www.sci-p.uz
II SON. 2025
353
O‘ZBEKISTON TURIZM SOHASIDA INVESTITSIYA JOZIBADORLIGINI OSHIRISHDA
STRATEGIK MOLIYALASHTIRISHNING ROLI
Xusniddinov Nuriddin Faxriddin o‘g‘li
Toshkent shahridagi Amity universiteti
ORCID: 0000-0004-1752-5807
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turizm sektorining investitsiya jozibadorligini oshirishda
strategik moliyalashtirishning roli tahlil qilinadi. Moliyalashtirish manbalarining
diversifikatsiyasi, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarining rivoji, xalqaro tajriba va milliy
infratuzilmaning holati asosida turizm loyihalarini barqaror moliyalashtirishga qaratilgan
takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
turizm, investitsiya jozibadorligi, strategik moliyalashtirish, davlat-xususiy
sheriklik, moliyaviy mexanizmlar.
РОЛЬ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ
ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ ТУРИСТИЧЕСКОГО СЕКТОРА УЗБЕКИСТАНА
Хусниддинов Нуриддин Фахриддин уғли
Университет Амити в Ташкенте
Аннотация
.
В статье анализируется роль стратегического финансирования в
повышении инвестиционной привлекательности туристического сектора. На основе
диверсификации источников финансирования, развития механизмов государственно
-
частного партнёрства, международного опыта и состояния национальной
инфраструктуры
разработаны
предложения
по
обеспечению
устойчивого
финансирования туристических проектов.
Ключевые слова:
туризм, инвестиционная привлекательность, стратегическое
финансирование, государственно
-
частное партнёрство, финансовые механизмы.
THE ROLE OF STRATEGIC FINANCING IN ENHANCING THE INVESTMENT
ATTRACTIVENESS OF UZBEKISTAN'S TOURISM SECTOR
Khusniddinov Nuriddin Fakhriddin ugli
Amity University in Tashkent
Abstract.
This article examines the role of strategic financing in enhancing the investment
attractiveness of the tourism sector. Based on the diversification of funding sources, the
development of public-private partnership mechanisms, international experience, and the current
state of national infrastructure, the paper proposes recommendations for ensuring sustainable
financing of tourism projects.
Keywords:
tourism, investment attractiveness, strategic financing, public-private
partnership, financial mechanisms.
UOʻK:
379.85.330.322.1
353-357
www.sci-p.uz
II SON. 2025
354
Kirish.
So‘nggi o‘n yilliklarda turizm global miqyosda strategik tarmoqlardan biriga aylanib,
ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish, bandlikni ta’minlash, valyuta tushumlarini ko‘paytirish
va ijobiy imij yaratish vositasi sifatida qaralmoqda. Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO)
ma’lumotlariga ko‘ra, turizm yalpi ichki mahsulotda o‘rtacha 10 foiz ulushga, global bandlikda
esa 8 foizga yaqin hissa q
o‘shadi. Bunday sharoitda milliy iqtisodiy siyosatni
diversifikatsiyalashni maqsad qilgan O‘zbekiston uchun ham turizm sektori strategik ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda
(UNWTO, 2023).
O‘zbekistonda 201
7-yildan boshlab olib borilayotgan islohotlar natijasida turizm
salohiyati davlat siyosatining ajralmas qismi sifatida shakllandi. Sayyohlar oqimining
ko‘payishi, viza rejimining liberallashuvi, “Ipak yo‘li” turizm yo‘nalishlari va ziyorat turizmining
rivojlanishi bu sohadagi islohotlarning amaliy natijalaridir. Biroq, ushbu sektorda sarmoya jalb
qilish bo‘yicha yetarli institutsional va moliyaviy mexanizmlarning shakllanmagani,
moliyalashtirish vositalarining cheklanganligi, davlat-xususiy sheriklik loyihalarining kamligi,
turizm obyektlari infratuzilmasining sust rivojlanganligi kabi omillar ushbu tarmoqning
investitsion jozibadorligini pasaytirib kelmoqda.
Shu nuqtai nazardan, turizm sohasining uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashda
strategik moliyalashtirish vositalarini ishlab chiqish va joriy etish dolzarb masala sifatida
maydonga chiqmoqda. Strategik moliyalashtirish
—
bu faqat moliyaviy resurslar bilan
ta’minlash emas, balki investitsiya xavfini minimallashtirish, moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash, infratuzilmaviy loyihalarni uzoq muddatli kapital orqali qo‘llab
-quvvatlash,
investorlar uchun kafolatli va ishonchli moliyaviy muhit yaratishni anglatadi.
Bugungi kunda jahon amaliyotida turizmni moliyalashtirishda davlat kafolatlari, suveren
investitsiya fondlari, xalqaro moliya institutlari kredit liniyalari, obligatsion moliyalashtirish va
davlat-
xususiy sheriklik (PPP) keng qo‘llanilmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Turizm sektorining iqtisodiyotdagi o‘rni tobora ortib borayotgan sharoitda, ushbu
sohaning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash, investitsiyalar oqimini jalb qilish va kapitaldan
samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy izlanishlar global miqyosda keng qamrovli tus olmoqda.
