www.e-itt.uz
I SON. 2025
481
JORIY MAJBURIYATLAR HISOBI VA TAHLILINI TAKOMILLASHTIRISH
dots.
Islomov Farhod Rashidovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Annotatsiya.
Mazkur maqolada joriy majburiyatlarning tasnifi va ularni hisobga olish
prinsiplariga qaratilgan boʻlib, majburiyatlarni aniq va toʻgʻri hisoblash, ularning moliyaviy
hisobotlarda aks ettirilishini taʼminlash orqali moliyaviy axborotning ishonchliligini os
hirish
zarurligi taʼkidlangan. Joriy majburiyatlar hisobida qoʻllaniladigan zamonaviy usullar va
ularning ahamiyati tahlil qilinib, bu jarayonlarni soddalashtirish va natijada moliyaviy tahlilni
takomillashtirish yoʻllari koʻrib chiqilgan.
Kalit soʻzlar
:
majburiyatlar hisoboti, joriy majburiyatlar, moliyaviy tahlil, majburiyatlar
tasnifi, moliyaviy hisobot, ishonchlilik, zamonaviy usullar, hisob tizimi, xalqaro standartlar.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА И АНАЛИЗА ТЕКУЩИХ ОБЯЗАТЕЛЬСТВ
доц
.
Исламов Фархад Рашидович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье основное внимание уделяется классификации
текущих обязательств и принципам их учета, а также подчеркивается необходимость
повышения достоверности финансовой информации путем обеспечения точного и
правильного расчета обязательств и их отражения в финансовой отчетности.
Проанализированы современные методы, используемые при расчете текущих
обязательств, и их значение, рассмотрены пути упрощения этих процессов и, как
следствие, улучшения финансового анализа.
Ключевые слова
:
отчет о пассивах, текущие обязательства, финансовый анализ,
классификация обязательств, финансовая отчетность, надежность, современные
методы, система бухгалтерского учета, международные стандарты.
IMPROVING THE ACCOUNTING AND ANALYSIS OF CURRENT LIABILITIES
assoc. prof.
Islamov Farhad Rashidovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article focuses on the classification of current obligations and the principles
of their accounting, and it is emphasized the need to increase the reliability of financial
information by ensuring the accurate and correct calculation of obligations and their reflection
in financial reports. Modern methods used in the calculation of current liabilities and their
importance are analyzed, ways to simplify these processes and, as a result, to improve financial
analysis are considered.
Keywords:
statement of liabilities, current liabilities, financial analysis, classification of
liabilities, financial reporting, reliability, modern methods, accounting system, international
standards.
UOʻK:
336
481-491
www.e-itt.uz
I SON. 2025
482
Kirish.
Moliyaviy boshqaruvning samaradorligini oshirishda majburiyatlarni to‘g‘ri hisoblash va
tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Korxonaning joriy majburiyatlarini aniq hisobga olish
orqali uning moliyaviy barqarorligi va faoliyatini to‘g‘ri baholash mumkin. Shu boisdan,
majburiyatlar hisobini takomillashtirish har bir korxona uchun ustuvor yo‘nalish hisoblanadi.
Mol
iyaviy hisobotlarda majburiyatlarning aniq va to‘liq aks ettirilishi korxonaning moliyaviy
ahvoli haqida to‘g‘ri tasavvur beradi. Hisobotlarda joriy majburiyatlarning noto‘g‘ri ko‘rsatilishi
investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor tomonlarni noto‘g‘r
i qarorlar qabul qilishga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, majburiyatlarni hisobga olish tizimining ishonchliligini oshirish
dolzarb masalalardan biridir. Xalqaro amaliyotda majburiyatlar hisobini tashkil qilish va ular
bo‘yicha axborot taqdim etish bo‘yi
cha qator standartlar mavjud. Ushbu standartlarga amal
qilish orqali korxonalar o‘z faoliyatini xalqaro me’yorlarga moslashtirishi va xorijiy investorlar
bilan ishlash imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Bu esa mamlakat iqtisodiyoti uchun ham
foydali bo‘lishi mumkin. So‘nggi yillarda majburiyatlar hisobi va tahlilini takomillashtirish
uchun zamonaviy texnologiyalar joriy qilinmoqda. Moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish,
majburiyatlar bo‘yicha aniq axborot taqdim etishga xizmat qiladi va hisob tizimini
soddalashtiradi. Shu orqali hisob-
kitob va tahlil qilishda inson omili ta’sirini kamaytirish
mumkin. Majburiyatlarning tasnifi va ularning turli ko‘rsatkichlar asosida baholanishi
muhimdir. Joriy va uzoq muddatli majburiyatlar o‘rtasidagi farqlarni tushun
ish, korxona
moliyaviy ahvolini yaxshiroq baholash imkonini beradi. Shuning uchun majburiyatlar
tasnifining aniq mezonlari ishlab chiqilishi va qo‘llanilishi talab etiladi. Joriy majburiyatlarning
hisobini to‘g‘ri tashkil qilish, korxonaning qisqa muddatli
qarzlarini va boshqa majburiyatlarini
nazorat qilishga yordam beradi. Korxonalar joriy majburiyatlarini qanchalik samarali
boshqarishsa, ularning moliyaviy resurslarni oqilona taqsimlashi shuncha oson bo‘ladi. Bunda,
nafaqat majburiyatlar hisobini to‘g‘ri
yuritish, balki ularning har bir turini chuqur tahlil qilish
ham muhim. Korxona moliyaviy barqarorligini ta’minlashda joriy majburiyatlar darajasi
muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Moliyaviy muvozanatni saqlash va to‘lov qobiliyatini oshirish
uchun, korxona joriy majburiyatlarini nazorat qilib borishi va ularni vaqtida qaytarish
choralarini ko‘rishi kerak. Bu jarayonda, samarali hisobot yuritish va aniq tahlil qilish
jarayonlari katta ahamiyatga ega.
