www.sci-p.uz
II SON. 2025
348
O‘ZBEKISTONDA KICHIK BIZNESNI KREDITLASH MEXANIZMLARINI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Umarova Iroda Sadriddinovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-moliya akademiyasi
ORCID: 0000-0002-2154-6822
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznes subyektlarini kreditlash
tizimining amaldagi holati tahlil qilinadi. Xalqaro tajriba va empirik izlanishlar asosida kichik
biznesni moliyalashtirishda uchraydigan asosiy cheklovlar aniqlanib, kredit axborot
infratuzilmasini rivojlantirish, garovsiz kreditlash mexanizmlari, raqamli moliyalashtirish
vositalari va davlat kafolatlarini kuchaytirishga doir strategik takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar
:
kichik va o‘rta biznes, kreditlash tizimi, moliyaviy inklyuziya, garov siyosati,
raqamli moliyalashtirish.
НАПРАВЛЕНИЯ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ МЕХАНИЗМОВ КРЕДИТОВАНИЯ
МАЛОГО БИЗНЕСА В УЗБЕКИСТАНЕ
Умарова Ирода Садриддиновна
Банковско
-
финансовая академия Республики Узбекистан
Аннотация
.
В статье проводится анализ текущего состояния системы
кредитования субъектов малого и среднего бизнеса в Узбекистане. На основе
международного опыта и эмпирических исследований выявлены основные ограничения в
финансировании малого бизнеса. В работе предлагаются стратегические меры по
развитию кредитной информационной инфраструктуры, внедрению механизмов
беззалогового кредитования, цифровых финансовых инструментов и усилению
государственных гарантий.
Ключевые слова
:
малый и средний бизнес, система кредитования, финансовая
инклюзия, залоговая политика, цифровое финансирование.
DIRECTIONS FOR IMPROVING SMALL BUSINESS LENDING MECHANISMS
IN UZBEKISTAN
Umarova Iroda Sadriddinovna
Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the current state of the credit system for small and medium-
sized enterprises (SMEs) in Uzbekistan. Based on international experience and empirical research,
the main constraints in SME financing are identified. The paper proposes strategic measures
aimed at developing credit information infrastructure, introducing collateral-free lending
mechanisms, promoting digital financing tools, and strengthening public guarantee schemes.
Keywords:
small and medium-sized enterprises, credit system, financial inclusion, collateral
policy, digital financing.
UOʻK:
334.732.2 (575)
348-352
www.sci-p.uz
II SON. 2025
349
Kirish.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik har qanday milliy iqtisodiyotning eng muhim
harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Bu sektor nafaqat yangi ish o‘rinlarini yaratish,
balki ichki bozorda raqobat muhitini shakllantirish, ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash va
hududiy rivojlanishni rag‘batlantirish kabi ko‘plab ijobiy funksiyalarni bajaradi. Shu bois, jahon
tajribasida kichik biznes subyektlarini qo‘llab
-quvvatlash va ularning moliyaviy resurslarga
bo‘lgan ehtiyojini qondirish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida
e’tirof etiladi.
O‘zbekistonda ham kichik biznesni rivojlantirish va uning iqtisodiyotdagi ulushini
oshirish bo‘yicha tizimli islohotlar olib borilmoqda. Xususan, so‘nggi yillarda soliq imtiyozlari,
yengillas
htirilgan ro‘yxatdan o‘tish tartib
-taomillari, litsenziyalash jarayonlarining
soddalashtirilishi va boshqa bir qator institutsional yondashuvlar orqali kichik tadbirkorlik
subyektlari uchun qulay ishbilarmonlik muhiti yaratilmoqda. Biroq, mavjud ijobiy
o‘z
garishlarga qaramay, kichik biznesni moliyalashtirish, xususan, bank krediti shaklida yetarli
resurslar bilan ta’minlash masalasi hanuz dolzarbligicha qolmoqda.
