www.sci-p.uz
II SON. 2025
310
KAPITAL BOZORIDA INVESTITSIYA FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR
YO‘NALISHLARI VA STRATEGIK ISTIQBOLLARI
Ahm
е
d
о
v Doniyor Ulug
‘
bek o
‘
g
‘
li
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-moliya akademiyasi
ORCID: 0000-0002-3159-8823
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda kapital bozorida investitsiya faoliyatining
joriy holati, mavjud institutsional va moliyaviy muammolar, shuningdek, ularni bartaraf etish
yo‘llari tahlil qilinadi. Xalqaro tajriba asosida investitsiya muhiti, savdo hajmi dinami
kasi hamda
moliyaviy vositalarning diversifikatsiyasi o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kapital
bozorining investitsion faolligini oshirish uchun innovatsion instrumentlarni joriy etish, raqamli
infratuzilmani rivojlantirish va investorlar ishonchini mustahkamlash muhim strategik
yo‘nalishlardir.
Kalit so‘zlar:
kapital bozori, investitsiya faoliyati, moliyaviy vositalar, korporativ
obligatsiyalar, investorlar ishonchi, raqamli infratuzilma.
ПРИОРИТЕТНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ И СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ
ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА РЫНКЕ КАПИТАЛА
Ахмедов Дониёр Улугбек угли
Банковско
-
финансовая академия Республики Узбекистан
Аннотация
.
В данной статье проанализировано текущее состояние
инвестиционной активности на рынке капитала Узбекистана, а также рассмотрены
существующие институциональные и финансовые проблемы и пути их преодоления. На
основе международного опыта исследованы инвестиционная среда, динамика объема
торгов и диверсификация финансовых инструментов. По результатам исследования
определено, что для повышения инвестиционной активности на рынке капитала
важными стратегическими направлениями являются внедрение инновационных
инструментов, развитие цифровой инфраструктуры и укрепление доверия инвесторов.
Ключевые слова
:
рынок капитала, инвестиционная активность, финансовые
инструменты,
корпоративные
облигации,
доверие
инвесторов,
цифровая
инфраструктура.
UOʻK:
330.322
310-314
www.sci-p.uz
II SON. 2025
311
PRIORITY AREAS AND STRATEGIC PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF
INVESTMENT ACTIVITY IN THE CAPITAL MARKET
Akhmedov Doniyor Ulugbek ugli
Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the current state of investment activity in Uzbekistan's
capital market, focusing on existing institutional and financial challenges and potential solutions.
Based on international experience, the study examines the investment climate, trading volume
dynamics, and the diversification of financial instruments. The findings suggest that enhancing
investment activity in the capital market requires the introduction of innovative instruments, the
development of digital infrastructure, and the strengthening of investor confidence as key
strategic directions.
Keywords:
capital market, investment activity, financial instruments, corporate bonds,
investor confidence, digital infrastructure.
Kirish.
Bozor iqtisodiyotida kapital bozori iqtisodiy o‘sishni moliyaviy resurslar bilan
ta’minlovchi asosiy institutsional vosita hisoblanadi. U orqali jamiyatda mavjud bo‘lgan
ortiqcha jamg‘armalar real sektor subyektlariga yo‘naltiriladi, moliyalashtirish manbalari
diversifikatsiyalanadi, korxonalarning investitsiya salohiyati kengayadi va iqtisodiyotda
umumiy resurs taqsimoti samaradorligi oshadi. Shunday ekan, kapital bozorida investitsiya
faoliyatining rivojlanishi mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligi, moliyaviy inklyuziya
darajasi va iqtisodiy raqobatbardoshlik salohiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston iqtisodiy siyosatida so‘nggi yill
arda bank-moliya tizimini diversifikatsiyalash,
xususan, kapital bozorini modernizatsiya qilish orqali xususiy sektorni qo‘llab
-quvvatlash,
moliyalashtirishga bo‘lgan kirish imkoniyatlarini kengaytirish va investitsiya muhitini
yaxshilash asosiy ustuvorlik
lardan biri bo‘lib qolmoqda. Biroq, mamlakat kapital bozorida
investitsiya faoliyatining jadal rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan muammolar hali ham
mavjud: likvidlik darajasining pastligi, moliyaviy vositalar xilma-xilligining cheklanganligi,
emitentlar
va investorlar o‘rtasida axborot asimmetriyasi, korporativ boshqaruvning zaifligi
hamda institutsional investorlar segmentining sustligi kabi muammolar investitsiyaviy
jarayonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bugungi kunda xalqaro moliya bozorlarining integratsiyalashuvi, raqamli
texnologiyalarning keng tatbiqi va iqlimiy omillarni hisobga oluvchi barqaror moliyalashtirish
tamoyillarining global moliya muhitiga kirib kelishi milliy kapital bozorining funksional
rivojlanishini yangicha yondashuvlar asosida tashkil etishni taqozo qilmoqda. Xususan,
korporativ obligatsiyalar, yashil (green) va ijtimoiy obligatsiyalar, investitsiya fondlari, real-
estate investment trust (REIT) kabi zamonaviy moliyaviy vositalarning joriy etilishi orqali
investorlar uchun sarmoy
a yo‘nalishlarini kengaytirish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Kapital bozori va investitsiya faoliyati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik iqtisodiy
taraqqiyotning markaziy elementlaridan biri sifatida ko‘riladi. Kapital bozorlarining
chuqurlashuvi va moliyaviy vositalarning xilma-xilligi korporativ sektor subyektlari uchun
investitsion manbalarni kengaytiradi, iqtisodiyotda samarali resurs taqsimotini ta’minlaydi va
makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi (Mishkin, 2019).