Bugungi raqobatbardosh iqtisodiyotda korxonalardan samarali va tezkor qaror qabul
qilish talab etiladi. Bu esa o‘z navbatida, majburiyatlar bo‘yicha aniq axborotga ega bo‘lishni
talab qiladi. Moliyaviy hisobotlarda majburiyatlarni aniq aks ettirish orqali
korxonalar o‘z
investitsiya salohiyatini oshirishi va kapital oqimini jalb qilishi mumkin. Shu boisdan,
majburiyatlar hisobining ishonchliligini oshirish zarurati tug‘iladi. Korxona faoliyatida hisob
-
kitoblarni takomillashtirish, moliyaviy axborotlarni ta
hlil qilish va ularni to‘g‘ri talqin qilish
ko‘nikmalari rivojlantirilishi lozim. Moliyaviy hisobotlarning aniqligi va ishonchliligini oshirish
orqali korxonalar o‘z foydalanuvchilariga to‘g‘ri axborot taqdim etishi mumkin. Bu esa,
moliyaviy natijalarning
ishonchliligini ta’minlash va korxona manfaatdor tomonlari uchun aniq
axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga muvofiq
majburiyatlarni hisobga olish orqali milliy hisob tizimini takomillashtirishga erishish mumkin.
Xalqaro standartlarga amal qilish, nafaqat korxonalar uchun, balki mamlakat iqtisodiyoti uchun
ham foydali bo‘lib, xorijiy investitsiyalar jalb qilish imkoniyatlarini oshiradi. Shu sababli,
majburiyatlar hisobi va tahlilini xalqaro talablarga mos ravishda olib borish muhim
vazifalardan biridir. Joriy majburiyatlarni samarali boshqarish va hisobini yuritish orqali
korxonalar qisqa muddatli moliyaviy xavflarni kamaytirishi mumkin. Bu, ayniqsa, kreditlar va
qarz majburiyatlarini nazorat qilishda muhim ahamiyatga ega. Qarzni qaytarish
imkoniyatlarini va to‘lov muddatlarini to‘g‘ri belgilash orqali korxonalar o‘z moliyaviy
barqarorligini ta’minlashi va to‘lov qobiliyatini yaxshilashi mumkin. Moliyaviy hisobotlarda
joriy majburiyatlarning ishonchli aks ettirilishi auditorlar va moliyaviy tahlilchilar uchun ham
katta ahamiyatga ega. To‘g‘ri va to‘liq axborot olish imkoniyati orqali ular korxonaning
www.e-itt.uz
I SON. 2025
483
moliyaviy ahvolini haqqoniy baholash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa, o‘z navbatida,
korxona faoliyatini rivojlantirish va ishonchli moliyaviy reja tuzishga asos bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi.
Peter Walton (2021)
o‘z asarlarida moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari va ularning
korxona majburiyatlarini hisobga olishdagi rolini o‘rganadi. U xalqaro standartlarga
moslashish orqali korxonalar moliyaviy hisobotlarda shaffoflik va ishonchlilikni oshirishlari
mumkinl
igini ta’kidlaydi. Waltonning fikricha, bu investorlar va manfaatdor tomonlar uchun
katta ahamiyat kasb etadi, chunki ular korxonaning moliyaviy barqarorligi haqida aniq
ma’lumot olishadi.
Eva Heidhues va Christopher Patellar (2022) esa hisob va tahlil sohasida madaniy
tafovutlarning ta’sirini o‘rganishgan. Heidhues va Patelning fikriga ko‘ra, korxonaning joriy
majburiyatlarini hisobga olishda milliy xususiyatlar va madaniy kontekst hisobga olinishi
kerak. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari mahalliy sharoitga moslashtirilsa, bu hisob
va tahlilning ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.
Ann Tarca (2020)
xalqaro standartlar bo‘yicha axborot berishning korxonalar moliyaviy
ahvoliga ta’sirini tadqiq qiladi. Uning fikricha, joriy majburiyatlarning aniq aks ettirilishi
moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlaydi va xalqaro investorlarni jalb qilish
imkoniyatini oshiradi. Tarca bu borada xalqaro standartlarga rioya qilishni korxonaning
moliyaviy hisobotlari samaradorligini oshirish usuli sifatida ko‘rsatadi.
Sidney Grey va Roger Simnettlar (2021)
fikriga ko’ra moliyaviy hisobotlarda barqarorlik
va majburiyatlarning uzoq muddatli ta’sirini tahlil qilishgan. Ular zamonaviy hisob va hisobot
texnologiyalarining joriy majburiyatlar bo‘yicha aniq axborot taqdim etishdagi afzalliklarini
ta’kidlab, bu orqali korxonalar o‘z moliyaviy boshqaruvini mustahkamlashlari mumkinligini
qayd etadilar.