Amaliyot shuni
ko‘rsatmoqdaki, kichik biznes subyektlari bank kreditiga murojaat qilgan hollarda ko‘plab
to‘siqlarga duch kelmoqda. Ulardan eng asosiylari garov ta’minoti yetishmasligi, kredit
tarixining shakllanmaganligi, yuqori foiz stavkalari, hujjat aylanishi byurokratiyasi va
moliyaviy savodxonlik darajasining pastligidir. Bundan tashqari, tijorat banklari tomonidan
kichik biznesni kreditlash strategiyalarining yetarlicha moslashuvchan emasligi, kredit
risklarining yuqoriligi sababli ushbu segmentga bo‘lgan ishonchning pastligi ham kreditlash
hajmining cheklanishiga olib kelmoqda.
Mazkur
holat kichik biznes subyektlarining o‘sish sur’atlariga, innovatsion faollikka,
eksport salohiyatining kengayishiga va umuman mamlakatdagi iqtisodiy raqobatbardoshlik
darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash,
ayniqsa, zamonaviy va muqobil kreditlash mexanizmlarini joriy etish orqali bank-moliya
tizimini liberallashtirish, uzoq muddatli va barqaror rivojlanishga erishish yo‘lida muhim
strategik vazifadir.
Adabiyotlar sharhi.
Kichik va o‘rta biznes subyektlari (KO‘B) ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish, bandlik
va innovatsiyalarni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, ushbu subyektlarning
moliyaviy resurslarga, ayniqsa bank kreditlariga kirish imkoniyatlari cheklanganligi ularning
r
ivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Xalqaro ilmiy adabiyotlarda KO‘B subyektlarini kreditlash
tizimini takomillashtirish bo‘yicha turli yondashuvlar va tajribalar o‘rganilgan.
De la Torre, Martínez Pería va Schmukler
(2010) moliyaviy tizimda "duallik" hodisasini
ta’riflab, yirik korxonalar moliyaviy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega ekanligini, KOB
subyektlari esa cheklangan sharoitlarda faoliyat yuritayotganligini asoslab berganlar. Ular
samarali kredit axborot tizimlari, kreditorlar huquqini himoya qilish mexanizmlari va
institutsional muhit barqarorligi kreditlashni rivojlantirishda muhim omillar ekanligini
ta’kidlaydilar.
OECDning 2023-
yilgi hisobotiga ko‘ra, pandemiyadan keyingi global moliyaviy
sharoitlarda KOB subyektlari uchun an’anaviy bank kredit
lari bilan bir qatorda, raqamli
moliyalashtirish platformalari, kriptovalyutalarga asoslangan startaplar va crowd-financing
vositalari muhim muqobil resurs manbai sifatida shakllanmoqda. Hisobotda shuningdek,
“yashil moliya” va ijtimoiy kafolatli kreditlar
modeli KOB subyektlari uchun innovatsion
moliyaviy yechim sifatida baholanadi.
Lov va Martínez Pería
(2015) tomonidan olib borilgan tadqiqotda davlat tomonidan
kafolatlanadigan kredit mexanizmlarining KOB subyektlariga kredit ajratishdagi samaradorligi
em
pirik ma’lumotlar asosida ko‘rsatilgan. Ularning fikricha, ushbu mexanizm, ayniqsa garov
www.sci-p.uz
II SON. 2025
350
ta’minoti yetarli bo‘lmagan, lekin iqtisodiy salohiyatga ega bo‘lgan bizneslar uchun kredit olish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Kul va Martínez Pería
(2013) mikromoliyalashtirish, mobil bank xizmatlari va
notraditsion raqamli platformalarning KO‘B subyektlarini moliyalashtirishdagi rolini tahlil
qilgan. Ular ushbu vositalarning ayniqsa moliyaviy inklyuziya past bo‘lgan mamlakatlarda
an’anaviy bank tizimiga nisbatan sezi
larli ustunliklarga ega ekanligini qayd etadilar.
