www.sci-p.uz
II SON. 2025
340
ENERGETIKA KOMPANIYALARI FAOLIYATIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING SAMARADORLIK JIHATLARI
i.f.d., dots.
To
‘
ychiboyev Nozimjon Soliyevich
Andijon iqtisodiyot va qurilish instituti
ORCID: 0009-0000-5868-7843
Annotatsiya.
Ilmiy maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida milliy iqtisodiyotga
avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini joriy etishni oʻrganish va undan samarali
foydalanish yoʻllarini hamda unga ta'sir etuvchi omillarni hamda r
aqamli texnologiyalarni joriy
etish va rivojlantirishning asosiy vazifalari, raqamli texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan
axborot tizimlarini loyihalashda va ushbu tizimlarni tashkil etishda bir qator kamchiliklari,
raqamlashtirish dasturini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shu sohadagi butun jahon
hamjamiyati tamoyillari koʻrsatib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar
:
raqamli texnologiya, raqamlashtirish, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari, elektr energiya, elektr energiya
kopaniyalari texnologik jarayonlari.
АСПЕКТЫ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ КОМПАНИЙ
д
.
э
.
н
.
, доц
.
Туйчибоев Нозимжон Солиевич
Андижанский институт экономики и строительства
Аннотация.
В научной статье изложены пути изучения и эффективного
использования внедрения автоматизированных информационных технологий в
национальную экономику в условиях цифровой экономики, факторы, влияющие на это,
основные задачи внедрения и развития цифровых технологий, ряд недостатков в
проектировании автоматизированных информационных систем на базе цифровых
технологий и организации этих систем, а также принципы всего мирового сообщества в
этой области для успешной реализации программы цифровизации.
Ключевые слова:
цифровые технологии, цифровизация, информационно
-
коммуникационные технологии, автоматизированные информационные технологии,
электроэнергетика, технологические процессы предприятий электроэнергетики.
UOʻK:
343.711.63.004.051
340-347
www.sci-p.uz
II SON. 2025
341
ASPECTS OF THE EFFICIENCY OF USING DIGITAL TECHNOLOGIES IN
THE ACTIVITIES OF ENERGY COMPANIES
DSc, assoc. prof.
Tuychiboyev Nozimjon Soliyevich
Andijan Institute of Economics and Construction
Abstract.
The scientific article describes the ways of studying and effectively using the
introduction of automated information technologies in the national economy in the context of the
digital economy, the factors influencing this, the main tasks of the introduction and development
of digital technologies, a number of shortcomings in the design of automated information systems
based on digital technologies and the organization of these systems, as well as the principles of the
entire world community in this area for the successful implementation of the digitalization
program.
Keywords:
digital technologies, digitalization, information and communication
technologies, automated information technologies, electric power industry, technological
processes of electric power enterprises.
Kirish.
Dunyoning barcha mamlakatlari turli darajada, raqamlashtirish jarayonlarini amalga
oshirmoqdalar. Noto‘g‘ri tanlangan raqamlashtirish strategiyasi yoki uning yetarli darajada faol
emasligi mamlakat hayotining barcha sohalarida sezilarli, ba’zan esa keskin
dramatik
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Bizga ma’lumki, birinchi raqamlashtirish jarayonlarini
boshlagan davlat AQSH hisoblanadi. Raqamlashtirishning samarador va istiqbolli ekanligini
anglab yetgan sanoati rivojlangan mamlakatlar ham o‘z faoliyatlari
da jadal holatda
raqamlashtirish va telekommunikatsiyalarni joriy etish sur’atlarini oshira boshladilar. Hozirda,
Amerika Qo‘shma Shtatlarining ishbilarmonlar va siyosiy matbuotida ularning boshqa
rivojlangan mamalakatlar tomonidan kompyuter va telekommunikatsiya hamda
mikroelektronika sohalarida bozordan siqib chiqarilayotganligi katta munozaralarga sabab
bo‘lmoqda. Ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda AKT rivojining ortda qolishi hamda unga
nisbatan e’tiborsizlik davlatning iqtisodiy rivojiga salbiy ta’sir
qilayotganligini
ta’kidlashmoqda.
Mamlakat iqtisodiy potensialini taqqoslash va baholash uchun hozirgi kunda raqamli
axborot mahsulotlari, xizmatlar va texnologiyalarni ishlab chiqarishda dunyoda yetakchi
o‘rinni egallab turgan Yaponiya davlatining axboro
t dasturi konsepsiyasi va dasturlari qiziqish
uyg‘otishi tabiiydir. Har qanday mamlakatda, uning iqtisodiy rivojlanish darajasidan qat’iy
nazar mamlakat rivoji uchun jamiyatni raqamlashtirish muqarrar va zarurligi e’tirof etilmoqda.