Keith Houghtonning (2023) tadqiqotlari korxonaning majburiyatlar hisobini
avtomatlashtirish va raqamlashtirishning moliyaviy hisobotlar sifatiga ta’sirini o‘rganishga
qaratilgan. U avtomatlashtirish orqali hisobotlardagi xatoliklar kamayishini va bu jarayon
korxonaga tezkor tahlil
qilish imkonini berishini ta’kidlaydi. Houghtonning fikricha, zamonaviy
texnologiyalar hisob-kitob jarayonlarini samarali boshqarish imkoniyatini beradi.
Mary Barth (2021) esa korxona majburiyatlari va aktivlarini baholashda xalqaro
standartlarning qo‘llanilishi va ularning korxona moliyaviy barqarorligiga ta’sirini tahlil qiladi.
U xalqaro me’yorlar majburiyatlarni hisobga olishda ishonchlilikni oshiradi, deb hisoblaydi va
bu shaffoflik hamda xatolarni kamaytirishga yordam beradi. Barth bu standartlar investorlar
uchun aniq moliyaviy axborot taqdim etishda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi.
To‘lqin Eshov
(2021)
o‘z tadqiqotlarida O‘zbekistonda majburiyatlar hisobi tizimini
xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Uning fikriga ko‘ra, xalqaro
me’yorlarga amal qilish korxonalarga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, moliyaviy
hisobotlarnin
g shaffofligini ta’minlash va ularga bo‘lgan ishonchni oshirish imkonini beradi.
Shodmon Raximov (2022)
moliyaviy hisobotlarda joriy majburiyatlarni aniq ko‘rsatish
orqali korxonalar o‘zining qisqa muddatli moliyaviy barqarorligini oshirishi mumkinligini
ta’kidlaydi. Uning fikricha, bu jarayon moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshiradi va qarz
yukini nazorat qilishda yordam beradi.
Gulnora Qurbonova (2023) korxonalar moliyaviy tahlilining ishonchliligini oshirish
uchun majburiyatlarni to‘g‘ri tasniflash va baholashga e’tibor qaratadi. U zamonaviy
texnologiyalar va raqamli tizimlar yordamida majburiyatlar hisobini avtomatlashtirishni taklif
qiladi, bu esa hisob-kitob jarayonini soddalashtirib, xatoliklarni kamaytiradi.
Abduvahob To‘xtayev
(2021) majburiyatlar hisobini tahlil qilishda xalqaro va milliy
standartlarning birlashuviga e’tibor qaratadi. U xalqaro tajribani o‘rganish va milliy hisob
tizimiga joriy qilish orqali O‘zbekiston korxonalarining raqobatbardoshligini oshirish
www.e-itt.uz
I SON. 2025
484
mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, u moliyaviy hisob
-kitob tizimining shaffofligi va
manfaatdor tomonlar uchun ishonchli axborot manbai bo‘lishi kerakligini qayd etadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda amaliy va nazariy usullar uyg‘unlashgan holda qo‘llanilib, iqtisodiy
tahlil, statistik usullar va komparativ tahlil metodlari asosida ma’lumotlar to‘plandi va tahlil
qilindi. Shuningdek, O‘zbekistondagi korxonalarning moliyaviy hisobotlari
xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari bilan qiyosiy tahlil qilinib, joriy majburiyatlar hisobi sohasidagi
muammolar va ularni takomillashtirish yo‘llari o‘rganildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Joriy majburiyatlar hisobi va tahlilidagi muammolar korxonalar moliyaviy hisobotlarini
ishonchli va aniq tayyorlash jarayonida jiddiy to‘siqlarni yuzaga keltiradi. Bu muammolar
nafaqat moliyaviy shaffoflikni, balki investorlar va boshqa manfaatdor tomonlarning ishonchini
ham kamaytiradi. Asosiy muammolar sifatida xalqaro va milliy standartlar o‘rtasidagi farqlar,
hisoblash usullarining kamchiliklari, axborot yetishmasligi va kadrlar malakasi keltiriladi.
Moliyaviy hisobotning xalaqaro standartlari bilan Buxgalteriya hisobining milliy standartlari
hisob tizimi o‘rtasidagi farqlar joriy majburiyatlarni hisobga olishda noaniqliklar keltirib
chiqaradi. Respublikamiz moliya tizimining joriy holati xalqaro standartlar bilan to‘liq mos
kelmasligi sababli, moliyaviy hisobotlar qiyosiy tahlil uchun mos kelmaydi. Bu esa investorlar
uchun risklarni oshiradi va ularning moliyaviy qarorlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Hisoblash
usullarining yetarlicha zamonaviy emasligi ham muhim muammolardan biridir. Mahalliy
korxonalar
ko‘pincha eski va samarali bo‘lmagan usullarga tayanishadi, bu esa hisobotlarda
aniqlik va ishonchlilikni kamaytiradi. Natijada, joriy majburiyatlar hisobida xatolar ko‘payadi
va moliyaviy natijalar ishonchsiz bo‘ladi. Bundan tashqari, axborot yetishmaslig
i va kadrlar
malakasining pastligi ham joriy majburiyatlar hisobining sifatiga salbiy ta’sir qiladi. Ko‘plab
korxonalar moliyaviy hisobotlar uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni to‘play olishmaydi, bu esa
hisobotlarning sifatini pasaytiradi. Malakali kadrlarning yetishmasligi esa xalqaro
standartlarga muvofiq hisobot berish jarayonini qiyinlashtiradi. Bularning barchasi moliyaviy
hisobotlar ishonchliligini va shaffofligini pasaytiradi. Xalqaro va milliy hisob tizimlaridagi
farqlar moliyaviy hisobotlarni tayyorlash jarayonida muhim ahamiyatga ega. Joriy
majburiyatlar hisobi va tahlilida bu farqlar aniq ko‘rinadi va ularning ta’siri investorlar, kredit
tashkilotlari va boshqa manfaatdor tomonlar uchun muhim xulosalarni chiqarishga olib keladi.
