www.e-itt.uz
III SON. 2024
154
ТЎҚИМАЧИЛИК САНОАТИДА ЛОГИСТИКА ВА ЕТКАЗИБ БЕРИШ ЗАНЖИРЛАРИНИ
БОШҚАРИШ СОҲАСИДАГИ ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА
PhD, доц.
Азларова Мунира Мухаммаджон қизи
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID 0000-0003-4123-8464
Исроилов Мадаминжон Мухсинович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ОRCID:0009-0004-0548-9498
Аннотация.
Мазкур мақолада тўқимачилик саноатида логистика ва етказиб бериш
занжирларини бошқариш бўйича хорижий тажрибалар таҳлил қилинган. 1980-йиллардан
бошлаб, “Аниқ вақтида” (just in time) консепсияси ва АPS (Advanced Planning and Scheduling)
тизимлари логистика жараёнларининг самарадорлигини оширишда муҳим омил бўлгани
кўрсатилган. Supply Chain Management (SCМ) ёндашуви стратегик самарадорликка эришишда
логистик жараёнларни ягона тизим сифатида бошқаришни таклиф қилади. Мақолада
Хитойнинг логистика соҳасидаги тадқиқотлари ва бу борадаги ўзига хос ёндашувлари,
шунингдек, халқаро стандартларга мослашуви муҳокама қилинган. Хусусан, ресурсларни
бошқариш, етказиб берувчилар билан ҳамкорлик, ва иқтисодий фойда яратиш имкониятлари
бўйича амалий тажрибалар тақдим этилади.
Калит сўзлар:
тўқимачилик саноати, логистика, етказиб бериш занжири, АPS
тизимлари, SCМ, just in time, халқаро тажриба, Хитой модели, стратегик бошқарув,
иқтисодий самарадорлик.
ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ЛОГИСТИКИ И УПРАВЛЕНИЯ ЦЕПОЧКАМИ ПОСТАВОК В
ТЕКСТИЛЬНОЙ ОТРАСЛИ
PhD, доц.
Азларова Мунира Мухаммаджон қизи
Ташкентский государственный экономический университет
Исраилов мадаминжон Мухсинович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье анализируется зарубежный опыт управления
логистикой и цепочками поставок в текстильной отрасли. С 1980-х годов концепция «точно
в срок» и системы APS (Advanced Planning and Scheduling) оказались важным фактором
повышения эффективности логистических процессов. Подход Supply Chain Management (SCM)
предлагает управлять логистическими процессами как единой системой для достижения
стратегической эффективности. В статье рассматриваются исследования Китая в сфере
логистики и их уникальные подходы к ней, а также их адаптация к международным
стандартам. В частности, представлен практический опыт управления ресурсами,
сотрудничества с поставщиками и возможностей создания экономических выгод.
Ключевые слова:
текстильная промышленность, логистика, цепочка поставок, APS-
системы, SCM, Just-in-Time, международный опыт, китайская модель, стратегическое
управление, экономическая эффективность.
UOʻK: 63.5995
154-161
www.e-itt.uz
III SON. 2024
155
FOREIGN EXPERIENCE IN LOGISTICS AND SUPPLY CHAIN MANAGEMENT IN THE
TEXTILE INDUSTRY
PhD, assoc. prof.
Azlarova Munira Muhammadjon kizi
Tashkent State University of Economics
Israilov Madaminjon Mukhsinovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article analyzes foreign experiences in the management of logistics and
supply chains in the textile industry. Since the 1980s, the Just-in-Time concept and APS (Advanced
Planning and Scheduling) systems have been shown to be an important factor in improving the
efficiency of logistics processes. The Supply Chain Management (SCM) approach proposes to
manage logistics processes as a single system to achieve strategic efficiency. The article discusses
China's research in the field of logistics and its unique approaches to it, as well as its adaptation
to international standards. In particular, practical experiences in resource management,
cooperation with suppliers, and opportunities for creating economic benefits are presented.
Keywords:
textile industry, logistics, supply chain, APS systems, SCM, Just-in-Time,
international experience, Chinese model, strategic management, economic efficiency.
Кириш.