Ko‘pgina mamlakatlar o‘
zlarining iqtisodiy xususiyatlari va sharoitlaridan kelib chiqib, milliy
raqamlashtirish dasturlarini yaratishgan. Bu dasturlarni ishlab chiqishda ular rivojlangan
davlatlar tomonidan ishlab chiqilgan jamiyatni raqamlashtirish dasturlarini yaxshi va yomon
tomonlariga jiddiy e’tibor qaratishlari va raqam
-
lashtirish yo‘nalishlarida ularni e’tiborga
olishlari zarur bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi.
Axborotlashgan jamiyatni shakllantirish, AKTdan milliy iqtiso
–
diyotimizning turli
sohalarida foydalanish muammolari etakchi iqtisodchi olimlar va mutaxassislar, iqtisodiy
informatika va avtomatlashtirilgan boshqaruv axborot tizimlari sohasida bir qator iqtisodchi
olimlarning fikrlari keltirib oʻtilgan. Iqtisodiy informatika va avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari sohasidagi taniqli olimlar, xususan, Gʻulomov
(2010) tadqiqotlari milliy
iqtisodiyotning turli sohalarida AKTdan foydalanish va joriy etish samaradorligini oshirish
masalalariga bagʻishlangan. Aripov
(2003) axborot-kommunikasiya texnologiyalari bozorini
butun tizim sifatida koʻrib chiqadi va ular asosida mak
rodarajada boshqaruv konsepsiyasini
www.sci-p.uz
II SON. 2025
342
taklif qiladi. Sultonovaning (2009)
ilmiy ishlarida temir yoʻl transporti korxonalarida
buxgalteriya hisobi ma'lumot tizimlarining ishlash usullari boʻyicha yondoshuvlar va takliflar
berilgan. Shuningdek, Trofimova (2006) kompaniyalar va korxonalarni boshqarishda axborot
tizimlari va texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha hamda Trubilina
(2000) iqtisodiyotda
avtomatlashtirilgan axborot texnologiya darsligida kompaniyalarga avtomatlashtirilgan
axborot tizimlarini joriy eti
sh bo‘yicha bir qator ilmiy takliflar berishgan. Dresher
(2005) ham
ishlab chiqarish korxona va kompaniyalarda avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini joriy etish
yo‘nalashida bir qator ilmiy va nazariy takliflarini asoslab bergan. Provalov
(2008) esa
kom
paniya va korxonalarni axborot texnologiyalarini boshqarishni tashkil etish bo‘yicha o‘z
ilmiy taklif va tavsiyalarini bergan. Shu bilan birga mamlakatimiz olimlaridan Umarov (2018)
kommunal to‘lovlari hisob
-kitob jarayonlariga axborot-kommunikatsiya texno-logiyalarini
joriy etish bo‘yicha ham o‘z taklif tavsiyalarini asoslab bergan bo‘lib, hozida kommunal
to‘lovlari hisob
-
kitob bilan shig‘llanadigan korxonalarda ushbu berilgan ilmiy takliflaridan
foydalanilmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot olib borish davomida monografik tahlil hamda ekspert va tizimli tahlil
usullaridan foydalangan holda elektroenergiyani iste'mol qilish boʻyicha ma'lumotlarni yigʻish
va qayta ishlashning axborot jarayonlarini takomillashtirish boʻ
yicha takliflar tayyorlandi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish va rivojlantirishning asosiy vazifalari etib quyidagilar
belgilangan:
-
davlat organlari, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslar axborot tizimlarining
bosqichma-bosqich integratsiyalashuvi asosida Milliy axborot tizimini shakllantirishni
ta’minlash;
-
davlat organlarining o‘z funksiyalarini bajarishda tezkorlik va sifatni osh
irishga imkon
beruvchi faoliyatini raqamli texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini
yaratish;
-
davlat organlari tomonidan tadbirkorlik sub’yektlari va aholiga ko‘rsatiladigan
interaktiv davlat xizmatlari ro‘yxatini kengaytirish va sif
atini yaxsxilash, tegishli axborot
resurslaridan keng ko‘lamda, shu jumladan, qishloq joylarda foydalanishni ta’minlash;
-
axborot resurslari, texnologiyalari va tizimlarini, shu jumladan axborot xavfsizligini
ta’minlash tizimlarini rivojlantirish holatini h
isobga olgan holda axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari sohasida boshqarish tizimini takomil-lashtirish.