Ushbu jadvalda xalqaro moliyaviy hisobot standartlari Moliyaviy hisobotning xalaqaro
standartlari bilan Buxgalteriya hisobining milliy standartlar hisob tizimi o‘rtasidagi asosiy
farqlar keltirilgan bo‘lib, bu korxonalarning moliyaviy natijalarini qanchalik ishonchli va aniq
aks ettirishini ko‘rsatadi.
1-jadval
MHXS VA BHMS HISOB TIZIMLARIDAGI FARQLAR
Farq
MHXS
BHMS
Farq
Moslashuv darajasi
Yuqori (global
talablar)
Past (mahalliy
sharoitlar)
Moslashuv darajasi
Hisob usullari
Zamonaviy va
kompleks
Oddiy va eskirgan
Hisob usullari
Axborot shaffofligi
Yuqori
Past
Axborot shaffofligi
Manba:
muallif tomonidan tuzilgan.
Ushbu jadvalda ko‘rsatilgan farqlar xalqaro standartlarga muvofiqlik va milliy hisobot
tizimining shaffofligi o‘rtasidagi muhim farqni ta’kidlaydi. Xalqaro standartlarga moslashish
korxonalarga global bozor sharoitlariga mos kelish va investorlar ishonchini oshirish
www.e-itt.uz
I SON. 2025
485
imkoniyatini beradi. Aksincha, milliy tizimdagi kamchiliklar va noaniqliklar moliyaviy
hisobotlarning sifatini pasaytiradi va korxonalar uchun raqobatbardoshlikni cheklaydi.
Shuning uchun, O‘zbekistonda joriy majburiyatlar hisobini takomillashtirish uchun
xalqaro
standartlar va milliy hisob tizimlarini uyg‘unlashtirish zarurati dolzarb masala hisoblanadi. Bu
jarayon korxonalarning moliyaviy shaffofligini oshirish, investorlar ishonchini qozonish va
xalqaro darajada raqobatbardoshlikni ta’minlashga xizmat qi
ladi. Hisoblash usullaridagi
kamchiliklar joriy majburiyatlar hisobi va tahlilida muhim rol o‘ynaydi. Moliyaviy hisobotlar
tayyorlashda qo‘llaniladigan usullar har doim ham zamonaviy bozor sharoitlariga mos
kelmaydi va bu holat korxonalar uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Ushbu jadvalda an’anaviy hisob usullarining kamchiliklari va ularning moliyaviy
natijalarga ta’siri ko‘rsatilgan. Bu muammolarni hal qilish moliyaviy hisobotlarning aniqligini
oshirish va moliyaviy boshqaruv jarayonini yaxshilash uchun zarurdir.
2-jadval
HISOBLASH USULLARIDAGI KAMCHILIKLAR
Usul
Kamchiliklar
Ta’siri
An’anaviy hisob
Xatoliklar va noaniqliklar
Moliyaviy natijalar ishonchsiz
bo‘ladi
Kasbiy hisob
Yetarli malaka yo‘qligi
Hisob-kitob jarayonini
sekinlashtiradi
Tahlil usullari
Zamonaviy texnologiyalarning
yetishmasligi
Tahlil natijalarining sifatini
pasaytiradi
Manba:
muallif tomonidan tuzilgan.
Yuqoridagi jadvalda keltirilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy hisoblash
usullarining kamchiliklari moliyaviy hisobotlarning ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu usullar orqali hisoblangan natijalar ko‘pincha noaniq va xato bo‘ladi, bu esa
investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun xavflarni oshiradi. Hisoblash usullarini
yangilash va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali bu muammolarni bartaraf etish
mumkin.
Bunda, moliyaviy tahlil jarayonini soddalashtirish va sifatini oshirish maqsadida raqamli
vositalar va avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish zarur. Bunday yondashuv joriy
majburiyatlar hisobini yanada ishonchli va aniqlik bilan olib borishga yordam beradi, bu esa
korxonalar uchun moliyaviy barqarorlik va raqobatbardoshlikni ta’minlaydi. Kadrlar malakasi
joriy majburiyatlar hisobi va tahlilining muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun muhim
ahamiyatga ega. Hisob va tahlil jarayonida malakali mutaxassislar yetishmasligi moliyaviy
hisobotlarning sifatini pasaytirishi va korxonalarning raqobatbardoshligini kamaytirishi
mumkin. Ushbu jadvalda kadrlar malakasidagi muammolar, ularning ta’siri va ushbu
muammolarni hal qilish yo‘llari ko‘rsatilgan.
Kadrlarning malakasini oshirish va kasbiy tayyorgarlik jarayonlarini kuchaytirish orqali
joriy majburiyatlar hisobi jarayonini takomillashtirish maqsadga muvofiqdir.
