www.e-itt.uz
II SON. 2025
16
OʻZBEKISTONDA QOʻSHILGAN QIYMAT SOLIGʻINING IQTISODIYOTNI
NG
RAQOBATBARDOSHLIGIGA TAʼSIRI
Erkayev Nodir Xudayberdiyevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0009-3286-4034
Annotatsiya
.
Maqolada qoʻshilgan qiymat soligʻi bazasini hisoblashning oʻziga xos
xususiyatlari, uni aniqlashdagi ayrim murakkabliklar va muammolar tahlil etilgan hamda soliq
bazasining shakllantirishni takomillashtirish masalalariga eʼtibor qaratiladi. Bundan tashqar
i,
qoʻshilgan qiymat soligʻi bazasini aniqlash va hisoblash yuzasidan kiritilgan oʻzgarishlar va
qoʻshimchalarni qoʻllash natijalarga asoslanib tegishli xulosalar shakllantirilgan va tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
qoʻshi
l
gan qiymat, qoʻshilgan qiymat soligʻi bazasi, soliq, b
yudjet siyosati,
by
udjet, soliq maʼmurchiligi, soliq salohiyati, normativ tahlil, soliq yuki, soliq hisoboti, soliq
tushumlari, soliq imtiyozlari.
ВЛИЯНИЕ НАЛОГА НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ НА
КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТЬ ЭКОНОМИКИ УЗБЕКИСТАНА
Эркаев Нодир Худайбердиевич
Ташкентский государственный
экономический университет
Аннотация.
В статье анализируются особенности исчисления налоговой базы по
налогу на добавленную стоимость, некоторые сложности и проблемы при ее
определении, а также уделяется внимание вопросам совершенствования формирования
налоговой базы. Кроме того, по результатам применения изменений и дополнений,
внесенных в определение и расчет налоговой базы по налогу на добавленную стоимость,
сделаны соответствующие выводы и разработаны рекомендации.
Ключевые слова:
добавленная стоимость, налоговая база по налогу на
добавленную стоимость, налог, бюджетная политика, бюджет, налоговое
администрирование, налоговый потенциал, анализ регулирования, налоговая нагрузка,
налоговая отчетность, налоговые поступления, налоговые льготы.
16-23
UOʻK:
336.226
www.e-itt.uz
II SON. 2025
17
THE IMPACT OF VALUE ADDED TAX ON THE COMPETITIVENESS OF
THE ECONOMY IN UZBEKISTAN
Erkayev Nodir Khudaiberdiyevich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article analyzes the specific features of calculating the value added tax base,
some complexities and problems in its determination, and focuses on the issues of improving the
formation of the tax base. In addition, based on the results of applying the changes and additions
made to the determination and calculation of the value added tax base, relevant conclusions are
drawn and recommendations are developed.
Keywords:
value added, value added tax base, tax, budget policy, budget, tax
administration, tax capacity, regulatory analysis, tax burden, tax reporting, tax revenues, tax
incentives.
Kirish.
Soliqqa tortish har qanday davlatning moliyaviy siyosatining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib,
daromadlarni
shakllantirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda o‘sib borayotgan
iqtisodiyot sifatida soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish hamda
QQS ma’muriyati sohasida o‘ziga xos chora
-tadbirlar va amaliyotlarni qabul qildi.
O‘zbekistonda soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish tartibi va QQS ma’muriyatining
o‘ziga xos
jihatlari haqida umumiy ma’lumot berib, mamlakatda soliq qonunchiligiga rioya etilishini
ta’minlashda tadbirkorlik subyektlari uchun qulay muhit yaratish mu
himdir. Bundan tashqari,
O‘zbekistonning
soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish va QQS ma’muriyatiga bo‘lgan
yondashuvi raqamlashtirish va xalqaro savdodagi global tendensiyalarga mos ravishda
rivojlanmoqda. Bu esa O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan
korxonalarning o‘ziga xos
xususiyatlari va oqibatlarini har tomonlama o‘rganish imkonini beradi.
Adabiyotlar sharhi.
Rus iqtisodiy lug‘atida QQSni aniqlash quyidagicha ifodalagan: “Korxonada tovar va
xizmatlar sotishdan olinadigan tushumlar hamda tashqi bozorning boshqa ishlab
chiqaruvchilaridan olingan xomashyo va yarim tayyor mahsulotlarning narxi o‘rtasidagi farq
sifatida hisoblangan ushbu korxonaning qiymatini oshiruvchi miqdorda soliq undiriladi
(Rayzberg, 2008).
