uz
III SON. 2024
98
2-jadval
Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobida tan olish mezonlari va boshlang`ich qiymat
tarkibini 5-BHMS bilan 16-MHXS dagi asosiy normalarni taqqoslama jadvali
Ko
‘
rsatkichlar
nomi
16-
MHXS “Asosiy vositalar”
5-sonli BHMS
Asosiy vositalar
tushunchasi va
tan olishning
mezonlari
Kompaniya tomonidan tovar va
xizmatlarni ishlab chiqarish yoki
yetkazib berish, boshqa kompaniyalarga
ijaraga berish yoki ma’muriy maqsadlar
uchun
foydalaniladigan
va
bir
muddatdan
ko‘proq
foydalanishi
kutilayotgan moddiy boyliklar (16-IAS)
16-bandining 6-bandi.
Aktivlarni tan olish mezonlari: asosiy
vositalar obyektining tannarxi faqatgina
quyidagi shartlar bajarilganda aktiv
sifatida tan olinadi:
-
tadbirkorlik subyekti tomonidan
asosiy vosita bilan bog‘liq kelgusi
iqtisodiy naf olinishi ehtimoli mavjud
bo‘lsa;
-
aktivning tannarxi ishonchli baholay
olsa.
Asosiy vositalar
—
tashkilotning uzoq
muddat davomida (bir yildan ortiq)
xo‘jalik faoliyatini yuritishda mahsulot
ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki
xizmatlar ko‘rsatish jarayonida yoxud
ma’muriy va ijtimoiy
-madaniy vazifalarni
bajarish jarayonida foydalaniladigan,
shuningdek ijaraga berish mumkin
bo‘lgan moddiy aktivlar.
Asosiy vositalar tarkibiga quyidagi
mezonlarga bir vaqtning o‘zida javob
beriladigan moddiy aktivlar kiritiladi:
-
bir yildan ortiq xizmat muddati;
-
bir birlik uchun qiymati O‘zbekiston
Respublikasida
(xarid
paytida)
belgilangan eng kam oylik ish haqi
miqdorining ellik barovaridan ortiq
bo‘lgan buyumlar.
Asosiy
vositalarning
boshlang`ich
qiymati tarkibi
Asosiy
vositalarning
tannarxi
quyidagilardan tashkil topadi:
-
savdo
chegirmalarini
va
imtiyozlarini chegirish holda, uning
xarid narxi, jumladan import bojlari va
sotib olish bilan bog`liq qoplanmaydigan
soliqlar;
-
aktivni
undan
tadbirkorlik
subyektining rahbariyati tomonidan
ko‘zlangan holda foydalanish uchun
zarur bo‘lgan joy va holatiga olib kelishi
bilan bog‘liq bevosita xarajatlar;
-
asosiy vosita obyektini demontaj
qilish va olib tashlash hamda u
joylashgan joydagi tabiiy resurslarni
qayta
tiklash
xarajatlarining
boshlang‘ich bahosini. Tadbirkorlik
subyekti asosiy vosita sotib olingan
paytda yoki undan ma’lum davr
mobaynida
tovar-moddiy
qimmatliklarni ishlab chiqarish bilan
bog‘liq
bo‘lmagan
maqsadlarda
foydalanish oqibatida ushbu xarajatlat
bo`yicha majburiyatni o‘z zimmasiga
oladi.
Asosiy vositalar boshlang‘ich qiymat
bo‘yicha hisobga olinadi.
Asosiy vositalarni xarid qilish bilan
bog‘liq xarajatlarga quyidagilar kiradi:
-
ro‘yxatga olish yig‘imlari, davlat
bojlari va asosiy vositalarga bo‘lgan
huquqni xarid qilish bo‘yicha amalga
oshirilgan boshqa shunga o‘xshash
to‘lovlar;
-
bojxona bojlari va yig‘imlari;
-
asosiy vositalar obyektlarini xarid
qilish (barpo etish) munosabati bilan
soliqlar va yig‘imlar summalari (agar ular
qoplanmasa);
-
asosiy vositalar obyektlarini xarid
qilish (barpo etish) bilan bog‘liq axborot
va
maslahat
xizmatlari
uchun
to‘lanadigan summalar;
-
asosiy
vositalar
obyektlarini
yetkazib berish (barpo etish) xatarini
sug‘urtalash bo‘yicha xarajatlar.