1980-и иллардан
бошлаб
компаниялар
истеъмолчилар
талабларининг
у згаришларига жавобан у з маҳсулотлар турини тезда мослаштиришга интила
бошладилар. Бу тенденция жаҳон амалие тида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бу лди, хомаше
ва материалларни у з вақтида етказиб бериш эса стратегик аҳамият касб этди. Аи нан шу
даврда "Аниқ вақтда" (Just-in-Time) концепцияси ривожлана бошлади, бу эса
харажатларни қисқартириш ва таъминот занжирларини бошқариш самарадорлигини
ошириш имконини берди.
Шу билан бирга, бизнес жарае нларини бошқаришни такомиллаштириш зарурати
кучаи ди ва бу Advanced Planning and Scheduling (APS) деб номланган таъминот
занжирларини режалаштиришнинг аналитик тизимларини яратилишига олиб келди
(Pallagani et al., 2024). Бу технологиялар логистика занжирининг барча босқичларида
операцияларни оптималлаштиришни таъминлаб, жарае нларни таҳлил қилиш ва
интеграциялаш учун ҳисоб тизимларидан маълумотлардан фои даланади. Натижада
корхоналар вақт харажатларини сезиларли даражада қисқартириш ва таъминотни
бошқариш самарадорлигини ошириш имконига эга бу лдилар.
Адабиётлар шарҳи.
1980-и илларда халқаро савдонинг жадал у сиши вазиятларни комплекс таҳлил
қилишга асосланган е ндашувларни ривожлантиришда катализатор вазифасини
бажарди. APS тизимлари аста-секин Supply Chain Planning (SCP) деб аталган кучлироқ
воситаларга аи ланди. Бу тизимлар нафаqat режалаштириш жарае нларини
оптималлаштирди, балки таъминот занжирларини моделлаш имкониятларини ҳам
тақдим этди, шу жумладан, ресурслар, вақт е ки логистик инфратузилма каби
чекловларни ҳисобга олган ҳолда сценарии лар режалаштириш имкониятларини ҳам
беради.
Таъминот занжирларини бошқариш тамои илларини амалга ошириш учун барча
даражаларда бизнес жарае нларини автоматлаштирувчи ва соддалаштирувчи
инновацион ахборот технологияларини жории этиш талаб қилинди (Пахомова
и др.,
2017). Бу Supply Chain Execution тизимларини яратишга олиб келди, улар ишлаб
чиқаришдан тортиб, маҳсулотни истеъмолчиларга етказиб беришгача бу лган
жарае нларни мувофиқлаштириш ва назорат қилиш учун му лжалланган.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
156
1990-и илларда таъминот занжирларини бошқариш е ндашувлари тубдан у згарди,
бу структурали таҳлил усулларининг жории этилиши натижасида амалга ошди. Бу
у згаришлар алоҳида бошқарув қарорларини Supply Chain Management (SCM) деб
аталадиган ягона моделга интеграциялаш учун асос бу лди. Анъанавии е ндашувлардан
фарқли у лароқ, SCM товарларни аниқ ва у з вақтида етказиб беришни кам харажатлар
билан таъминловчи юқори самарали таъминот тармоғини шакллантиришга
қаратилган. Бу стратегия логистика операцияларининг самарадорлигини сезиларли
даражада ошириш ва компанияларнинг бозордаги позициясини мустаҳкамлаш
имконини берди.
Тадқиқот методологияси.
Таъминот занжирларини бошқариш концепциясининг ривожланиши Клосс,
Бауэрсокс, Ламберт , Кристофер, Уотерс ва Сток каби етакчи олимларнинг илмии
ишларига асосланган. Уларнинг тадқиқотлари СПбГЭУ логистика мактаби томонидан
ишлаб чиқилган илмии е ндашувни шакллантириш учун асос бу лди. Таъминот
занжирларини
бошқариш
барча
занжир
иштирокчиларининг
стратегик
самарадорлигига эришиш мақсадида режалаштириш, ташкил этиш, назорат қилиш,
таҳлил қилиш ва тартибга солишни у з ичига олган тизимли жарае н сифатида
белгиланди.
Бундаи е ндашувнинг асосии жиҳати бошқарув функцияларини логистик
вазифалар билан интеграция қилишдир. Бу харажатларни назорат қилиш, хизмат
ку рсатиш сифатини ошириш ва таъминот занжирининг барча босқичларида
ҳаракатларни мувофиқлаштиришни таъминлаи диган назорат механизмини яратишни
у з ичига олади. Бундаи е ндашув иқтисодии фои да ва логистик жарае нлар сифати
у ртасида мувозанатни сақлаб, комплекс мақсадларга эришиш имконини беради
(Борисова, 2018).