Jahon miqyosida kapital bozorlarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri bo‘yicha Robert Levine va
Ross King 1993-
yildagi o‘z tadqiqotlarida moliyaviy bozorlar infratuzilmasining rivojlanganligi
va iqtisodiy o‘sish sur’atlari o‘rtasida ijobiy korrelyatsiyani aniqlaganlar.
Ular kapital bozori
www.sci-p.uz
II SON. 2025
312
vositalari, xususan aksiyalar va obligatsiyalar bozorlarining investitsion faollikni oshirishdagi
rolini asoslab berganlar (Levine, & King, 1993).
Bekaert, Harvey va Lundblad 2005-
yil o‘zlarining empirik tadqiqotlarida kapital
bozorining liberalizatsiyasi rivojlanayotgan davlatlarda xususiy investitsiyalar oqimini sezilarli
darajada oshirganini qayd etishadi. Bu holat ushbu davlatlarda iqtisodiy o‘sish tezlashuviga va
moliyaviy tizimda raqobatbardoshlikning kuchayishiga sabab bo‘lgan
(Bekaert, Harvey, &
other, 2005).
Kapital bozorining institutsional isl
ohotlari bo‘yicha La Porta va boshqalar 1998
-yilda
moliyaviy tizimlarning samaradorligi huquqiy tizimga, investorlarni himoya qiluvchi
mexanizmlarga va korporativ boshqaruvga bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadilar. Ayniqsa,
investorlarga doir axborot shaffofligi, korporativ hisobotlar va mustaqil audit tizimlari bozor
ishonchliligini belgilovchi omillar sifatida ta’kidlanadi
(Porta, Lopez & other, 1998).
Xalqaro tajribada yashil va ijtimoiy obligatsiyalar bozorining rivojlanishi ham dolzarb
yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Climate Bonds Initiative (2023) hisobotlariga
ko‘ra, 2022
-
yilda global yashil obligatsiyalar hajmi 1,2 trillion AQSH dollariga yetgan bo‘lib, bu
moliyaviy barqarorlik va ekologik investitsiyalarni rag‘batlantirishda muhim rol
o‘ynagan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Kapital bozorida investitsiya faoliyatining rivojlanishini tahlil qilish mamlakat moliyaviy
tizimining holatini baholashda va istiqbolli yo‘nalishlarni aniqlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda kapital bozorini chuqurlashtirish, birja
savdolarini kengaytirish, institutsional islohotlarni joriy etish hamda chakana va institutsional
investorlar faolligini oshirish borasida bir qator muhim tashabbuslar amalga oshirilgan. Bu esa
inv
estitsiya muhitining transformatsiyalashuviga turtki bo‘lmoqda.
1-
rasm. O‘zbekiston va MDH mamlakatlarining asosiy fond bozori indeksi
2024-yil 13-
dekabr holatiga ko‘ra, O‘zbekiston va MDH mamlakatlari asosiy fond bozori
indekslari mintaqadagi investitsiya muhitining barqarorligi va dinamikasini aks ettiradi.
O‘zbekistonning UCI indeksi 634,32 punktni tashkil etib, qisqa muddatda biroz pasaygan bo‘lsa
-
da, bir yillik kesimda 5,5 foizga tushgan. Bu past likvidlik va investorlardagi ehtiyotkorlikni
ko‘rsatadi.
Rossiyaning IMOEX indeksi yillik kesimda 17,4% ga kamaygan bo‘lib, geopolitik
xavflarning bozor barqarorligiga ta’sirini aks ettiradi. Bunga qarama
-qarshi ravishda,
Qozog‘iston va Qirg‘iziston fond bozorlarida sezilarli o‘sish kuza
tilgan: KASE indeksi yil
davomida 33,8%, KSE esa 51,1% ga ko‘tarilgan. Bu mintaqada investorlar ishonchining
o‘sayotganini anglatadi.
Baltika mamlakatlari indekslarida esa turli yo‘nalishlar kuzatilmoqda. Estoniya
(+13,25%) va Litvada (+1,16%) ijobiy tende
nsiyalar mavjud bo‘lsa, Latviya bozori yillik
34,42% pasayish bilan ajralib turadi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
313
2-rasm.
“
Toshkent
”
Respublika fond birjasida savdolar hajmi
2-
rasmda “Toshkent” Respublika fond birjasida 2020
-yildan 2024-yilning noyabr
oyigacha bo‘lgan davr
mobaynida amalga oshirilgan savdolar hajmi dinamikasi aks ettirilgan.