Xususan, strategik moliyalashtirish mexanizmlarining turizm sohasidagi samaradorligini
o
‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar ushbu sohaga investitsiyalarni rag‘batlantirishda
institutsional va moliyaviy omillarning hal qiluvchi rolini ko‘rsatmoqda.
Dunning (1993) tomonidan ilgari surilgan OLI (Ownership-Location-Internalization)
paradigmasida investorlar uchun “location advantages” –
ya’ni hududiy afzalliklar turizm
investitsiyalari uchun muhim omil sifatida e’tirof etiladi. Bu afzalliklar infratuzilmaning
rivojlanganligi, siyosiy barqarorlik, fiskal siyosatdagi qulayliklar, xavf darajasining pastligi va
moliyaviy qo‘llab
-
quvvatlash mexanizmlarini o‘z ichiga oladi.
Gannon, Baxter va Dwyer (2017) o‘z tadqiqotlarida moliyalashtirish strategiyalarining
turizm loyihalarining uzoq muddatli barqa
rorligiga ta’sirini o‘rganib, davlat kafolatlari,
subsidiyalar va soliq imtiyozlari asosidagi moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash vositalarini
investitsion riskni kamaytiruvchi eng muhim omillar sifatida ajratib ko‘rsatganlar.
UNWTO va OECD (2020) tomonidan taqdim etilgan yillik hisobotda esa turizmni
moliyalashtirishda innovatsion yondashuvlarning (masalan, yashil obligatsiyalar, raqamli
investitsiya platformalari, public crowdfunding) o‘sib borayotgan ahamiyati ta’kidlanadi.
Xususan, davlat-xususiy sheriklik (PPP) asosida turizm infratuzilmasini moliyalashtirish
zamonaviy siyosatning ajralmas tarkibiy qismiga aylanmoqda.
Ritchie & Crouch (2005) tomonidan ishlab chiqilgan “Turizm raqobatbardoshligi
modeli”da investitsion jozibadorlikni oshirish uchun makroiqtisodi
y barqarorlik, institutsional
sifat va moliyaviy infratuzilmaning rivojlanganligi hal qiluvchi omillar sifatida belgilangan. Bu
www.sci-p.uz
II SON. 2025
355
model bo‘yicha, investitsiyalarni jalb qilish faqat marketing yoki infratuzilma bilan emas, balki
strategik rejalashtirilgan moliyalashtirish siyosatlari orqali amalga oshiriladi.
Dunyo bankining (World Bank, 2022) “Tourism for Development” nomli hisobotida esa
rivojlanayotgan mamlakatlarda turizmni moliyalashtirish uchun ilg‘or amaliyotlar sifatida:
(1) suveren kafolatli kreditlar, (2) ijtimoiy ahamiyatga ega infratuzilma loyihalarini
subsidiyalash va (3) turizm loyihalarini inklyuziv moliyalashtirish platformalari orqali amalga
oshirish tavsiya etilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Turizm sohasida investitsiya jozibadorligini oshirishning asosiy omillaridan biri - bu
sektorni barqaror va uzoq muddatli moliyalashtirish bilan ta’minlashdir. Strategik
moliyalashtirish mexanizmlarining samarali ishlashi investitsiya xavfini kamaytirish,
investorlar ishonchini oshirish, infratuzilma rivojlanishini tezlashtirish va iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
1-rasm. Turizm korxonlarini moliyalashtirish manbalari
Yuqoridagi rasmda investitsion loyihalarni moliyalashtirishda
qo‘llaniladigan asosiy
moliyalashtirish manbalari tasniflangan bo‘lib, ular uchta asosiy yo‘nalishga ajratilgan: o‘z
mablag‘lari, maqsadli (ichki) o‘z mablag‘lari va tashqi (qarz) mablag‘lar.
O‘z mablag‘lari tarkibida ustav kapitali, joriy faoliyatdan olin
gan daromad va
amortizatsiya fondlari mavjud bo‘lib, bu manbalar ichki moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga
xizmat qiladi. Shu bilan birga, maqsadli moliyalashtirish vositalari
—
ya’ni kelgusi xarajatlar
uchun rezerv mablag‘lari, sug‘urta badallari va maqs
adli moliyalashtirish mexanizmlari
—
www.sci-p.uz
II SON. 2025
356
risklarni boshqarish va rejalashtirilgan investitsion faoliyatni moliyaviy jihatdan qo‘llab
-
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Qarz mablag‘lari bo‘limi esa uzoq va qisqa muddatli kreditlar orqali loyihalarning tashqi
moliyalashtirish salohiyatini namoyon qiladi. Ushbu manbalar odatda katta hajmli turizm yoki
infratuzilma loyihalarida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, ularni oqilona boshqarish
moliyaviy barqarorlik uchun zarurdir.