Хитои мато ва кии им-кечакнинг и ирик экспорте ри сифатида қолмоқда ва бу
соҳадаги глобал таъминот занжирида асосии у и инчи ҳисобланади.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Хитои да таъминот занжирларини бошқаришни илмии у рганиш Европадагидан
ку ра кечроқ бошланган ва узоқ вақт уларнинг таъсири остида бу лган. Хитои
тадқиқотчилари таъминот занжирининг асосии иштирокчилари сифатида етказиб
берувчилар, ишлаб чиқарувчилар, дистрибьюторлар, чакана савдо тармоқлари ва
якунии истеъмолчиларни тан оладилар. Аммо, хитои лик е ндашув европа мактабларига,
жумладан Санкт-Петербург логистика мактабига хос бу лган комплекс таҳлилдан
фарқли у лароқ, тор и у налтирилганлиги билан ажралиб туради. Хитои илмии анъанаси
учта асосии жиҳатга эътибор қаратади: бизнес жарае нларни батафсил у рганиш,
иштирокчилар у ртасида шериклик стратегияларини ривожлантириш ва якунии
истеъмолчи учун қу шимча қии мат яратиш.
Шэньнинг (2000) фикрига ку ра, таъминот занжирининг асосини қии мат яратишга
қаратилган изчил бизнес жарае нлари ташкил этади. Бу жарае нлар хомаше етказиб
берувчилардан бошлаб маҳсулот ишлаб чиқарувчилар, дистрибьюторлар, чакана
сотувчилар ва якунии истеъмолчиларгача бу лган барча алоқалар занжирини у з ичига
олади. Шу тариқа, таъминот занжири мижозларни барча зарур маҳсулот ва хизматлар
билан таъминлашни қамраб олувчи ягона тизимдир.
Чэнь (2003) таъминот занжирининг иштирокчилари у ртасидаги у заро
алоқаларнинг эволюциясига алоҳида эътибор қаратади. Компаниялар, етказиб
берувчилар, дистрибьюторлар, чакана савдо тармоқлари ва мижозлар у ртасидаги оддии
ишбилармонлик муносабатлари стратегик ҳамкорликнинг мураккаб шаклларига
аи ланди. Бундаи е ндашув ҳаракатларни мувофиқлаштириш билан бирга, хавф-
www.e-itt.uz
III SON. 2024
157
хатарларни биргаликда бошқариш ва фои дани тақсимлашни ҳам назарда тутади. Бу
у заро алоқалар модели замонавии таъминот занжири концепциясининг асосини
ташкил этади, бу ерда барча иштирокчилар у ртасидаги синергия ҳал қилувчи аҳамият
касб этади.
Шихуа таъминот занжирига янги қарашни таклиф этди, уни фақат логистика ва
молиявии тизим сифатида эмас, балки қу шимча қии матни ошириш воситаси сифатида
ҳам ку риб чиқди. Унинг е ндашувида эътибор жарае ннинг барча босқичлари —
хомаше ни қаи та ишлашдан таи е р маҳсулотни етказиб беришгача бу лган жарае нлар
орқали иқтисодии фои да яратишга қаратилади. Бу босқичларнинг ҳар бири қу шимча
қии мат яратиб, иштирокчиларнинг рақобатбардошлигини оширишга ҳисса қу шади.
Хитои амалие тида таъминот занжири ку п функцияли тармоқ сифатида ку риб
чиқилади, у етказиб берувчилар ва ишлаб чиқарувчилардан тортиб чакана савдогарлар
ва истеъмолчиларгача бу лган барча муҳим бу ғинларни қамраб олади. Бундаи е ндашув
барча иштирокчиларни умумии натижага эришиш ва самарадорликни ошириш учун
интеграциялаш ва у заро алоқаларни мувофиқлаштиришга алоҳида эътибор қаратади
(Гвилия и Сыцзя, 2020) Жарае н хомаше ни харид қилишдан бошланиб, оралиқ ва таи е р
маҳсулот ишлаб чиқаришгача давом этади ва уни сотиш тизими орқали якунии
фои даланувчиларга етказиб бериш билан якунланади. Бундаи занжирни
бошқаришнинг асосини учта муҳим оқим ташкил қилади: ахборот, моддии ва молиявии
оқимлар. Ресурсларнинг жисмонии ҳаракатини у з ичига олган логистик оқимлар
занжирнинг барча босқичларининг самарадорлигини таъминлашда марказии у рин
тутади.