Bir-
biriga yaqin fikrlar bilan mamlakat qonunchiligida belgilangan ta’riflarni qo‘llab
-
quvvatlagan olimlardan Polyak, Romanovskiylarning (2008) fikricha: “Qo‘shilgan qiymat solig‘i
–
ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida yaratilgan va sotilgan tovarlar (ishlar,
xizmatlar)ning qiymati va ishlab chiqarish hamda aylanma mablag‘larga sarflangan moddiy
xarajatlarning qiymati sifatida aniqlangan qo‘shimcha qiymatning bir qismini budjetga olib
chiqish shaklidir”.
Toshmatov (2012) “Qo‘shilgan qiymat solig‘i bu xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar tomonidan
sotilgan tovar, bajarilgan ish va xizmatlarning bozor narxiga nisbatan hisoblangan bilvosita
soliqdir deya ta’riflagan”.
Pavlova va Dorojkolarning (2014) fikiricha, “agar QQSning soliq stavkalarini kamaytirsak,
unda budjet daromadlari sezilarli ravishda kamayadi, bu esa mablag‘lar taqsimlanishining
ko‘payishiga olib keladi. Boshqa tomondan agar ta’riflarni ko‘rib chiqsak, ko‘pchilik tashkilotlar
soliqlarni to‘lashdan bo‘yin tovlashni kuchaytiradilar, bunga ruxsat berilmaydi, chunki davlat
budjeti kamroq moliyaviy resurslarga ega bo‘ladi” deb hisoblaydi.
Iqtisodiy adabiyotlarda qo‘shilgan qiymat solig‘ini «Yevropacha» soliq deb ham atashadi.
(Romanovskogo, Vrublevskoy, 2007).
www.e-itt.uz
II SON. 2025
18
Qo‘shilgan qiymat solig‘i fransuz iqtisodchisi Moris Lore (1958) nomi bilan bog‘liq bo‘lib,
1954-yilda Kot-
d’Ivuar fransuz koloniyasida yangi soliq sifatida sinovdan o‘tkazilgan, 1958
-
yilda esa Fransiyada joriy etilgan. Keyinchalik Yevropaning barcha mamlakatlariga 1972-yil
oxirigacha o‘z hududida xo‘jalik yurituvchi subyektlar uchun QQSni joriy etish bo‘yicha
buyurtma berishgan. Hozirgi kunda 137 ta mamlakatda QQS joriy etilgan.
Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabilar (2016) esa qo‘shilgan qiymat solig‘i va
davlat xarajatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tadqiq qilib, ijtimoiy farovonlikni ta’minlash uchun
davlat xarajatlarini qisqartirish, natijada esa QQS stavkasini ham pasaytirishni ilgari suradi.
Sabine Freizer tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyati islohoti va fiskal nazorat”
(2006) nomli tadqiqotida O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini isloh qilishning umumiy
ko‘rinishini beradi va soliq yig‘ish mexanizmlarini takomillashtirish muammolari va
imkoniyatlarini yoritadi. Muallif soliqlarni undirish jarayonini yaxshilashga soliq to‘lovchilarni
o‘qitish va tushuntirish ishlarini yaxshilash, shaffoflik va mas’uliyatni oshirish, soliq
ma’muriyatchiligi tizimini modernizatsiya qilish orqali erishish mumkinligini taklif qiladi.
Tigran Poghosyan va Evgeniya Kolomak (2013) tomonidan “O‘tish davridagi
mamlakatlarda soliq islohotlarining soliq qonunchiligiga ta’siri: O‘zbekistondan olingan
dalillar” nomli tadqiqotida soliq tartib
-qoidalarini soddalashtirish va soliq stavkalarini
pasa
ytirishga qaratilgan soliq islohotlari soliqqa rioya etish va daromadlarni yig‘ishni oshirishi
mumkin.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Iqtisodiyotda raqamli texnologiyalar qo‘llashni jadal rivojlantirish davrida
mamlakatimizda ishlab chiqarishni texnik hamda texnologik jihatdan yangilash, yuqori
texnologiyali qayta ishlash yo‘nalishlarini qo‘llab
-quvvatlash, iqtisodiyot tarmoqlari uchun
raqobatbardosh muhitni shakllantirish, ichki va tashqi bozorlarda milliy tovarlarning
raqobatdoshligiga erishish, eksport tarkibi hamda geografiyasini diversifikatsiya qilish,
shuningdek, hududlarning eksport salohiyatini kengaytirish orqali milliy iqtisodiyot
barqarorligini ta’minlashga qaratilgan islohotlar ancha faollashdi. Shuningdek, davlatimizda
erkin bozor mexanizmlarini joriy qilish, sog‘lom raqobat va xususiy mulk daxlsizligini
ta’minlash, tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlashni Konstitutsiyamizda alohi
da o‘rin egallagani,
mulk daxlsizligi, iqtisodiy munosabatlardagi adolat tamoyilini belgiladi va demokratik
islohotlarni yanada ochib berdi.