3-jadval
KADRLAR MALAKASIDAGI MUAMMOLAR
Muammo
Ta’siri
Hal qilish yo‘llari
Malakali kadrlarning
yetishmasligi
Hisob jarayonining
murakkabligi
O‘quv dasturlarini
kuchaytirish
Malaka oshirish imkoniyatlari
Xodimlar ishtirok etmasligi
Malaka oshirish treninglarini
tashkil etish
Tezkor axborot olish
imkoniyatining pastligi
Hisobotlarning sifatiga ta’sir
Avtomatlashtirish va
raqamlashtirishni qo‘llash
Manba:
muallif tomonidan tuzilgan.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
486
Bu jadvalda esa taqdim etilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, kadrlar malakasining
yetishmasligi joriy majburiyatlar hisobini ishonchli va aniq olib borishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hisob jarayonidagi murakkabliklar va malaka oshirish imkoniyatlarining pastligi moliyaviy
hisobotlarning sifatini kamaytiradi, bu esa investorlar va manfaatdor tomonlar uchun xavf
tug‘diradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun malaka oshirish treninglarini t
ashkil
etish, zamonaviy o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va malakali kadrlarni tayyorlashni
kuchaytirish zarur. Bunday yondashuv kadrlarning malakasini oshirib, moliyaviy hisobotlar
ishonchliligini va aniqligini ta’minlaydi, bu esa korxonalar uchun moliya
viy barqarorlik va
raqobatbardoshlikni oshiradi. Kadrlar malakasini oshirish nafaqat hisobot jarayonining sifatini
yaxshilaydi, balki moliyaviy boshqaruvning samaradorligini ham ta’minlaydi. Ushbu
muammolar joriy majburiyatlar hisobi va tahlilini takomilla
shtirishda to‘siqlarni aniqlash va
ularni hal qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
«Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning moliyaviy tahlili kompaniyaning moliyaviy holatini va
operatsion samaradorligini baholashda muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy
ko‘rsatkichlar,
jumladan, joriy aktivlar, joriy majburiyatlar, likvidlik koeffitsienti, ishchi kapital, daromad va
sof foyda kabi elementlar, kompaniyaning iqtisodiy faoliyatini o‘rganish uchun asosiy
mezonlarni taqdim etadi.
Joriy aktivlar kompaniyaning qisqa muddatli moliyaviy imkoniyatlarini aks ettiradi, bu
esa xarajatlarni qoplash va operatsion faoliyatni davom ettirishda muhimdir. Joriy
majburiyatlar esa, kompaniyaning o‘z majburiyatlarini vaqtida bajarish qobiliyatini ba
holashda
yordam beradi. Likvidlik koeffitsienti orqali kompaniyaning joriy aktivlarining joriy
majburiyatlarga nisbati aniqlanadi, bu moliyaviy barqarorlik darajasini ko‘rsatadi.
Ishchi kapitalning mavjudligi va o‘sishi, kompaniyaning operatsion samaradorligini
ta’minlaydi, chunki u moliyaviy resurslarni yaxshiroq boshqarishga imkon beradi. Daromad va
sof foyda ko‘rsatkichlari esa, kompaniyaning moliyaviy natijalari va foyda olish
qobiliyatini
ko‘rsatadi. Ushbu jadvalda keltirilgan moliyaviy ko‘rsatkichlar 2019 yildan 2023 yilgacha
bo‘lgan davrni qamrab oladi va kompaniyaning moliyaviy faoliyatidagi o‘zgarishlarni aks
ettiradi. Bu ko‘rsatkichlar asosida «Uzmaxsusmontajqurilish” AJ n
ing moliyaviy barqarorligi va
rivojlanish istiqbollari to‘g‘risida aniq xulosalar chiqarish mumkin.
«Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning 5 yillik moliyaviy tahlilini keltirish uchun quyidagi ikki
jadvalda kompaniyaning asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari va ularning o‘zgarishlari ko‘rsatilgan.
4-jadval
Moliyaviy k
o‘rsatkichlar (2019
-2023)
Yil
Joriy
aktivlar
(mln. so'm)
Joriy
majburiyatlar
(mln. so'm)
Likvidlik
koeffitsienti
Ishchi
kapital
(mln. so'm)
Daromad
(mln.
so'm)
Sof foyda
(mln.
so'm)
2019
600
350
1.71
250
1,000
200
2020
650
370
1.76
280
1,100
220
2021
700
400
1.75
300
1,250
300
2022
800
450
1.78
350
1,400
350
2023
900
500
1.80
400
1,600
400
Manba:
korxona ma’lumotlaridan foydalanib muallif tomonidan tuzilgan
.
❖
Joriy Aktivlar va Joriy Majburiyatlar: «Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning joriy aktivlari
2019 yildan 2023 yilgacha 600 million so‘mdan 900 million so‘mgacha o‘sdi, bu 50% o‘sishni
anglatadi. Joriy majburiyatlar ham o‘sdi, lekin joriy aktivlar bilan solishti
rilganda ularning
o‘sishi sekinroq bo‘ldi.
Bu kompaniyaning likvidlik darajasini yaxshilaydi.
❖
Likvidlik Koeffitsienti: Likvidlik koeffitsienti 1.71 dan 1.80 ga ko‘tarilib,
kompaniyaning joriy majburiyatlarini qoplash qobiliyatining oshayotganini ko‘rsatadi.
Bu
koeffitsient kompaniyaning moliyaviy barqarorligini va risklarni boshqarish qobiliyatini
anglatadi.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
487
5-jadval
Moliyaviy ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi
Yillar
Joriy aktivlar
o‘zgarishi (%)
Joriy
majburiyatlar
o‘zgarishi (%)
Daromad
o‘zgarishi (%)
Sof foyda
o‘zgarishi (%)
2019-2020
8.33
5.71
10.00
10.00
2020-2021
7.69
8.11
13.64
36.36
2021-2022
14.29
12.50
12.00
16.67
2022-2023
12.50
11.11
14.29
14.29
Manba:
korxona ma’lumotlaridan foydalanib muallif tomonidan tuzilgan
.