2007 и илда маи да Хитои да янгиланган миллии стандарт «Logistics Terms» (GB/T
18354–2006) қабул қилинди, бу стандарт етказиб бериш занжирлари ҳақидаги
тушунчани сезиларли даражада у згартирди. Янги талқинга ку ра, етказиб бериш
занжири товарлар ва хизматлар билан якунии истеъмолчиларни таъминлаш учун
ташкил этилган мураккаб тармоқни ифодалаи ди. Бу тизимнинг ҳар бир бу ғини маълум
бир вазифаларни бажариб, умумии мақсадга эришишга ҳисса қу шади (Чэнь, 2003).
2001 и илдаги олдинги стандартдан фарқли у лароқ, унда у заро ҳамкорлик фақат
юқори ва пастки даражадаги корхоналар у ртасидаги чизиқли алоқа билан чекланган
эди, янги версияда тармоқли ташкил этиш асосии принцип сифатида ажратиб
ку рсатилди. Бундаи е ндашув занжирнинг барча элементлари у ртасидаги у заро
боғлиқликка эътибор қаратади ва уларнинг бозор эҳтие жларини қондириш ҳамда
жарае нларни самарали бошқариш учун аҳамиятини таъкидлаи ди.
2000-и иллар бошидан етказиб бериш занжирларини бошқаришда ахборот
технологиялари фаол жории этила бошлади. Халқаро савдо ва логистикада ру и
берае тган жарае нларни интеграция қилиш натижасида интеграциялашган бошқарув
тизимлари концепцияси (Integrated Supply Chain Management, ISCM) яратилди. Бу
е ндашув занжирнинг барча босқичларида мувофиқлик ва шаффофликни сезиларли
даражада яхшилаш имконини берди (Chowdhury, 2024). Кеи инги у н и илликда
технологияларнинг ривожланиши интеллектуал етказиб бериш занжирларининг
(Intelligent Supply Chain) паи до бу лишига е рдам берди, бу эса логистика эволюциясининг
муҳим босқичига аи ланди. Бугунги кунда бундаи тизимлар глобал етказиб беришда
самарадорликни ошириш ва мослашувчанликни таъминлаш учун фаол қу лланилмоқда.
Хитои илмии мактаби таъминот занжирини бошқаришни самарадорлигини
таъминлаи диган бешта асосии жарае нни ажратади: режалаштириш, харид қилиш,
ишлаб чиқариш, тақсимлаш ва қаи тариш. Режалаштириш истеъмолчилар
эҳтие жларини минимал харажатлар билан қондириш учун ресурслардан оқилона
фои даланишга қаратилган стратегик асосни шакллантиради. Харид қилиш жарае ни
етказиб берувчиларни танлаш, етказиб бериш шартларини келишиш ва моддии
оқимларни бошқаришни у з ичига олади. Ишлаб чиқариш маҳсулот яратиш, уни
www.e-itt.uz
III SON. 2024
158
синовдан у тказиш, у раш ва етказиб беришга таи е рлашни қамраб олади. Тақсимлаш
омборларни ташкил этиш, буюртмаларни бажариш, транспортировка ва маҳсулотларни
истеъмолчиларга етказиб бериш учун жавобгардир. Якунии жарае н – қаи тариш бу либ,
у қаи та оқимларни бошқариш ва мижозлар муаммоларини ҳал қилишга қаратилган
бу либ, барқарор иқтисодие т тамои илларини қу ллаш имкониятларини очади (Хуан и
Шестакова, 2023)
Су нгги и илларда ту қимачилик саноатида таъминот занжирларида интеллектуал
технологияларни жории этиш фаол кузатилмоқда, бу тармоқнинг самарадорлигини ва
барқарорлигини оширишга е рдам бермоқда. Ушбу соҳадаги тадқиқотлар яқин циклли
иқтисодие тга у тиш ва жарае нларни интеллектуаллаштиришнинг аҳамиятини
таъкидлаи ди.