XVII-
XIX asrlarda xorijlik olimlar budjet va milliy daromad o‘rtasidagi proporsiyani,
korxonalar va fuqarolardan soliq olish o‘lchamlarini tahlil qilib berishgan.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksida soliq majburiyatiga quyidagicha ta’rif
keltirilgan bo‘lib, “Soliq to‘g‘risidagi qonunchilik bilan soliq to‘lovchilar zimmasiga yuklatilgan
soliqlarni va yig‘imlarni to‘g‘ri hisoblab chiqarish hamda o‘z vaqtida to‘la
sh majburiyati
ularning soliq majburiyatidir” deb belgilangan
(Kodeks, 2020).
Iris
Klauis
(2013)
o‘zining
“Qo‘shilgan
qiymat
solig‘i
makroiqtisodiy
barqarorlashtirishning foydali vositasidir” asarida Qo‘shilgan qiymat solig‘ining xalqaro
amaliyotda samarali soliq sifatida tan olinganligiga alohida e’tiborini qaratgan. Shuningdek,
ayrim sohalarda uning
salbiy tomonlarini ham ko‘rsatib o‘tgan. Jumladan, QQS inflyatsiya
o‘sishiga, iste’mol, investitsiyalar va jamg‘armalarning pasayishiga bilvosita salbiy ta’sir
ko‘rsatishi va shu orqali makroiqtisodiy barqarorlikni yomonlashtirishi ayti
ladi. QQSning
davlat budjetiga tushgan tushumi ortishi, uning iqtisodiy salohiyatini oshishiga va bir vaqtning
o‘zida xufiyona iqtisodiyotda QQS bilan bog‘liq ko‘zbo‘yamachilik va soliqdan qochish
holatlarini ko‘payishiga ta’sir qiladi.
Bu hususida Rossiyalik olima Aleksandrova (2017) bu boradagi tadqiqotlari natijasida
“Soliq to‘lovchilar tomonidan soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashning ommaviyligi, soliq
jinoyatlarining kechikish darajasining yuqoriligi alohida o‘tkirlik bilan ularni ochish
muammosini qo‘ymoqda, bu faoliyatning maqbul va
samarali yo‘llari va vositalarini izlash va
www.e-itt.uz
II SON. 2025
19
ishlab chiqish zarurati tug‘iladi. Huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatining tahlili shuni
ko‘rsatadiki, soliqqa oid jinoyatlarni aniqlash boshqa turdagi jinoyatlarga qaraganda ancha
qiyin. Darhaqiqat, bunday odamlarning soni ancha ko‘p. Bunday sharo
itda soliq jinoyatlarini
aniqlash bo‘yicha chora
-tadbirlarni, shu jumladan, sud-tibbiyotni ishlab chiqish ayniqsa
muhimdir”, deb hisoblagan.
Kichik biznes maqomining noto‘g‘ri talqin qilinishini oldini olish maqsadida 2019
-yildan
tadbirkorlik subyektining soddalashtirilgan soliq rejimida qolishi yoki umumbelgilangan soliq
rejimiga majburan o‘tishini hal qiluvchi mezon sifatida yillik oborot (ya
lpi tushum) belgilandi.
Unga ko‘ra, yillik tushumi 1 mlrd. so‘mdan oshgan korxonalar umumbelgilangan soliq rejimiga
o‘tadi va QQS to‘lovchisiga aylanadi. Shu orqali QQS qamrovini kengaytirish ko‘zda tutildi
(Farmon, 2018). Artur Laffer (2004) tomonidan ish
lab chiqilgan “Laffer egri chizig‘i”
konsepsiyasiga ko‘ra, stavkalar qanchalik baland bo‘lsa, soliqlarni to‘lashdan bosh tortish yoki
oxir-
oqibat biznesni yopish uchun moyillik shunchalik katta bo‘ladi.
“Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi axborot xizmati bergan
ma’lumotlariga ko‘ra, yashirin iqtisodiyotning ulushi jahon mamlakatlari, jumladan, AQSHda
8,0 foiz, Braziliyada 36,5 foiz, Ispaniyada 21,7 foiz, Italiyada 19,5 foiz, Portugaliyada 18,5 foiz,
Koreyada 18,4 foiz, Xitoyda 14,5 foiz, Kanadada 11,0 foiz, Germaniyada 10,2 foiz, Buyuk
Britaniyada 9,6 foiz, Avstraliyada 9,0 foiz, Singapurda 8,6 foiz va Yaponiyada 8,1 foizni tashkil
qildi”
(uza.uz, 2025).