Yevropa investitsiya bankining 2022 yilgi tahliliy hisobotida esa post-pandemiya davrida
bank kreditlarini berishda sun’iy intellekt, ochiq bank tizimlari va real vaqtli risk monitoringi
kabi innovatsion texnologiyalar joriy qilinayotgani qayd etiladi. Ushbu texnologiyalar KOB
subyektlari uchun risklarni aniqroq baholash, hujjat aylanishini soddalashtirish va kredit
yechimlarini tezlashtirishga xizmat qilmoqda (EIB, 2022).
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Kichik biznesni kreditlash mexanizmlarining samaradorligini oshirish hozirgi kunda
O‘zbekistonda moliyaviy inklyuziyani kengaytirish, xususiy sektorni rivojlantirish va barqaror
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda muhim omillardan biri sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda
respublikada tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlashga qaratilgan bir qator islohotlar amalga
oshirilgan bo‘lsa
-
da, amaliyotda kichik biznes subyektlarining kredit resurslariga to‘liq kirish
imkoniyati hali ham cheklangan bo‘lib qolmoqda. Bu holat banklar tomonidan qo‘yiladigan
yuqori garov talablari, moliyaviy tahlil vositalarining yetarli darajada qo‘llanilmasligi, kredit
tarixi bo‘yicha axborotlar yetishmasligi va raqamli texnologiyalarni qo‘llash darajasining
pastligi bilan izohlanadi.
1-rasm. 2023-yilda toifalar kesimida tadbirkorlik faoliyatiga ajratilgan
kreditlar ulushi
Manba:
m
arkaziy bank maʼlumotlari
.
Hisobot yilida kichik va oʻrta tadbirkorlikni, shu jumladan, oilaviy tadbirkorlikni
rivojlantirish, xotin-qizlar va yoshlarning
tadbirkorlik tashabbuslarini moliyaviy qoʻllab
-
quvvatlash maqsadlari uchun 573 mingdan ortiq loyihalarga jami 73 trln soʻm miqdorida kredit
mablagʻlari ajratildi. Tadbirkorlarning loyihalarini moliyalashtirish boʻyicha 2023
-yilda tijorat
banklari tomonidan xorijiy kredit liniyalari hisobidan hududlarda 16 mingga yaqin loyihalar
uchun 3,2 mlrd dollarlik kreditlar ajratilgan, jumladan, toʻgʻridan
-
toʻgʻri (davlat kafolatisiz) jalb
qilingan mablagʻlar hisobidan 2,7 mlrd dollar (jami xorijiy kredit liniyalarini
ng 86 foizi)
miqdorida kreditlar yoʻnaltirildi. Bunda, 1,2 mlrd dollar miqdoridagi mablagʻlar kichik va
xususiy tadbirkorlik subyektlarini moliyalashtirish uchun ajratildi.
Hisobot yilida sohalar kesimida xorijiy kredit liniyalari
mablagʻlarining yoʻnaltirilishi
qishloq xoʻjaligiga hamda xizmat koʻrsatish sohalariga oʻtgan yilga nisbatan deyarli oʻzgarishsiz
qolgan boʻlsa, sanoatga 1,5 barobarga, qurilishga 2,7 barobarga, savdo va umumiy ovqatlanish
1,6 barobarga va transport sohasiga 3,3 barobarga oshdi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
351
Global iqtisodiy noaniqliklar va jahon bozorida asosiy xomashyo mahsulotlari
narxlarining keskin tebranishlari sharoitida ichki bozorni oziq-ovqat mahsulotlari bilan
uzluksiz taʼminlashga erishish uchun ushbu sohani moliyaviy qoʻllab
-quvvatlash davom
ettirilib, 2024-yil 1-yanvar holatiga oziq-
ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish bilan bogʻliq
loyihalarga jami ajratilgan kreditlar qoldigʻi 23,8 trln soʻmni tashkil qildi. Ushbu kreditlarning
12,3 trln soʻmi issiqxona (52
foiz), 4,2 trln soʻmi chorvachilik (18 foiz), 2,4 trln soʻmi
muzlatgichli omborxona (10 foiz), 2,0 trln soʻmi parrandachilik (8 foiz), 1,3 trln soʻmi
bogʻdorchilik (5 foiz), 591 mlrd soʻmi baliqchilik (2 foiz), 557 mlrd soʻmi sabzavot va poliz
mahsulotlar
ini yetishtirish (2 foiz) va 372 mlrd soʻmi goʻsht va sutni qayta ishlash loyihalarini
(2 foiz) moliyalashtirishga yoʻnaltirilgan.