Moliyaviy va inson resurslarini boshqarish uchun yirik tashkilotlarda moliya-reja
bo‘limlari va kadrlar bo‘limi mavjud bo‘lganligi kabi, AKT bo‘limi
ham kompaniyaning axborot
resurslariga egalik qiladi. AKTda yuz berayotgan o‘zgarishlar, ulardan foydalanish usullari va
yordami bilan AKT bo‘limlarining kompaniya faoliyatidagi o‘rni bugungi kunda tubdan o‘zgardi.
Boshqaruvni samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq. Ularning asosiylaridan biri menejerning
axborot resurslari bilan ishlashni tashkil etish qobiliyati bo‘lib, u moddiy, moliyaviy va energiya
ta’minoti bilan bir qatorda har qanday ishlab chiqarish, ijtimoiy va iqtisodiy tizimning asosi
bo‘lib xi
zmat qiladi.
Axborotlarni yetishmasligi axborotlarga bo‘lgan ehtiyojni keltirib chiqarib, axborot
tizimidagi mavjud va qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar o‘rtasidagi farqni
ongli ravishda tushunish talab etiladi. Mavjud ma’lumotlar bazasi k
ompaniyaning biznes
jarayonlariga mos bo‘lishi kerak. Ma’lumotlarni yetarli bo‘lishi bu real ish jarayonlaridan
olingan biznes jarayonni ma’lumotlar yordamida yaratilgan tasvirining mos kelishini darajasini
bildiradi. Axborot menejmenti kompaniyaning umumiy boshqarishning ajralmas bir qismi
hisoblanadi. O‘tish davri iqtisodiyoti sharoitida kompaniyalarni boshqarish ma’lum bir
ularning bozor sharoitlarida tovar yoki biror mahsulot ishlab chiqarishi jamiyatning texnik va
www.sci-p.uz
II SON. 2025
343
texnologik rivojlanish darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Menejmentni rivojlantirish
iqtisodiyotda
axborot tizimlarini yaratish va rivojlantirish uchun asosdir.
Bugungi kundagi raqamli texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini
loyihalashda va ushbu tizimlarni tashkil etishda bir
qator kamchiliklarga yo‘l qo‘yilmoqda
:
−
menejmentda boshqaruv jarayonlarini doimiy ravishda yangilab turish zarurligi qayd
etilgan bo‘lib,
raqamli texnologiyalar
sharoitida ko‘p hollarda bu imkonsiz bo‘lib ko‘rinadi;
−
raqamli texnologiyalarni
joriy etishda shaxsiy va tashkiliy omillarning e’tiborga
olinmasligi ko‘pincha konsalting bo‘yicha jalb etilgan mutaxassislarni harakatlarini samarasiz
bo‘lishiga olib keladi
;
−
raqamli texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan axborot tizimida boshqaruvchi
rolini to‘g‘ri baholamaslik va ro‘llarni turli foydalanuvchilar o‘rtasida noto‘g‘ri taqsimlash
boshqaruvni axborot tizimlari samarasini pasaytirib yuboradi;
−
avtomatlashtirish samaradorligini yetarli darajada baholamaslik, boshqaruv
xarajatlarini asossiz tarzda pasaytirib yuborish, xodimlarni ishdan bo‘shatish,
avtomatlashtirishni va real samarani pasaytirishga va umidsizlikka olib keladi, aslida bu
xarajatlar boshqaruv jarayonlarini va iqtisodiy ko‘rsatkich
larni yaxsxilashga xizmat qilishi
kerak;
−
boshqaruv jarayonlarida ish joylarini elementar jihozlar kompyuterlar bilan
almashtirish boshqaruv jarayonlarini tashkil etishda xarajatlarni ko‘payishiga olib keladi, lekin
samaradorlikni oshishiga olib kelmaydi;
−
t
exnologik sohada, texnik va dasturiy ta’minotlarini tez almashishi axborotlarni
boshqarish uslubiyatini asbob-uskunalarining jismoniy eskirish tezligidan sezilarli tarzda
o‘sishini oshishiga olib keladi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida hisob-kitob ishlarini tashkil etishning afzalliklari
yaxshi ma’lum bo‘lib, bu tizimlar uzoq yillar davomida chet mamlakatlarda hamda
mamlakatimiz yirik sanoat korxonalarida qo‘llanilmoqda. Elektr energiyasi bozorini
liberallashishi, juda ko‘p mintaqaviy tarmoqlarni va
energiya sotuvchi kompaniyalarni yuzaga
kelishi munosabati bilan elektr energiyasining yangi tashkil bo‘lgan hududlarda energiya tijorat
hisobini tashkil etishlari zarur. Shuningdek, elektr energiyasini hisobga olish va nazorat
qilishning avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish loyihasining dastlabki moliyaviy parametrlari
ming AQSH dollardagi hisobini 1-
jadvalda ko‘rishimiz mumkin
(
Трофимова
, 2006).