Ya’ni yuqori soliqlar (shu jumladan, QQS) sharoitida marjinal soliq tushumlarini
kamaytirish qonuni amal qiladi
–
soliq stavkalari oshib borishi bilan tushumlar o‘sishi
sekinlashib boradi. QQS yuki tadbirkorlik faoliyati va soliq tushumiga, albatta, ta’sir
qiladi,
qaysiki maxsulot tannarxi orqali raqobatda bo‘lgan nufuzi kamayadi oqibatda, tannarx, albatta,
bozorda o‘z o‘rnini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi. Chunki QQS biznes daromadlarining bir qismini
dastlabki bosqichidayoq kesib oladi. Umuman, egri soliqlarning hajmi va murakkabligi
korxonalar moliyaviy holatiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Bu, ayniqsa, kichik va o‘rta biznes
subyektlariga juda seziladi. Chunki bunday korxonalar uchun soliqni to‘lash xarajatlari yirik
korxonalarga nisbatan ancha yuqori
shakllanadi. Bundan tashqari, kichik va o‘rta korxonalar
QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tish uchun belgilangan eng kam tovar aylanmasi
chegarasidan pastroqda ishlaydigan va QQS to‘lamaydigan mayda biznes subyektlarining
bevosita raqobatchisi hisoblanadi. QQS da nazorat mexanizmi, asosan, soliq bazasiga qaratiladi.
Soliq bazasini aniqlashda, avvalo, uning tarkibi mezonlarga ajratilishi maqsadga muvofiqdir.
Soliq qonunchiligida QQS bazasi sifatida mahsulot (xizmat) larning sotish narxi nazarda
tutiladi
. Ya’ni Soliq kodeksiga asosan “soliq bazasi aksiz solig‘ini (aksiz to‘lanadigan tovarlar,
xizmatlar uchun) hisobga olib, unga soliqni kiritmagan holda, bitim taraflari tomonidan
qo‘llanilgan narxida sotiladigan tovarlarning (xizmatlarning) qiymati sifatid
a aniqlanadi
(Kodeks, 2019)
”. Ammo haqiqatda real holatda soliq bazasi o‘z nomi bilan qo‘shilgan qiymatdir.
Qo‘llaniladigan hisoblash metodikasiga ko‘ra sotib olingan mahsulotga to‘langan QQSning
hisobga olinishi korxona tomonidan to‘lanadigan QQS aslida o‘zi qo‘shilgan qiymatga nis
batan
to‘lanishini anglatadi. Ammo moliyaviy hisobotlarda qo‘shilgan qiymat ko‘rsatkichi
aniqlanmaydi va alohida ko‘rsatilmaydi. Shuning uchun qo‘shilgan qiymatga soliqqa tortish
nazaridan faqat sotib olingan va sotilgan mahsulot
narxi o‘rtasidagi farq sifatida qaraladi.
Bunda shunga e’tibor berish lozimki, barcha sotib olingan mahsulotlar emas faqat qo‘shilgan
qiymat solig‘i to‘lanib olinganlari hisobga olinadi. Shu tufayli qo‘shilgan qiymat tarkibiga aslida
nimalar kiritilishini
bilish muhim. Iqtisodiy nazariya nuqtayi nazaridan qo‘shilgan qiymatga
foyda va ish haqi kiritiladi.Soliq to‘lovchilar soni va budjetga tushum bo‘yicha foizlardagi ulushi
ortishi QQS stavkasiga xam bog‘liq. Soliqlarni belgilashda yillik budjet parametrlar
i matritsalari
ishlab chiqilib, ehtimoliy profitsit yoki defitsit taxmin qilinadi. Ushbu hollarda, asosan,
samaradorlik ko‘rsatkichlari yoki prognoz ko‘rsatkichlariga tayaniladi. Soliq stavkasi
dinamikasida o‘zgarishlar soliq to‘lovchilar sonini ortishiga
va soliqlarni budjetga tushumi
ko‘payishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
www.e-itt.uz
II SON. 2025
20
Davlatimiz rahbarining 2022 yil 20 dekabrdagi Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga
Murojaatnomasida “2023
-yil 1-
yanvardan boshlab qo‘shilgan qiymat solig‘i stavkasini 15
foizdan 12 foizga pasaytirish hisobidan tadbirkorlar ixtiyorida yiliga kamida 14 trillio
n so‘m
mablag‘ qoladi. Lekin biznes muhitini yaxshilash uchun faqat soliqni kamaytirishning o‘zi
yetarli emas”
(Mirziyoyev, 2022)
ligini ta’kidlab o‘tdilar.
Bilvosita turdagi bu soliq budjet tushumlari orasida juda katta qiyosiy salmoqqa ega.