2023-yilda tijorat banklari tomonidan savdo va xizmatlar sohasidagi tadbirkorlik
subyektlarining qariyb 39 mingdan ortiq lo
yihalarini moliyalashtirish uchun 53,7 trln soʻm
miqdorida kredit mablagʻlari yoʻnaltirildi. Ushbu mablagʻlarning 23 trln soʻmi xizmatlar
sohasidagi loyihalarga, 16,9 trln soʻmi savdo faoliyatiga va 13,8 trln soʻmi xizmatlar sohasidagi
tadbirkorlarning ayl
anma mablagʻlarini toʻldirish uchun ajratilgan.
Turizm faoliyatini qoʻllab
-quvvatlash uchun tijorat banklari tomonidan 3 548 ta
tadbirkorlik subyektlariga 3,5 trln soʻmdan ortiq kreditlar berildi. Ushbu ajratilgan
kreditlarning 1,3 trln soʻmi mehmonxonalar faoliyatini rivojlantirish, 896,7 mlrd soʻmi
restoranlar faoliyati, 449,3 mlrd soʻmi yoʻlovchi tashish xizmatlariga, 112,8 mlrd soʻmi sport va
sogʻlomlashtirish turizmi hamda 43,1 mlrd soʻmi turistik agentlik va oromgohlar faoliyati
uchun yoʻnaltirilgan
.
2-rasm. 2023-yilda Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida
kredit ajratish dinamikasi
Manba:
m
arkaziy bank maʼlumotlari
.
Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari doirasida aholini tadbirkorlik faoliyatiga
keng jalb qilish va qoʻshimcha daromad manbalarini shakllantirish hamda kichik tadbirkorlik
subyektlarini moliyaviy qoʻllab
-
quvvatlash maqsadida soʻnggi 6 yilda jami 44 trln soʻmdan ortiq
imtiyozli kreditlar ajratilib, 1,9 mln ga yaqin aholining daromad topishga qaratilgan faoliyat
bilan shugʻullanishiga zamin yaratildi. Natijada, respublika boʻyicha oʻrta hisobda har ming
xonadonning 193 tasi ushbu dasturlar doirasi
da qoʻshimcha daromad olish imkoniyatlariga ega
boʻldi. 2023
-
yilda ham dasturlar amalga oshirilishi davom ettirilib, asosiy eʼtibor yoshlar va
xotin-qizlarni daromadli mehnat bilan band qilishga qaratildi va hokim yordamchilari
tavsiyalari asosida 472 ming
dan ortiq loyihalarga jami 9,9 trln soʻmdan ortiq imtiyozli kreditlar
ajratildi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
352
Xulosa va takliflar.
Kichik va o‘rta biznes subyektlarini kreditlash tizimini takomillashtirish O‘zbekistonda
inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va ijtimoiy barqarorlikka erishish yo‘lida strategik
ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Yuqoridagi tahlillar va xalqaro tajribalar asosida quyidagi
kompleks tavsiyalarni ishlab chiqish mumkin. Birinchidan, kichik biznesning moliyaviy
resurslarga kirishini kengaytirish uchun kredit axborot infratuzilmasini kuchaytirish zarur. Bu
borada barcha moliyaviy institutlar uchun yagona kredit tarixlari bazasini yaratish, kichik
korxonalar reytingini baholovchi indekslar va kredit ball tizimlarini joriy etish muhim ahamiyat
kasb etadi. Ikkinchidan, garovsiz yoki minimal garov bilan kredit ajratish amaliyotini
institutsionallashtirish uchun davlat kafolat fondlari faoliyatini kengaytirish, shuningdek,
riskni taqsimlash asosidagi davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini joriy etish tavsiya etiladi.