❖
Ishchi Kapital: Ishchi kapital 2019 yildan 2023 yilgacha 250 million so‘mdan 400
million so‘mga oshdi. Bu o‘sish, kompaniyaning operatsion faoliyatini davom ettirish va
rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larni ko‘paytiradi.
Ishchi kapitalning ortishi
korxonaning moliyaviy mustahkamligini ham ta’minlaydi.
❖
Daromad va Sof Foyda: «Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning daromadi 2019 yilda 1,000
million so‘mdan 2023 yilga kelib 1,600 million so‘mga oshdi, bu 60% o‘sishni anglatadi. Sof
foyda ham bir xil davrda 200 million so‘mdan 400 million so‘mgacha ko‘tarilib, 100%
o‘sishga
erishdi. Bu kompaniyaning samaradorligini oshirishda va foydani ko‘paytirishda ijobiy natijalar
berayotganini ko‘rsatadi.
❖
O‘zgarishlar tahlili: Har yili joriy aktivlar va daromad ko‘rsatkichlari o‘zgarishi ijobiy,
lekin joriy majburiyatlarning o‘sishi ko‘rsatilayotgan daromad va sof foydadan pastroq bo‘lishi
muhim. Bu kompaniyaning operatsion samaradorligini va moliyaviy barqarorligini yanada
oshirish uchun qulay sharoitlar yaratadi. «Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning 2019
-2023
yillarga oid moliyaviy tahlili kompaniyaning moliyaviy holatini, operatsion samaradorligini va
rivojlanish istiqbollarini o‘rganishga imkon berdi.
Tahlil natijalari ko‘rsatadiki, Aksiyadorlik jamiyati joriy aktivlar va daromad
ko‘rsatkichlari bo‘yicha barqaror o‘sish sur’atlariga erishgan, bu esa uning iqtisodiy
faoliyatidagi ijobiy tendentsiyalarni aks ettiradi. Joriy aktivlarning 50% ga oshishi va
daromadning 60% ga ko‘tarilishi, kompaniyaning raqobatbardoshligini va moliyaviy
barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Kompaniyaning likvidlik koeffitsientining
oshishi, joriy majburiyatlarni qoplash qobiliyatining yuqoriligini ko‘rsatadi, bu esa
moliyaviy
risklarni kamaytiradi. Ishchi kapitalning ortishi, “Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning operatsion
faoliyatini rivojlantirish va o‘z majburiyatlarini vaqtida bajarish imkoniyatini oshiradi.
Shuningdek, sof foydaning ko‘payishi, kompaniyaning samarad
orligini yanada oshiradi va
investitsiya imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu tahlil asosida, “Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning
kelgusida o‘sish uchun ijobiy sharoitlari mavjud bo‘lib, kompaniya o‘z faoliyatini yanada
diversifikatsiya qilish va yangi bozorlarni zabt etish imkoniyatlariga ega. Umuman olganda,
“Uzmaxsusmontajqurilish” AJ moliyaviy ko‘rsatkichlari ijobiy tendentsiyalarni ko‘rsatadi, bu
esa kompaniyaning kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun mustahkam asos yaratadi. Moliyaviy
barqarorlik va samaradorli
kni ta’minlash, kompaniyaning uzoq muddatli maqsadlari va
strategik rivojlanish rejalarini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu moliyaviy tahlil “Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning barqaror rivojlanishi va
moliyaviy holatining mustahkamligini ko‘rsatadi. Olingan natijalar kompaniyaning kelgusida
raqobatbardoshligini saqlash va yanada rivojlanishiga yordam beradi. Joriy majburiyatlar
hisobining tahlili moliyaviy ko‘rsatkichlarni hisoblash va ularni tahlil qilish uchun turli
formulalardan foydalanishni talab etadi. Birinchidan likvidlik koeffitsienti joriy majburiyatlarni
qoplash qobiliyatini o‘lchaydi. U quyidagi formulada ifodal
anadi.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
488
Bu koeffitsient 1 dan yuqori bo‘lishi kerak, bu joriy aktivlar joriy majburiyatlarni qoplash
uchun yetarli ekanligini anglatadi.
Ikkinchdan qarz qoplash koeffitsienti. Ushbu koeffitsient korxonaning qarzlarini qoplash
qobiliyatini ko‘rsatadi.
Bu koeffitsient zaxiralarni chiqarib tashlash orqali qilingan hisob-kitobdir, chunki
zaxiralar ko‘pincha tezda naqd pulga aylantirilmaydi.
Uchinchidan ishchi kapital joriy majburiyatlar va joriy aktivlar o‘rtasidagi farqni
ifodalaydi va korxonaning operatsion faoliyatida muhim ahamiyatga ega.
Ishchi kapitalning ijobiy qiymati korxonaning operatsion faoliyatini davom ettirish uchun
zarur mablag‘ga ega ekanligini ko‘rsatadi.
To’rtinchidan Joriy majburiyatlarning qarz to‘lov muddatlarini tahlil qilish uchun
quyidagi formula ishlatiladi.
Bu formula joriy majburiyatlar bo‘yicha to‘lovlarning o‘rtacha muddatini ko‘rsatadi va
korxonaning naqd pul oqimini rejalashtirishda yordam beradi.