Yuqoridagi raqamlardan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak, mamlakatimiz
iqtisodiyotini
rivojlantirishda katta rol o‘ynamoqda. QQS savdoda soliqqa tortishning muvaffaqiyatli chora
deb tan olinib ham kelinmoqda.
Soliq va budjet siyosatining 2024 yilga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalishlari tasdiqlanganligi
munosabati bilan Soliq kodeksiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
2023-yil 1-apreldan boshlab tadbirkorlik subyektlariga quyidagicha imkoniyatlar
yaratildi:
• tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab
-
quvvatlash davlat jamg‘armasi hisobidan bir yilda bir
marotaba o‘rta tadbirkorlik subyektlariga mol
-
mulkni sug‘urta qilish xarajatlarining 50
foizigacha, biroq bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravaridan oshmagan qismi qoplab
beriladi;
• jami daromadi 10 milliard so‘mdan kam bo‘lmagan tadbirkorlik subyektlari uchun
davlat xaridlarida 20 foizlik kvota joriy etiladi va ushbu xaridlar doirasida budjet
buyurtmachilari bilan tuziladigan shartnomalarda 50 foiz miqdorida oldindan to‘lovni amalg
a
oshirish nazarda tutiladi. Bunda soliq organlari tomonidan jami daromadi 10 milliard so‘mdan
oshgan tadbirkorlik subyektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar shakllantiriladi va maxsus axborot
portali bilan ma’lumot almashinuvi ta’minlanmoqda.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i ma’muriyatchiligiga oid quyidagilar bekor qilindi:
• davlat xaridlarida eng yaxshi
takliflarni tanlash va tender savdolarida ishtirokchilar
takliflarini baholashda qo‘shilgan qiymat soliq summasi inobatga olinmaydi;
• yuqori qo‘shilgan qiymatli mis mahsulotlarini eksport qiluvchi korxonalarning
mahsulotlar ishlab chiqarish va ularni tashqi bozorga sotish bilan bog‘liq xarajatlarini eksport
qiymatining 6 foizigacha qoplash tartibi bekor qilinadi.
Shuningdek, ishonchli soliq to‘lovchilarni inson omilisiz aniqlash tizimi joriy etilmoqda.
Dori vositalarining davlat sog‘likni saqlash muassasalariga bepul berilishi yoki amal qilish
muddati qisqaligi sababli narxi pasaytirilgan qiymat bo‘yicha realizatsi
ya qilinishi iqtisodiy
jihatdan o‘zini oqlaydigan xarajatlar (zararlar) deb e’tirof etilmoqda va mos ravishda foyda
soliqni hisoblashda chegirib tashlanishi belgilandi.
2023-yil 1-
maydan boshlab tadbirkorlik subyektlariga avtomobillarga gaz to‘ldirish
kompressor stansiyalari va avtomobillarga gaz quyish stansiyalarida elektron o‘lchash
uskunalari va onlayn video kameralarini o‘rnatish hamda ularni soliq organlarining axbo
rot
tizimlari bilan integratsiya qilish majburiy hisoblanadi, paxta xomashyosi, g‘alla yoki sholini
qabul qilish va hisobini yuritish bo‘yicha axborot tizimlarining operatorlari o‘z tizimlarini soliq
organlarining axborot tizimlari bilan integratsiya qilishlari majburiy hisoblanishi belgilandi.
Barchaga ma’lum, inson omilisiz, elektron tizim yashirin iqtisodiyotning, qolaversa,
korrupsiyaning oldini olishga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, bugungi kunda zamonaviy
xizmatlardan foydalanuvchilar soni juda tez ortib bormoqda. O‘tgan yilning o‘zida sol
iq
to‘lovchilar tomonidan shaxsiy kabinetdan foydalanishlar soni 40,5 milliontani (2020 yilga
nisbatan 1,3 barobar ko‘p), yuborilgan elektron hisobvaraq
-fakturalar soni 33,9 milliontani
(2020 yilga nisbatan 1,6 baravar ko‘p), onlayn nazorat
-kassa mashinala
ri orqali ro‘yxatga
olingan cheklar soni 417,4 milliontani (2020 yilga nisbatan 4 baravar ko‘p) tashkil etdi.