Uchinchidan, raqamli moliyalashtirish texnologiyalaridan foydalangan holda, kichik
biznes subyektlari uchun masofaviy kreditlash, mobil ilovalar orqali ariza topshirish va real
vaqtli kredit monitoring tizimlarini ishlab chiqish, byurokratik to‘siqlarni k
amaytirishga
yordam beradi. To‘rtinchidan, kichik biznes subyektlarining moliyaviy savodxonligi darajasini
oshirishga qaratilgan tizimli dasturlar, ayniqsa, ayollar va yosh tadbirkorlar uchun maqsadli
moliyaviy maslahat xizmati platformalari zarur. Beshinchidan, tijorat banklari uchun kichik va
o‘rta biznesni kreditlash hajmi bo‘yicha rag‘batlantiruvchi fiskal mexanizmlarni (masalan, soliq
chegirmalari, foiz kompensatsiyasi) ishlab chiqish lozim.
Kichik va o‘rta biznes subyektlarini moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash, xususan, kredit
resurslariga kirish imkoniyatlarini oshirish iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda, bandlikni
kengaytirishda va hududiy tenglikni ta’minlashda hal qiluvchi omillardan biridir. Yuqoridagi
tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, kichik biznes k
reditlash tizimining hozirgi modeli yetarli
darajada moslashuvchan, inklyuziv va barqaror emas. Amaldagi tizimda garov ta’minotining
yuqoriligi, kredit olishdagi byurokratik murakkabliklar, moliyaviy savodxonlikning pastligi,
raqamli vositalardan yetarlich
a foydalanilmasligi kabi muammolar mavjud bo‘lib, ular kichik
tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy inklyuziyasini cheklamoqda.
Shu nuqtai nazardan, kreditlash tizimini faqat banklar miqyosida isloh qilish emas, balki
davlat siyosatining keng qamrovli, ko
‘p darajali va institutsional yondashuvlar orqali
takomillashtirish muhim. Xalqaro amaliyotlar va empirik tadqiqotlar asosida shuni ishonch
bilan aytish mumkinki, samarali kreditlash muhitini yaratish uchun kichik biznesga
moslashtirilgan maxsus moliyalashtirish mahsulotlari, davlat kafolat tizimlari, raqamli
moliyalashtirish infratuzilmasi va moliyaviy savodxonlikni oshirish dasturlarini uyg‘un holda
amalga oshirish zarur.
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Cull, R., & Martínez Pería, M. S. (2013).
Bank ownership and lending patterns during the
2008
–
2009 financial crisis: Evidence from Latin America and Eastern Europe. Journal of Banking
& Finance, 37(12), 4861
–
4878.
De la Torre, A., Martínez Pería, M. S., & Schmukler, S. L. (2010). Bank involvement
with SMEs:
Beyond relationship lending. World Bank Policy Research Working Paper, No. 4649.
European Investment Bank (EIB). (2022). EIB Investment Report 2021/2022: Key findings.
Luxembourg.
Love, I., & Martínez Pería, M. S. (2015). How Bank Competition Affects Firms’ Access to
Finance. World Bank Economic Review, 29(Supplement_1), S102
–
S121.
OECD. (2023). Financing SMEs and Entrepreneurs 2023: An OECD Scoreboard. Paris: OECD
Publishing.
Абдикаримова
Д
.
Р. «Банк
кредитлари
гаров
таъминотини
баҳолаш
амалиётини
такомиллаштириш
йўллари» PhD илмий
даражаси
олиш
учун
ёзган
диссертация
автореферати
.
–Т
.: 2018, 61
бет
.