Raqamlashtirish dasturini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shu sohadagi butun
jahon hamjamiyati tamoyillarga rioya etish maqsadga muvofiqdir:
−
og‘ir sanoat tarmoqlariga asoslangan iqtisodiyot tizimlarini ilm
bilim talab qiladigan
tarmoqlarga almashtirish zaruriyati;
−
axborot sektorining ustuvorligini tan olish. Muvaffaqiyatli iqtisodiy rivojlanishning
asosiy milliy iqtisodiyotni qo‘llab
-quvvatlashga qodir yangi infratuzilma va xizmatlar sohasini
yaratish;
−
dunyo fani va texnologiyalarining yutuqlaridan keng foydalanish;
−
davlat va xususiy sektorlarga raqamlashtirish uchun katta moliyaviy resurslarni
investitsiya qilish;
−
mamlakatni raqamlashtirishning asosiy maqsadi kommunikatsiya va axborotlarni
qayta ishlash hisobiga mamlakat uning fuqarolarini farovonligini ta’minlashdan iboratdir.
Tadqiqotlarimiz natijasida elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning
avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish loyihasining dastlabki moliyaviy parametrlari xarajatlar
turi va xarajatlar miqdori 1-
jadvalda ko‘rsatib o‘tdik
(Qaror, 2020).
www.sci-p.uz
II SON. 2025
344
1-jadval.
Elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini
joriy etish loyihasining dastlabki moliyaviy parametrlari (ming AQSH doll.)
Raqamli texnologiyalar asosida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari korxonalarni
boshqarish uchun bozor iqtisodiyoti sharoitida texnikaviy va axborotlar muhitini yaratadi. Bu
tizim o‘zining texnik parametrlariga ko‘ra, kiritish moslamalariga ularning ishlashiga tegishli
talablarni qo‘yadi. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari texnik parametrlari bo‘yich AKTning
barcha tarkibiy qismlari bo‘yicha dastlabki ma’lumotlarni kiritilishini ta’minlashi kerak. Bu
kiritish moslamalariga ularning ishlashiga va samaradorligiga tegishli talablarni
qo‘yadi. Har
qanday kompaniyada bir-
biri bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan va barcha darajadagi boshqaruv
qarorlarini qo‘llab quvvatlaydigan turli xil maqsadlar uchun bir nechta mahalliy
avtomatlashtirilgan axborot tizimlari bo‘lishi maqsadga muvofiqdir[6]. Quy
idagi 1-rasmda
shunday variantlardan biri ko‘rsatilgan.
1-rasm. Qaror qabul qilishda raqamli texnologiyalar asosida axborot
texnologiyalarini qo‘llash
Manba:
muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Kompaniyalar murakkab tashkiliy tuzilmalar bo‘lib, ularning tarkibiy qismlarini asosiy va
aylanma mablag‘lar, mehnat hamda moddiy resurslar va boshqalar tashkil etib, ular bir
-birlari
bilan kompleks holatda murakkab aloqada bo‘lib, doimiy tarzda o‘zgarib t
uradi. Bozor
iqtisodiyoti barcha turdagi kompaniyalarning faoliyatiga ularning boshqarish funksiyalarini,
ishlab chiqarish, mehnat resurslarini, texnologik jarayonlarini kompleks avtomatlashtirilgan
boshqaruvga o‘tish kabi yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Bozo
r iqtisodiyoti davrida zamonaviy
boshqaruvning avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini joriy etmasdan, operativ boshqarishni
tashkil etish mumkin emas. Bozor iqtisodiyoti ishlab chiqarishni tashkil etish, rejalashtirish va
T/r
Xarajatlar turi
Xarajatlar
miqdori
Jami
552 000
1.
Hisoblagichlar va boshqa asbob-uskunalar
465 000
2.
Ma’lumotlarni qayta ishlash markazi (bino, asbob
-uskunalar, dasturiy
ta’minot va boshqalar)
34 000
3.
Elektr energiyasi hisobini yuritish, tahlil va prognoz qilishning kompleks
dasturiy ta’minoti (yagona billing tizimi)
15 000
4.
Xorijiy konsultantlar va yagona integratorning xizmat xaqi
13 000
5.