Ma’lumotlarni qayta ishlash markazida giperkonvergent texnologiyasi yo‘lga qo‘yildi va u
axborot tizimlariga yuklama hajmini serverlararo taqsimlab, ularning uzluksiz faoliyatini
ta’minlab kelmoqda.
www.e-itt.uz
II SON. 2025
21
Qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchilari. Soliq kodeksining 237
-moddasi birinchi qismiga
muvofiq qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchilari quyidagilar hisoblanadi (Kodeks, 2020):
1) O‘zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari;
2) tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olingan daromadi soliq davrida bir
milliard so‘mdan oshgan yoxud ixtiyoriy ravishda qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘lashga o‘tgan
yakka tartibdagi tadbirkorlar;
3) Agar tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilish joyi deb O‘zbekiston Respublikasi
e’tirof etilsa, O‘zbekiston Respublikasi hududida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qiluvchi
chet el yuridik shaxslari;
4) faoliyatni O‘zbekiston Respublikasida doimiy muassasalar orqali amalga oshiruvchi
chet el yuridik shaxslari;
5) oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat to‘g‘risidagi shartnoma) doirasida
amalga oshiriladigan faoliyat bo‘yicha –
oddiy shirkatning ishlarini yuritish vazifasi zimmasiga
yuklatilgan ishonchli shaxs
–
oddiy shirkatning ishtirokchisi;
6) O‘zbekiston Respublikasining bojxona chegarasi orqali tovarlarni olib o‘tuvchi
shaxslar. Mazkur shaxslar bojxona to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq qo‘shilgan qiymat
solig‘ini to‘lovchilar deb e’tirof etiladi.
QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tish tartibi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021
-yil 22-sentyabrdagi 595-son
Qarori (2021)
bilan soliq to‘lovchilarni QQS to‘lovchisi sifatida maxsus ro‘yxatdan o‘tkazishni
inson omili ta’siri cheklangan yangi tartibi joriy etildi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad insofli
soliq to‘lovchilarni qo‘llab
-quvvatlagan holda ularni xufiyona iqtisodiyot
bilan shug‘ullanishni
o‘ziga maqsad qilib olgan, qalbaki va ko‘zbo‘yamachilik uchun tuzilgan bitimlarni amalga
oshirishni rejalashtirgan soliq to‘lovchilar bilan
moliyaviy operatsiyalarga kirishishni oldini
olishga qaratilgan.
Bunda soliq to‘lovchilar va ularning kontragentlari faqat QQS to‘lovchi guvohnomasi faol
bo‘lgan holatda QQS summasini hisobga olishga haqli bo‘ladi. Arizalarni ko‘rib chiqish muddati
7 kun qilib belgilangan, agar ariza ushbu muddatda ko‘rib chiqilmasa, gu
vohnoma avtomatik
ravishda beriladi. QQS to‘lovchilarga berilgan faol holatdagi guvohnomalar har kuni avtomatik
ravishda 18 ta mezonlar (soliq qarzi, rahbar shaxsi, hisobot taqdim etishi, manzilda
joylashganligi va b.) bo‘yicha tahlil qilib boriladi va dastur tomonidan soliq to‘lovchi hech
bo‘lmaganda 1 ta mezon bo‘yicha soliq xavfi yuqori darajasiga tushsa, guvohnomaning amal
qilishi avtomatik ravishda vaqtincha to‘xtatiladi, shuningdek, soliq to‘lovchi kamchilikni
bartaraf etgan taqdirda dasturda guvohnomani amal qilishi avtomatik ravishda tiklanadi.
Qayd etish joizki, QQS to‘lovchisi guvohnomasining amal qilishi vaqtincha to‘xtatilgan
davrda soliq to‘lovchi va uning kontragenti QQS summasini hisobga ololmaydi. Guvohnomaning
amal qilishini vaqtincha to‘xtatib turish, asosan, quyidagi hollarda amalga os
hiriladi:
-
soliq qarzi mavjud bo‘lganda, bunda ikki oydan ortiq vaqt davomida QQS bo‘yicha
to‘lanmagan soliq qarzi tushuniladi;
-
uch oydan ortiq vaqt davomida moliya xo‘jalik faoliyati amalga oshirilmaganda
(mavsumiy faoliyatga ega shaxslar mustasno);
-
soliq xavfi yuqori bo‘lgan soliq to‘lovchilar toifasiga tushganda.
Bunda, soliq to‘lovchi tomonidan soliq xavfi yuqori bo‘lishiga sabab bo‘lgan holatlar va
kamchiliklar bartaraf etilgandan so‘ng QQS guvohnoma berilishi va aktivlashtirilishi mumkin
bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-iyundagi PF-162-son Farmoniga
asosan soliq xavfining yuqori darajasiga ega soliq to‘lovchilarning QQS bo‘yicha maxsus
ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risida guvohnomasining amal qilishi bu haqida soliq or
ganlari
tomonidan besh ish kuni oldin xabarnoma yuborilgandan so‘ng hamda mazkur muddatda
kamchiliklar bartaraf etilmagan taqdirda to‘xtatib turish tartibi joriy etiladi. Subyektlar
tomonidan QQS to‘lovchisi sifatida maxsus ro‘yxatdan o‘tish uchun ariza ta
qdim etish hamda
www.e-itt.uz
II SON. 2025
22
ushbu arizani soliq organlarida ko‘rib chiqish tartibi: Soliq to‘lovchi ixtiyoriy yoki majburiy
tartibda tanlagan holda ariza taqdim etishi mumkin. Soliq kodeksining 237 hamda 461-
moddasiga asosan QQS to‘lash majburiyati yuzaga kelgan korxonalar majburiy t
artibni
tanlagan holda ariza taqdim etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-iyundagi PF-162-son Farmoni bilan
2022-yil 1-
iyuldan majburiy ravishda QQS to‘lovchisi sifatida e’tirof etiladigan tadbirkorlik
subyektlariga QQS bo‘yicha maxsus ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risida guv
ohnoma soliq xavfi
darajasiga aniqlik kiritilmasdan turib avtomatik ravishda berish tartibi joriy etildi.