Таъминот занжирларини интеллектуаллаштириш, Лю таъкидлаганидек,
ту қимачилик саноати учун янги истиқболларни очади, ишлаб чиқариш
жарае нларининг аниқлиги ва мослашувчанлигини ошириш, шунингдек, чиқиндилар ва
қаи таришлар сонини камаи тириш имконини беради. Бу экологик ва ақлли бошқарув
тизимларини яратишга қадамдир. Бироқ, олим бу и у лда жиддии ту сиқларни ажратиб
ку рсатади: технологияларни ривожлантириш даражасининг етарли эмаслиги, янги
ечимларни жории қилиш учун молиявии ресурсларнинг етишмаслиги ва занжир
иштирокчилари у ртасидаги у заро ҳамкорликнинг кучсизлиги. Бу омиллар е пиқ ва
барқарор таъминот моделларига у тишни жиддии қии инлаштиради.
Ку плаб хорижии Текстил компаниялари у з логистика вазифаларининг бир
қисмини ихтисослаштирилган 3PL-проваи дерларга аутсорсинг орқали топширмоқда.
Бу эса уларга дизаи н ва маркетинг каби асосии и у налишларга эътибор қаратишга,
логистикани эса профессионалларга ишониб топширишга имкон беради. Логистика
операторлари
билан
стратегик
шерикликлар
таъминот
занжирларининг
мослашувчанлиги ва адаптивлигини таъминлаи ди. Америка компанияси Nike у з
маҳсулотларини бутун дуне бу и лаб тақсимлашни оптималлаштириш мақсадида бир
қатор логистика проваи дерлари билан ҳамкорлик қилади (Liu et al., 2021).
Самарали логистика ва таъминот занжирларини бошқариш учун юқори малакали
мутахассислар талаб этилади. Хорижии мамлакатларда ушбу соҳада кадрлар
таи е рлашга катта эътибор қаратилади. Университетлар ва бизнес-мактаблар логистика
ва таъминот занжирларини бошқариш соҳасидаги MBA каби ихтисослаштирилган
дастурларни таклиф этади, бу эса ходимларнинг профессионал даражасини оширишга
ва тармоқда илғор амалие тларни жории этишга ку маклашади. Масалан, Россияда
бундаи дастурлар Россия Ҳукумати қошидаги Молия университети ва Миллии тадқиқот
университети «Олии иқтисодие т мактаби»да амалга оширилади. Бу контекстда В. И.
Сергеев у з ишларида логистика ва таъминот занжирлари соҳасида юқори малакали
мутахассисларни таи е рлашнинг у та зарурлигини таъкидлаи ди. У замонавии таълим
дастурлари таъминот занжирларини бошқаришдаги глобал тенденциялар ва
инновацияларни ҳисобга олиши кераклигини қаи д этади, бу эса аи ниқса Текстил
саноати учун долзарбдир.
АҚШда Levi Strauss & Co. компанияси у з маҳсулотларини таъминот занжирининг
барча босқичларида кузатиб бориш учун радио частотали идентификация (RFID)
технологияларидан фаол фои даланади. Ҳар бир маҳсулотга бириктирилган RFID-
ярлиқлар унинг жои лашуви ҳақида батафсил маълумот тақдим этади, бу эса
и у қотишларни минималлаштиришга, захираларни бошқаришни яхшилашга ва
буюртмаларни бажариш вақтини қисқартиришга имкон беради. Тадқиқотлар шунни
ку рсатадики, RFID технологияларини жории этиш Levi Strauss & Co. компаниясига у з
логистика операцияларининг самарадорлигини 25% га оширишга е рдам берган.
Япон Текстил корхоналари "ақлли фабрикалар" (Smart Factories) концепциясини
қу лламоқда, у робототехника, автоматизация ва катта маълумотлар таҳлилидан
www.e-itt.uz
III SON. 2024
159
фои даланишга асосланган. Бу инсоннинг кундалик жарае нлардаги иштирокини
минималлаштиришга, ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга ва хатолар
эҳтимолини камаи тиришга имкон беради. "Ақлли фабрикалар" концепцияси доирасида
сунъии интеллект технологиялари билан интеграция қилинган ERP тизимлари
ишлатилади
(Кулик, 2023).
Ҳиндистон Текстил саноати фаол у сиш босқичида бу либ, e-commerce
платформаларини савдо каналларини кенгаи тириш ва мижозлар билан ҳамкорликни
осонлаштириш учун жории қилмоқда. Arvind Limited сунъии интеллект
технологияларидан таклифларни персоналлаштириш ва харидорлар эҳтие жларини
прогноз қилиш учун фои даланмоқда.