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, ko‘rsatilgan besh yillik davrda savdo hajmi sezilarli o‘sish va
o‘zgarishlarga duch kelgan.
2020-
yilda birja savdolari hajmi atigi 587,15 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2021
-yilda
bu ko‘rsatkich 1 260,51 mlrd so‘mgacha ko‘tarilgan, ya’ni ikki barobarga yaqin o‘sishga
erishilgan. 2022-
yilda esa savdo hajmi 4 816,21 mlrd so‘mga yetib, birjada investorlar faolligi
va moliyaviy vositalar sonining ortganini ko‘rsatadi. Bu o‘sish, asosan, raqamli texnologiyalar,
korporativ obligatsiyalar va yangi moliyaviy vositalarning joriy etilishi bilan izohlanadi.
2023-
yilda savdolar hajmi 2 712,75 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu avvalgi yildagiga
nisbatan pasayishni anglatadi. Mazkur pasayish qisqa muddatli bozor muvozanatsizligi, global
moliyaviy beqarorlik, investorlar ehtiyotkorligi va ayrim normativ-huquqiy omillar bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin.
3-rasm.
“
Toshkent
”
Respublika fond birjasida savdolar soni
2023-yilda Jett mobil savdo ilovasining ishga tushirilishi onlayn hisoblarni ochish va
mobil platforma orqali savdo qilish imkonini berish orqali bozorning ochiqligini sezilarli
darajada oshirdi. Ushbu rivojlanish savdo faolligining sezilarli darajada oshishiga olib keldi,
ya’ni 2023
-
yilda 411 870 ta savdo qayd etildi, bu o‘tgan yilga nisbatan 510% o‘sish sur’atini
www.sci-p.uz
II SON. 2025
314
aks ettiradi. 2024-
yilning dastlabki 11 oyida savdolar sonining o‘sishi barqarorlashdi, bu
davrda taxminan 410 000 ta bitim amalga oshirildi.
Xulosa va takliflar.
Kapital bozorida investitsiya faoliyatini yanada rivojlantirish uchun, eng avvalo,
moliyaviy vositalarni diversifikatsiyalash zarur, jumladan - korporativ obligatsiyalar, yashil va
ijtimoiy obligatsiyalar, investitsiya fondlari va sukuk kabi innovatsion instrumentlarni joriy
etish lozim. Bozor likvidligini oshirish maqsadida chakana va institutsional investorlar
segmentlarini kengaytirish, ularning huquqiy va texnik kirish imkoniyatlarini soddalashtirish
kerak. Bundan tashqari, korporativ boshqaruv standartlarini takomillashtirish, axborot
ochiqligi va moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlash orqali
investorlar ishonchini mustahkamlash maqsadga muvofiqdir. Kapital bozorida faoliyat
yurituvch
i ishtirokchilar uchun rag‘batlantiruvchi soliq va huquqiy imtiyozlarni joriy qilish, “bir
darcha” tamoyiliga asoslangan raqamli infratuzilmani kengaytirish va hududiy fond
bozorlarining integratsiyasini kuchaytirish ham investitsion muhitni tubdan yaxshilashi
mumkin.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda kapital bozorida investitsiya faoliyati hali
to‘laqonli
rivojlanmagan
bo‘lib,
bu
moliyalashtirish
manbalarining
yetarli
diversifikatsiyalanmaganligi, investorlar sonining nisbatan cheklanganligi va institutsional
islohotlarning bosqichma-
bosqich amalga oshirilayotganligi bilan izohlanadi. Biroq so‘nggi
yillarda kuzatilayotgan raqamlashtirish jarayonlari, normativ-huquqiy asoslarning
takomillashuvi va savdo hajmlarining keskin o‘sishi bozorning katta s
alohiyatga ega ekanligini
tasdiqlaydi. Shu sababli, kapital bozorining investitsion faolligini oshirish nafaqat moliyaviy
barqarorlikka, balki iqtisodiy o‘sishning sifat jihatdan yangi bosqichiga erishishga xizmat qiladi.
Bozor infratuzilmasini mustahkamlash, ishonch muhitini kuchaytirish va xalqaro moliyaviy
amaliyotlarni integratsiyalash orqali kapital bozorining iqtisodiyotdagi strategik rolini
kuchaytirish mumkin.
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Bekaert, G., Harvey, C. R., & Lundblad, C. (2005). Does Financial Liberalization Spur Growth?
Journal of Financial Economics, 77(1), 3
–
55.
Climate Bonds Initiative. (2023). Green Bonds Global State of the Market Report. Retrieved
from
La Porta, R., Lopez-de-Silanes, F., Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1998). Law and Finance.
Journal of Political Economy, 106(6), 1113
–
1155.
Levine, R., & King, R. (1993). Finance and Growth: Schumpeter Might Be Right. Quarterly
Journal of Economics, 108(3), 717
–
737.
Mishkin, F. S. (2019). The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. Pearson
Education.