2-rasm. 2023- yilda kiruvchi, chiquvch
i va ichki turizmning asosiy ko‘rsatkichlari
2023-
yil yakunlari bo‘yicha kiruvchi, chiquvchi va ichki turizm ko‘rsatkichlarining tahlili
O‘zbekistonda turizm sohasida barqaror tiklanish va o‘sish tendensiyalarining kuchayganini
ko‘rsatmoqda. Grafik ma’lumotlariga ko‘ra, kiruvchi turizm 6626,3 ming kishiga yetib,
pandemiyadan oldingi 2019-yildagi 6748,5 minglik darajaga deyarli yaqinlashgan. Bu esa
xalqaro sayyohlar oqimi tiklanayotganini anglatadi.
Chiquvchi turizm ham sezilarli darajada tiklanib, 4787,4 ming kishini tashkil qilgan va bu
2022-
yildagidan ko‘proqdir. Biroq ayniqsa e’tiborni tortadigan jihat —
ichki turizmning
barqaror va yuqori sur’atlarda o‘sayotganidir: 2023
-yilda ichki sayyohlar soni 5112,5 ming
kishiga yetib, 2019-yilga nisbatan deyarli ikki baravar oshgan.
Ushbu dinamik o‘sishlar iqtisodiy faollik tiklanayotgani, infratuzilma rivojlanayotganini
va moliyaviy qo‘llab
-
quvvatlash vositalarining ta’sirini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ichki va
kiruvchi turizmning nisbiy balansini saqlash, ularni strategik moliyalashtirish orqali yanada
rag‘batlantirish zaruriyati saqlanib qolmoqda.
Xulosa va takliflar.
Turizm sektorida investitsiya jozibadorligini oshirish uchun strategik moliyalashtirish
mexanizmlarini chuqur va tizimli yondashuv asosida shakllantirish lozim. Avvalo, davlat
darajasida turizm sohasidagi loyihalarni moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash uchun kafolatli fond
tashkil etilishi zarur. Bunday fondlar xorijiy investorlar ishonchini oshiradi va uzoq muddatli
moliyalashtiri
sh imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuningdek, fond bozorlarida “turizm
obligatsiyalari” chiqarish, ya’ni tematik moliyalashtirish instrumentlarini rivojlantirish orqali
soha uchun muqobil resurslar jalb etish mumkin.
Ikkinchidan, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikda maxsus kredit liniyalari va
grant dasturlarini ishga tushirish orqali kichik va o‘rta turizm subyektlarining moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Uchinchi jihat sifatida davlat-xususiy sheriklik asosidagi
loyihalarga soliq imtiyozlari, yer ajratish va reglamentlashtirish jarayonlarini soddalashtirish
orqali rag‘batlantiruvchi muhit yaratish muhimdir. To‘rtinchidan, turizm infratuzilmasini
raqamlashtirish, mehmonxonalar, transport va logistika xizmatlarini zamonaviy moliyaviy
texnologiyalar bilan integratsiyalash orqali investorlar uchun xizmat sifati va xavfsizligiga oid
kafolatlar mustahkamlanishi kerak.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
357
Shuningdek, turizm sohasida faoliyat yuritayotgan subyektlar uchun moliyaviy
savodxonlikni oshirish, ularni grantlar, loyihaviy moliyalashtirish va obligatsiyalar bozori
haqida axborot bilan muntazam ta’minlab borish strategik moliyalashtirish jarayonining
muhim elementi hisoblanadi.
Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, turizm sektori uchun investitsiya
jozibadorligini oshirish masalasi nafaqat iqtisodiy, balki institutsional va strategik moliyaviy
yondashuvlar bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘zbekiston sharoitida bu sohada resurslar yetarli
bo‘lishiga qaramasdan, ularni samarali boshqarish, uzoq muddatli strategik m
oliyalashtirish
asoslarini yaratish va investorlar uchun kafolatli muhitni shakllantirish borasida hali ko‘p
ishlar amalga oshirilishi zarur.
Strategik moliyalashtirish vositalarining joriy etilishi, davlat-xususiy sheriklik
mexanizmlarining kengaytirilishi va zamonaviy moliyaviy infratuzilmaning shakllanishi orqali
turizm sohasi real iqtisodiyotning yuqori daromadli va barqaror tarmog‘iga aylanishi mumkin.
Ushbu maqolada ilgari surilgan takliflar investitsiya jozibadorligini oshirish, iqtisodiy o‘sishni
ta
’minlash va O‘zbekistonning xalqaro turizm bozoridagi raqobatbardoshligini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Dunning, J. H. (1993). Multinational Enterprises and the Global Economy. Addison-Wesley
Publishing.
Gannon, J., Baxter, I., & Dwyer, L. (2017). Tourism Investment and Financing: A Pathway to
Tourism Growth. Journal of Travel Research, 56(4), 481
–
493.
Ritchie, J. R. B., & Crouch, G. I. (2005). The Competitive Destination: A Sustainable Tourism
Perspective. CABI Publishing.
UNWTO & OECD. (2020). Tourism Trends and Policies 2020. Paris: OECD Publishing.
UNWTO (2023). World Tourism Barometer. United Nations World Tourism Organization.
World Bank. (2022). Tourism for Development: Pathways to Sustainability. Washington, D.C.