Таъкидлаш жоизки, УЦП ва логистика у заро яқин алоқада бу либ, бир-бирини
ту лдириб ва қу ллаб-қувватлаб туради. Логистика алоҳида операцияларни
оптималлаштириш функциясини бажарган ҳолда, бутун таъминот занжирининг
самарадорлигига ҳисса қу шае тган стратегик элементга аи ланади. Мувофаққиятли
бошқарув учун барча босқичлар ва даражаларда жарае нларни синхронлаштириш талаб
этилади.
Бугунги кунда логистика замонавии ахборот технологиялари таъсири остида
инновацион тус олиб, у зининг янада ривожланиши учун пои девор яратмоқда. Бу жарае н
ахборот-логистика тизимларини шакллантиришнинг янги е ндашувларини жории этиш
билан боғлиқ бу либ, логистика фаолиятининг барча соҳаларида илғор бошқарув
усуллари ва технологияларини қу ллаш имконини беради Инновацион логистика бу
ташкилотнинг сифат жиҳатидан янги даражасини англатади, унинг асосида замонавии
бошқарув қарорлари е тади. У барқарор ривожланиш ва турли функционал соҳаларда
инновацияларни жории этишни таъминлаи ди. Шунингдек, у инновацион
корхоналарнинг иқтисодии ва ташкилии фаолиятида қу лланилиб, стратегик, тактик ва
оператив мақсадларга эришиш имконини берадиган воситага аи ланади. Бу е ндашув
моддии ва ҳамроҳ бу лган оқимларни бошқариш жарае нларини, шу жумладан молиявии ,
ахборот ва бошқа оқимларни интеграция қилишга асосланади. Бундан ташқари,
корхоналар нафақат харажатларни камаи тириш, балки истеъмолчиларнинг маҳсулот ва
хизматлар сифатига бу лган юқори талабларини қондириш имконига эга бу ладилар.
Логистик инновациялар жарае нли ва технологик у згаришларга тегишли бу либ,
улар тизимли ва бошқарув функцияларида у з аксини топади. Улар янги бизнес
моделларини ишлаб чиқиш учун асос яратади, бу эса корхоналарга у згарувчан бозор
шароитларига мослашиш ва у з фаолияти самарадорлигини ошириш имконини беради
(Christopher and Peck, 1997).
Бир қатор тадқиқотчиларнинг фикрига ку ра, логистикада инновацияларнинг
предмети занжир е ки тармоқ ичида содир бу ладиган иқтисодии оқимлар
траекториясини оптималлаштириш ҳисобланади. Бундаи инновацияларнинг асосии
мақсади логистик цикл вақтини қисқартириш, товар ҳаракати билан боғлиқ жами
харажатларни рационаллаштириш, шунингдек, логистика занжири фаолиятининг
умумии самарадорлигини ошириш ҳисобланади.
Замонавии истеъмолчилар у зларининг шахсии хоҳиш-истакларини ҳисобга олган
ҳолда ва уларнинг иштирокида яратилган маҳсулотларни танлашга тобора ку проқ моил
бу лишади. Бу компанияларни инновациялар билан фаол шуғулланишга ундаи диган
логистикада мижозларга и у налтирилган е ндашувга асос бу лди. Шу билан бирга,
бозордаги юқори рақобат талаб у згаришларига тезда жавоб бериш, мақбул нархни
ушлаб туриш ва ахборот ва моддии оқимлар ҳаракатининг барқарор тезлигини
таъминлаш зарурлигини тақозо этади.
Тармоқдаги и ирик корпорациялар, одатда, ушбу таҳдидларга мослашишга имкон
берадиган илғор технологияларни ишлаб чиқиш учун етарли ресурсларга эга. Шу билан
бирга, соҳадаги корхоналарнинг аксарияти кичик ва у рта бизнес бу либ, улар ку пинча
www.e-itt.uz
III SON. 2024
160
капитал ва малакали кадрлар етишмовчилигига дуч келади, бу эса уларнинг замонавии
истеъмолчиларнинг талабларини қондириш имкониятларини чеклаи ди.