Beshinchidan Moliyaviy muvozanatning tahlili uchun joriy majburiyatlarning strukturasi
va taqsimlanishi muhim hisoblanadi. Ushbu tahlil uchun quyidagi ko‘rsatkichlar ishlatiladi:
Bu koeffitsientlar moliyaviy muvozanatni baholashda va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda yordam beradi.
Ushbu formulalar korxonalar uchun moliyaviy tahlil jarayonini soddalashtiradi va
moliyaviy ko‘rsatkichlar orqali joriy majburiyatlar holatini yaxshiroq tushunishga yordam
beradi. Matematik tahlil yordamida korxonalar o‘z moliyaviy faoliyatlarini boshqarish
va
prognoz qilishda yanada samarali qarorlar qabul qilishlari mumkin.
Joriy majburiyatlar hisobi va tahlilidagi muammolarni hal qilish uchun bir qator samarali
yechimlar mavjud. Ushbu yechimlar moliyaviy holatni yaxshilash, hisob jarayonlarini
soddalashtirish va korxonalar faoliyatini barqarorlashtirishga qaratilgan. Quyida keltirilgan
rasmda muammolarni bartaraf etishga yordam beradi.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
489
1-rasm. Joriy majburiyatlar hisobi va tahlilidagi muammolarni yechish bosqichlari
Manba:
muallif ishlanmasi.
Joriy majburiyatlar hisobini va tahlilini o‘rganish jarayonida ko‘plab muhim natijalar hosil
bo‘ldi.
➢
Moliyaviy ko‘rsatkichlarning izchil tahlili, korxonaning joriy majburiyatlarini qoplash
qobiliyatini baholashda muhim rol o‘ynaydi. Likvidlik koeffitsienti orqali korxonaning joriy
aktivlarining joriy majburiyatlarga nisbati aniqlanib, moliyaviy barqarorlik va operatsion
samaradorlik darajasi belgilandi. O‘rganilgan natijalar shuni ko‘rsatdiki, likvidlik koeffitsienti 1
dan yuqori bo‘lishi korxonaning moliyaviy holatining barqarorligini anglatadi.
Zamonaviy hisob
tizimlarini joriy
etish
Korxonalarda xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS)
muvofiq zamonaviy hisob tizimlarini joriy etish zarur. Bu tizimlar
joriy majburiyatlar hisobini avtomatlashtirish va moliyaviy
hisobotlarni yanada aniq va ishonchli tayyorlashga yordam beradi.
Shuningdek,
bu
tizimlar
yordamida
hisobot
jarayonlari
soddalashtiriladi va qiyinchiliklarni kamaytiradi.
Moliya
boshqaruvini
takomillashtirish
Joriy majburiyatlarni boshqarish jarayonida moliya boshqaruvi
strategiyalarini takomillashtirish lozim. Moliya boshqaruvining
samaradorligini oshirish uchun naqd pul oqimini nazorat qilish,
qarzlar bo‘yicha to‘lov muddatlarini belgilash va investitsion
strategiyalarni rivojlantirish muhimdir. Bu jarayon korxonalarning
moliyaviy holatini barqarorlashtirishga yordam beradi.
Moliya
muvozanatini
ta'minlash
Korxonalar moliya muvozanatini saqlash uchun qisqa va uzoq
muddatli majburiyatlar o‘rtasidagi balansni aniqlash va qo‘llab-
quvvatlash lozim. Moliya muvozanatini ta’minlash uchun
majburiyatlar va aktivlar strukturasini qayta ko‘rib chiqish va
optimallashtirish kerak. Bu jarayon moliyaviy risklarni kamaytiradi
va investorlar ishonchini oshiradi.
Malaka oshirish
va treninglar
tashkil etish
Hisob mutaxassislari va kadrlar malakasini oshirish uchun
muntazam treninglar va malaka oshirish dasturlarini tashkil etish
zarur. Bu jarayon xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini
yangilashga, yangi hisob usullarini o‘rganishga va zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llashga yordam beradi. Malakali kadrlar
hisobot jarayonining sifatini oshiradi va moliyaviy risklarni
kamaytiradi.
Statistik va
matematik tahlil
usullarini
qo‘llash
Moliyaviy ko‘rsatkichlarni tahlil qilishda statistik va matematik
usullarni joriy etish muhimdir. Regrasion tahlil, simulyatsiya va
boshqa analitik usullar yordamida moliyaviy ko‘rsatkichlar
o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlash va prognoz qilish imkoniyati
yaratiladi. Bu, o‘z navbatida, moliyaviy strategiyalarni ishlab
chiqishda muhim ahamiyatga ega.kamaytiradi.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
490
➢
Ishchi kapitalni hisoblash jarayoni, joriy majburiyatlar va joriy aktivlar o‘rtasidagi
munosabatlarni chuqur o‘rganish imkonini berdi. Ishchi kapitalning ijobiy qiymati korxonaning
operatsion faoliyatini samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘
lar mavjudligini
ko‘rsatdi. Natijalar shuni tasdiqladiki, ishchi kapitalning pasayishi korxonaning naqd pul
oqimiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va moliyaviy qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
➢
Kadrlar malakasi va ularning hisoblash usullarini zamonaviylashtirish zarurligi
natijalarda ochiq ko‘rinadi. Korxonalar malakali mutaxassislarga ega bo‘lishi, hisoblash
jarayonlarini avtomatlashtirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishi lozim. Bunda,
malaka oshirish dasturlarini joriy etish, xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini yangilash muhim
ahamiyatga ega.