Ushbu farmonga asosan majburiy tartibda taqdim etilgan arizalarga 1 daqiqa ichida
avtomatik tarzda QQS guvohnoma rasmiylashtirilmoqda.
QQS guvohnomasi berilgandan so‘ng dastur avtomatlashtirilgan tahlil tizimida soliq xavfi
mezonlari bo‘yicha tekshiradi. Soliq xavfining yuqori mezonlari aniqlansa, 5 ish kuni
aniqlangan kamchilik sabablari va bartaraf etish
yo‘llari ko‘rsatilgan holda xabarnoma
yuboriladi. Ushbu jarayonlar inson omili cheklangan holda to‘liq avtomatlashtirilgan tizim
orqali amalga oshiriladi.
QQS to‘lashga ixtiyoriy ravishda o‘tmoqchi bo‘lgan korxonalar tomonidan ixtiyoriy tartib
tanlangan holda ariza taqdim etiladi, bunda korxona keyingi oyning birinchi sanasidan QQS
to‘lashga o‘tishi mumkin.
1. Ariza taqdim etilgan zahoti avtomatlashtirilgan tizim 13 ta yuqori xavf mezoni bo‘yicha
korxona faoliyatini tahlil qiladi hamda ulardan hech
bo‘lmaganda bittasi aniqlanganda ham
ariza rad etiladi, aniqlangan kamchilik hamda uni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatilgan xabarnoma
va arizani rad etish qarorini shaxsiy kabinetga yuboradi.
2. Tizim tomonidan kamchilik aniqlanmaganda, dastur tomonidan subyekt joylashgan
DSIning birinchi o‘rinbosari “EDO” dasturiga arizachining ro‘yxatdan o‘tgan manzilda
haqiqatda mavjudligini o‘rganish hamda belgilangan tartibda dalolatnoma rasmiylashtirish
b
o‘yicha 3 kun muddat bilan topshiriq yuboradi.
3. Bir vaqtning o‘zida DSB mas’ul xodimi 7 ish kunida korxonada tovarlar nomutanosiblik
holatlari mavjudligi, soliq hisobotlarining to‘g‘ri taqdim etilganligini o‘rganadi hamda
belgilangan tartibda dalolatnoma rasmiylashtiradi.
4. O‘rganishlar natijasida subyektda soliq xavfining yuqori darajasi aniqlanmaganda
maxsus ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risida kamchilik aniqlanganda arizani rad etish to‘g‘risida
qaror va xabarnoma shakllantiriladi hamda shaxsiy kabinetga yuboriladi.
Ushbu jarayonlar inson omili cheklangan holda to‘liq avtomatlashtirilgan tizim orqali
amalga oshiriladi.
Xulosa va takliflar.
Mamlakatimizda yashirin iqtisodiyot darajasini pasaytirish, tadbirkorlik faoliyatini
yuritishda soliq va ma’muriy javobgarlik sohasini qisqartirish, soliq qonunchiligi talablariga
rioya qilish tartib-taomillarini avtomatlashtirish va uning tartibini soddalashtirish ishlari
jadallik bilan olib borilmoqda. Shu bilan birga, soliqqa tortish tizimini va tamoyillarini, soliq
to‘lovlarining amalga oshirilishini hisobga olish tizimini imkon qadar soddalashtirsak, xo‘jalik
yurituvchi subyektlarda to‘g‘ri ishlash mex
anizmi yuzaga kela boshlaydi va soliqlardan qochish
holatlari kamayadi.