Ушбу қии инчиликларни енгиш учун компаниялар ички салоҳиятни ту лдириш
орқали ташқи ресурслар ва мутахассисларни жалб қилишга тобора ку проқ мурожаат
қилмоқдалар. Бундаи е ндашув янги маҳсулотлар ва ечимларни ишлаб чиқишда
самарадорликни оширишга е рдам беради. Асосии воситалардан бири краудсорсинг
бу либ, у маҳсулот яратиш учун ҳам, таъминот занжирлари тузилмасини яхшилаш учун
ҳам инновацион ғояларни яратишга имкон беради.
Краудсорсинг атамаси 2006 и илда Хау томонидан киритилган ва компаниялар у з
ходимлари е ки учинчи томон пудратчилари томонидан илгари бажарилган
вазифаларни рақамли платформалар орқали кенг фои даланувчиларга топшириш
е ндашувини англатади Ушбу механизм ташкилотларга аниқ муаммоларни ҳал қилиш
учун онлаи н ҳамжамиятга мурожаат қилиш имконини беради, бу эса инновацион
ғояларни жории этиш ва эскирган бизнес моделларини у згартириш учун имкониятлар
очади. Краудсорсингдан фои даланиш компаниянинг чегараларини кенгаи тиришга
е рдам беради, уни янада мослашувчан ва ташқи ечимлардан фои да олишга қодир
қилади.
Бугунги кунда краудсорсинг турли соҳаларда, шу жумладан ту қимачилик
саноатида рақобатдош устунликларни кучаи тиришга ҳисса қу шадиган стратегик муҳим
воситадир. Ихтисослаштирилган рақамли платформалар орқали компаниялар янги
ғоялар ва е ндашувларни таклиф қилувчи ку плаб онлаи н иштирокчиларга мурожаат
қилишлари мумкин. Бундаи усул ташкилотларга ку пинча штатдаги ходимларнинг
имкониятларидан ошиб кетадиган оригинал ва самарали ечимларни олиш имконини
беради.
Аи ниқса, краудсорсинг кичик ва у рта бизнес учун муҳимдир. Ушбу е ндашув
инвестициялар е ки малакали мутахассислар етишмаслиги билан боғлиқ чекловларни
енгиб у тишга е рдам беради. Краудсорсинг туфаи ли бундаи корхоналар қу шимча
ресурслардан фои даланиш имкониятига эга бу ладилар, бу уларга каттароқ у и инчилар
билан рақобатлашиш ва янги бозор жои ларини у злаштириш имконини беради.
Absolute Markets Insights ҳисоботига ку ра, глобал краудсорсинг бозорининг ҳажми
2027 и илга келиб у ртача и иллик у сиш суръати 36,5% билан деярли 155 миллиард
долларга етади.
Краудсорсинг
таъминот
занжири
ту қимачилик
саноатида
анъанавии
қу лланиладиган классик моделдан сезиларли даражада фарқ қилади. Классик таъминот
занжирида жарае н хомаше ни сотиб олишдан бошланади, су нгра ишлаб чиқариш
корхоналарида ту қимачилик е ки таи е р маҳсулотларни яратиш учун қаи та ишланади
(Егерев и Захарова, 2013). Таи е р маҳсулот қадоқлаш, ташиш ва омборларда сақлаш
босқичларидан у тади. Кеи инчалик у дистрибьюторлар ва чакана сотувчиларга охир-
оқибат истеъмолчига етиб бориш учун берилади. Бундаи е ндашув занжир
иштирокчилари у ртасидаги у заро таъсирларнинг белгиланган тузилмасига асосланади
ва ку пинча оммавии ишлаб чиқаришга и у налтирилган.
Бундан фарқли у лароқ, краудсорсинг таъминот занжири мослашувчанлик,
инновацион технологиялар ва шеринг рақамли платформаларидан фои даланишга
таянади. У энг яхши материаллар, технологиялар ва дизаи нерларнинг динамик
танловини у з ичига олади, бу истеъмолчиларнинг индивидуал эҳтие жларига ва ҳар бир
маҳсулот ту пламининг талабларига мослашишга имкон беради.