Agar korxona tomonidan aktivni foydalanshsdan dastlab kutilayotgan boʻlgʻusi iqtisodiy
naflar oshish ehtimoli yuqori deb, hisoblansa, xarajatlar tegishli aktivning balans qiymatiga
qoʻshilishi mumkin. Asosiy vositalar ob'ektlari bilan bogʻliq keyin amalga oshiriladigan
xarajatlar faqat ular aktivning holatini yaxshilasa, yoki oldindan hisoblangan dastlabki
me’yorlarga qaraganda uning unumdorligini oshirsa aktiv sifatida tan olinishi mumkin.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
99
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, asosiy vositalar tashkilotning faoliyatini yuritishda katta
rol o'ynaydi. Ammo asosiy vositalarni hisobga olish va boshqarishda ko‘plab muammolar
uchraydi. Ushbu muammolar korxona moliyaviy hisobotlarining ishonchliligiga ta’sir
ko‘rsatadi hamda resurslardan samarali foydalanishga to‘sqinlik qiladi. Masalan, noto‘g‘ri
qiymatlash va eskirishning o‘z vaqtida hisoblanmasligi, hujjatlashtirish va hisobga olishdagi
kamchiliklar, zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilmasligi, bozordagi o‘zgarishlarga
moslashuvchanlikning pastligini ko`rsatadi. Shunga asosan, korxonalarda asosiy vositalar
hisobini takomillashtirish hamda mavjud muammolarni bartaraf qilish maqsadida
quyidagilarni taklif etamiz:
1.
Avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etish. 1C: Buxgalteriya yoki shunga o'xshash
dasturlarni joriy etish hisob-kitob jarayonlarini avtomatlashtirish va xatoliklarni
kamaytirishga yordam beradi.
2.
Tovar hisobini optimallashtirish. Har bir mahsulotning kirim va chiqim hisobini doimiy
kuzatib borish uchun ombor hisobining aniq va shaffof tizimini yaratish zarur. Ya’ni FIFO yoki
LIFO usullaridan samarali foydalanish.
3.
Moliya boshqaruvini mustahkamlash. Xarajatlar va daromadlar tahlilini o'z vaqtida olib
borish uchun muntazam hisobot tizimini tashkil qilish.
4.
Ichki nazorat tizimini kuchaytirish. Firibgarlik va noto'g'ri hisob-kitoblarning oldini
olish uchun ichki audit tizimini yo'lga qo'yish.
Adabiyotlar/ Литература/ References:
Ergasheva Sh.T. (2021) Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari. Darslik. T.: TDIU, 310 b.
Ismanov I.N. (2006) Uzoq muddatli aktivlar buxgalteriya hisobining metodologik asoslari.
Monografiya. – T.: Fan, -172 b.
Kudbiyev D. (2022) Особенности Учета Основных Средств В Узбекистане. Periodica
Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities, 142–149 b.
Kurbanov Z.N. (2021) Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobining dolzarb masalalari.
“Экономика и социум” № 6(85) ч. 752–763-b.
Qaror (2020) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 fevraldagi PQ-4611
“Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o`tish bo`yicha qoʻshimcha chora-tadbirlar
toʻgʻrisida”.
Qonun (2016) Oʻzbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida” 2016 yil 13
apreldagi OʻRQ-404-sonli T.: O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi.
Raximova G.M. (2023) Asosiy vositalar hisobi va auditni xalqaro standartlari asosida
takomillashtirish. Monografiya. – T.: “TIQXMMI” MTU, -137 b.
Shakarov A. (2000) “Asosiy vositalar hisobi va nazoratini tashkil qilish” (mulkchilikning turli
shakllarida). Toshkent moliya instituti. Iqtisodiyot fanlari nomzodlik dissertatsiyasiga
Avtoreferat.
Алисенов А.С. (2017) Бухгалтерский финансовый учет: учебник и практикум для
академического бакалавриата. –М.: Юрайт. - 457 с.
Скляренко В.К., Прудников В.М. (2019) Экономика предприятия, изд. 2. – Москва:
Инфра-М, – 256 с.