Milliy iqtisodiyotimizni xalqaro darajada raqobatbardoshligini oshirish va mahalliy
mahsulotlar ulushida eksport hajmini oshirishda qo‘shilgan qiymat solig‘i ma’murchiligini
takomillashtirish muhim masalalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Mahsulotlar tannar
xini
pasayishi va iste’mol tovarlari o‘rtasida raqobatbardoshlikni oshirilishi maqsadida soliq
to‘lovchilarda adolatlilik tamoyili asosida ish ko‘rilishi, bir turdagi iste’mol tovariga imtiyoz
qo‘llanilgan taqdirda, uning tarkibini tashkil qiluvchi mahsulo
tlarda xam imtiyozlar
qo‘llanilishi bevosita jamiyatda berilgan imtiyozlarni amalga kiritilishi va iste’mol tovarlar
narxlarini sezilarli ta’sir qilishini inobatga olish maqsadga muvofiq.
www.e-itt.uz
II SON. 2025
23
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Farmon (2018) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining soliq
siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF
-5468-sonli Farmoni, 2018-yil 29-iyun.
Iris Klauis (2013), The value added tax a useful macroeconomic stabilization instrument.
Jingxian Zou, Guangjun Shen, Yaxian Gong. (2019) The effect of value-added tax on leverage:
Evidence from China’s
value- added tax reform. // China Economic Review. Volume 54, April.
–
Pages 135-146
Kodeks (2019) Soliq kodeksi. 2019-yil 30-
dekabrda O‘RQ
-599 bilan qabul qilingan. 336-bet.
Laffer A.B. (2004) The Laffer Curve: Past, Present, and Future. Backgrounder. The Heritage
Foundation, 1 June, No.1765. pp. 2-page
Mirziyoyev Sh. (2022) https://president.uz/oz/lists/view/5774 2022-yil 20-dekabr
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga
Murojaatnomasi.
Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabi (2016). Studying the Effect of Value Added Tax
on the Size of Current Government and Construction Government. // Procedia Economics and
Finance. Volume 36,. Pages 336-344.
Mohammad Alizadeh, Masoume Motallabi. (2016) Studying the Effect of Value Added Tax
on the Size of Current Government and Construction Government. // Procedia Economics and
Finance. Volume 36,. Pages 336-344.
Sabine Freizer (2006) tomonidan “O‘zbekistonda soliq ma’muriyati islohoti va fiskal
nazorat”:https://documents1.worldbank.
org/curated/en/
542691624154434845/text/Uzbekistan-Tax-Administration-Reform-Project.txt
Tigran
Poghosyan
va
Evgeniya
Kolomak
(2013)
https://www.files.ethz.ch/isn/139068/643172_sa231.pdf.
uza.uz (2025) Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги
-
расмий хабарлар, тезкор
янгиликлар, таҳлилий
-
танқидий материаллар, қонун ҳужжатлари, фото ва
видеорепортажлар Расмий хабарларни биринчилардан бўлиб бизнинг иловамизда ўқинг.
[online] Uza.uz. Available at:
https://uza.uz/ru/posts/past-daromadli-davlatlarda-xufiyona-
iqtisodiyot-kolami-oshishi-bilan-korrupciya-darazhasi-ham-oshadi
Александрова Л.И. (2017) Основные особенности и проблемы выявления уклонений
от уплаты налогов. // Актуальные проблемы правового регулирования. С.2.
Кодекс (2020) Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси
-
Тошкент: Ғафур Ғулом
нашриёт уйи.
-
640 б.
Қарор (2021) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021
-
йил 22
-
сентабрдаги “ Солиқ тўловчиларни ҳисобга олишни янада такомиллаштириш ва
қўшилган қиймат солиғининг ўрнини қоплаш тартибини соддалаштириш чора
-
тадбирлари тўғрисида” ги 595
-
сонли Қарори
.
Морис Лоре (1958) Налоги и налогообложение: Учебник для вузов. 4
-
е изд. —
И.Д
Питер “Во Франции он стал применяться с 1958 г”.
Павлова Е.В., Дорожко Д.А. (2014) Безработица как социально
-
экономическое
явление в современной экономике. Проблемы безработицы в Российской Федерации и меры
по её снижению // Вектор науки Тольяттинского государственного университета.
Серия: Экономика и управление.. № 3 (18). С. 29–31. №2.
Райзберг Б.А. (2008) Современный экономический словарь [Текст] / Б.А. Райзберг,
Л.Ш. Лозовский, Е.Б. Стародубцева. –
М.: ИНФРА
-
М,. –
512 с.
Романовский М.В. (2008) Налоги и налогообложение: налог на добавленную
стоимость/М.В. Романовский, О.В.Врубелевская. –
СПб.: Питер,. –
576 с.
Романовского М.В., Врублевской О.В. (2007) Налоги и налогообложение: учебник
[Текст] / под ред. М.В.Романовского, О.В. Врублевской. –
6-
e изд. –
СПб.: Питер, –
491 с.
Тошматов Ш.А. (2012) Қўшилган қиймат солиғи. Монография .
-
Т: “Молия”,. 15 б; 160
бет.