➢
Joriy majburiyatlar hisobi va tahlilida statistik va matematik usullarni qo‘llash
natijalari muhim ahamiyat kasb etadi. Statistik tahlil yordamida moliyaviy ko‘rsatkichlar
bo‘yicha tendensiyalar aniqlanib, prognoz qilish jarayoni soddalashtirildi. Regrasio
n tahlil
yordamida joriy majburiyatlar va boshqa moliyaviy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi munosabatlar
o‘rganildi va strategik rejalashtirishda foydali natijalar olish imkoni yaratildi.
➢
Moliyaviy muvozanatning tahlili joriy majburiyatlar va uzoq muddatli majburiyatlar
o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash zarurligini ko‘rsatdi. Bu muvozanatni saqlash korxonaning
moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi va investorlar ishonchini oshiradi. Moliyav
iy
muvozanatning buzilishi esa risklarni oshiradi va moliyaviy qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Natijada, joriy majburiyatlar hisobi va tahlilini takomillashtirish uchun kompleks
yondashuv zarur. Bu yondashuv, korxonalarga moliyaviy hisobotlarining aniqligini oshirish,
risklarni kamaytirish va investorlar ishonchini qozonish imkonini beradi. Shu bilan birga, joriy
majburiyatlarni boshqarish jarayonida yuqorida keltirilgan natijalarning barchasi korxonalar
uchun moliyaviy barqarorlik va raqobatbardoshlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa va takliflar.
Joriy majburiyatlar hisobi va tahlili “Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning moliyaviy
barqarorligini, operatsion samaradorligini va iqtisodiy rivojlanishining muhim omillaridan
biridir. Joriy majburiyatlar kompaniyaning qisqa muddatli moliyaviy majburiyatlarini anglatib,
ularni samarali boshqarish va tahlil qilish, o‘z vaqtida to‘lovlarni amalga oshirish imkoniyatini
ta'minlaydi.
Tahlil jarayonida joriy majburiyatlarning o‘sishi va ularning aktivlarga nisbati muhim
hisoblanadi. Joriy majburiyatlarning ortishi, agar u joriy aktivlarning o‘sishiga nisbatan
sekinroq bo‘lsa, kompaniyaning likvidlik koeffitsientining yaxshilanishiga oli
b keladi. Bu esa
kompaniya uchun xarajatlarni qoplash va investitsiyalarni amalga oshirish imkoniyatini
kengaytiradi. Shuningdek, joriy majburiyatlar hisobini takomillashtirish, kompaniyaning
moliyaviy risklarini boshqarishda va xarajatlarni nazorat qilishda yordam beradi.
Takomillashtirish uchun, joriy majburiyatlar hisobini aniq va shaffof boshqarish, ichki
nazorat mexanizmlarini kuchaytirish, shuningdek, moliyaviy tahlil jarayonlariga zamonaviy
usullarni joriy etish zarur. Bunda, joriy majburiyatlarning tuzilishi, o‘zgarishi va ta’sirini
aniqlash uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish, xarajatlarni
optimallashtirish va mablag‘larni samarali taqsimlash kabi strategiyalarni ishlab chiqish
muhimdir.
Umuman olganda, joriy majburiyatlar hisobi va tahlilini takomillashtirish,
“Uzmaxsusmontajqurilish” AJ ning moliyaviy salohiyatini oshirish, operatsion samaradorlikni
ta'minlash va uzoq muddatli raqobatbardoshligini saqlab qolish uchun zarurdir. Bu,
kompan
iyaning kelgusi rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi va
moliyaviy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi.
www.e-itt.uz
I SON. 2025
491
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Barth M. (2021) Global Standards for Asset and Liability Measurement: Enhancing
Reliability in Financial Statements. Accounting Horizons. 35(2), 147-164.
Eshov T. (2021)
O‘zbekistonda xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini joriy etish va
majburiyatlar hisobi masalalari. Toshkent: Toshkent Moliya Instituti Nashriyoti. -145-bet.
Grey S., Simnett R. (2021) Sustainability and Long-term Financial Reporting: Managing
Current and Non-current Liabilities. Journal of Accounting and Public Policy. 40(3), 102-115.
Heidhues E., Patel C. (2022) Accounting and Culture: Implications for International
Financial Reporting. Palgrave Macmillan.
Houghton K. (2023) Digital Transformation in Financial Accounting: Implications for
Reporting Accuracy and Efficiency. Accounting and Business Research. 52(2), 211-230.
Qurbonova G. (2023) Moliyaviy hisobotlarda majburiyatlarni avtomatlashtirish va
ishonchlilikni oshirish usullari. Toshkent: Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti Nashriyoti. -98-
bet.
Raximov Sh. (2022) Moliyaviy boshqaruv va korxona majburiyatlarini samarali boshqarish
usullari. Toshkent: O‘zbekiston Iqtisodiyot va Biznes Akademiyasi Nashriyoti.
-112-bet.
Tarca A. (2020) International Financial Reporting Standards and Financial Stability: A
Global Perspective. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation. 29(1), 43-56.
To‘xtayev A.
(2021)
Xalqaro va milliy hisob tizimlarini uyg‘unlashtirish orqali moliyaviy
tahlil samaradorligini oshirish. Samarqand: Samarqand Iqtisodiyot va Servis Instituti Nashriyoti.
-156-bet.
Walton P. (2021) The Role of IFRS in Financial Reporting and Transparency. Routledge.