Логистика соҳасидаги етакчи у ринлар бугунги кунда Ғарбии Европа мамлакатлари
ва Осие нинг аи рим минтақаларига тегишли. LPI реи тингида юқори ку рсаткичларга
қарамаи , ушбу мамлакатларнинг логистика механизмларини универсал стандарт
сифатида ку риб чиқиш мумкин эмас, чунки улар у з чекловларига эга ва аниқ
минтақаларнинг у зига хос шароитларига қаратилган. Иқтисодии сие сатнинг у зига хос
www.e-itt.uz
III SON. 2024
161
хусусиятлари, географик ва демографик омиллар, урбанизация даражаси ва
инфратузилманинг ривожланганлик даражаси логистикани ривожлантириш ва унга
сармоя киритишга у зига хос е ндашувни шакллантиришга сезиларли таъсир ку рсатади.
Бир қолипга риоя қилиш у рнига, мамлакатлар маҳаллии шароитга
мослаштирилган оригинал сценарии ларини яратадилар. Шу билан бирга, Европа,
Америка ва Осие нинг тез ривожланае тган давлатлари замонавии ИТ-технологияларини
интеграция қилиш орқали у зларининг логистика тизимларини такомиллаштиришга
интилишни бирлаштиради, бу уларнинг рақобатбардошлигининг асосии омилига
аи ланади.
Хулоса ва таклифлар
.
Шундаи қилиб, у сиб борае тган глобаллашув ва технологик трансформация
шароитида таъминот занжирларини бошқариш барқарор иқтисодии ривожланишнинг
стратегик
пои деворини
шакллантиришда
давом
этмоқда.
Оқимларни
оптималлаштириш, иштирокчилар у ртасидаги мувофиқлаштиришни ошириш ва янада
экологик моделларга у тиш динамик у згарувчан бозор муҳитида рақобатбардошлик ва
самарадорликнинг кафолати бу либ хизмат қилади.
Адабиётлар/ Литература/ References:
Chowdhury R. H. (2024) Automating supply chain management with blockchain technology //World
Journal of Advanced Research and Reviews.– Т. 22. – №. 3. – С. 1568-1574.
Christopher M., Peck H. (1997) Managing logistics in fashion markets //The International Journal of
Logistics Management.– Т. 8. – №. 2. – С. 63-74.
Liu X., Ma L., Zhou Y. (2021). Supply Chain Management of Nike //2021 International Conference on
E-Commerce and E-Management (ICECEM). – IEEE,– С. 437-441.
Pallagani V. et al. (2024) On the prospects of incorporating large language models (llms) in
automated planning and scheduling (aps) //Proceedings of the International Conference on Automated
Planning and Scheduling.– Т. 34. – С. 432-444.
Борисова В.В. (2018) Проектирование логистических систем цифрового типа // В сборнике:
Форсайт логистики: будущее логистики глазами молодых ученых сборник материалов
международной форсайт-сессии. - С. 53-58.
Гвилия Н. А., Сыцзя Л. (2020)Адаптация цепей поставок текстильной промышленности
Китая к экономическим последствиям новой коронавирусной инфекции //Логистика vs COVID-19:
последствия, риски, новые возможности роста: материалы Междунар. науч.-практ. конф. XVI
Южно-Российский логистический форум. 29-30 октября 2020 г.– С. 106.
Егерев С. В., Захарова С. А. (2013) Краудсорсинг в науке // Альманах «Наука. Инновации.
Образование» / Российский научно-исследовательский ин-т экономики, политики и права в
научно-технической сфере (РИЭПП). — Языки славянской культуры, № 14. — С. 175—186.
Кулик В. Б. (2023) Цифровые инструменты ERP-системы для управления производственной
логистикой //Логистика-Евразийский мост. –– С. 149-154.
Пахомова, Н. В., Рихтер, К. К., Ветрова, М. А. (2017) Переход к циркулярной экономике и
замкнутым цепям поставок как фактор устойчивого развития // Вестник СПбУ. Экономика. —
Вып. 2. — Т. 33. — С. 15-27.
Чэнь Г. (2003) Об управлении цепями поставок КИТайских предприятий // Журнал
Университета Сунь Ятсена: Издание по социальным наукам.– № 6. – С. 76–82. [Конференция].
Чэнь Г. (2003)Об управлении цепями поставок КИТайских предприятий // Журнал
Университета Сунь Ятсена: Издание по социальным наукам.– № 6. – С. 76–82. [Конференция].
Шэнь Х. (2000) Теория и метод управления цепями поставок // Китайский журнал
управленческой науки.– № 8 (1). – С. 1-9. [Конференция].
Яо, Хуан, and К. В. Шестакова. (2023) "Устойчивоне развитие легкой промышленности
Китая.", С. 181-186.