Qolgan xarajatlar (ish haqqi, materiallar, transport xarajatlari va boshqalar)
15 000
6.
Ko‘zda tutilmagan xarajatlar
1000
Turli darajadagi boshqaruv qarorlari
Xom-
ash’yolar va
materiallar
hisobini
yurituvchi
AAT
Ishlab
chiqarishni
tezkor nazorat
qiluvchi AAT
Ta’minot-
chilar bilan
aloqa qiluvchi
AAT
Marketing va
sotuvlar uchun
AAT
www.sci-p.uz
II SON. 2025
345
tahlil qilish jarayonlari, moliya
viy faoliyat, mahsulot yetkazib beruvchilar va iste’molchilar
bilan munosabatlar sohasida hal qilinishi lozim bo‘lgan vazifalarning hajmini va murakkabligini
oshishiga olib kelmoqda. Mahalliy avtomatlashtirilgan axborot tizimlari o‘rtasida aloqalar
kompani
yada ishlaydigan ko‘plab tizimlar bilan bog‘lanishi tashqi muhitga chiqish huquqiga
ega, ular turdosh axborot tizimlari bilan o‘zaro bog‘langan bo‘lishi kerak. Zamonaviy aloqalarni
tashkil etish kompaniyalar ichida boshqa kompaniyalarni raqamli texnologiyalar asosida
avtomatlashtirilgan tizimlariga chiqish imkoniyati bo‘lgan mahalliy kompyuter tarmoqlaridan
foydalanishga asoslangan (
Дрешер
, 2005).
Raqamli texnologiyalar asosida
AKT qarorlarini qo‘llab quvvatlash
- bu nafaqat
boshqarish
jarayonlarini axborot bilan ta’minlash funksiyalarni bajaradigan, balki muayyan
vaziyatlarni tahlil qilish va boshqariladigan obyektlar va jarayonlar modellari bazasi asosida
eng yaxshi yechimlarni mustaqil ravishda izlash qobiliyatiga ega bo‘lgan texnolog
iyadir (2-
rasm).
2-rasm. Qarorlar qabul qilishda raqamli texnologiyalar negizida
AKT joriy etishning konseptual modeli
Manba:
muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Bunday AATlar foydalanuvchiga kompaniya va mahalliy miqyosida ma’lumotlar bazasi
bilan ishlash imkoniyatini beradi. Agar kompaniya xatti-
harakatlar zanjiri sifatida ko‘rib
chiqilsa, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar yoki xizmatlar narxini bosqichma-bosqich
shakllantirish amalga oshirilsa, axborot tizimi eng katta ta’sirga ega bo‘lishi mumki
n. U holda
har xil funksional vazifaga ega bo‘lgan, shu zanjirga kirgan AAT boshqaruv miqyosida
kompaniya oladigan daromadlarini oshirish to‘g‘risidagi strategik qarorlar qabul qilish
mumkin. Kompyuter tarmoqlaridan foydalangan holda avtomatlashtirilgan axborot tizimini
turli maqsadlarda integratsiyalashuvi asosida kompaniyada AATning korporativ bazasi
yaratiladi.Qarorlarni qabul qilish tizimlarida boshqaruv tizimining oldingi o‘tmishdagi va
hozirgi holati, mavjud manbalar, rejalar, normalar va standartlar, kompaniyaning boshqarish
jarayonlarini huquqiy tartibga solish to‘g‘risidagi ma’lumotlar bazalari muhim rol o‘ynaydi[8].
Tashqi va ichqi
ma’lumotlar va tezkor
boshqaruv tizimi
Ma’
lu
m
ot
l ba
zas
i
•
Rejalar, smetalar, loyihalar
•
Oldingi va bugungi kunning
•
Tezkor ma’lumotlari
•
Normativ xujjatlar
•
Huquqiy xujjatlar
Mal
u
m
ot
larn
i qay
ta
ishl
ash
Boshqaruv tizimini matematik modeli:
• Prognozlash
• Parametrik tahlil
• Ta’sirchanlikni tahlili
• Ta’sir tahlili
• Xavflarni analizi
• Optimallashtirish
A
loqa
•
An’anaviy
•
Mahalliy tarmoq
•
Ekstranet
•
Internet
Ma’
lu
m
ot
la
rni
namoy
ish
et
ish
•
xujjatlar
•
standart hisobotlar
•
so‘rov bo‘yicha hisobot
•
jadvallar,
grafik,
diagrammalar.
Boshqaruvchilar
Yuqori darajadagi
tizimlarga
www.sci-p.uz
II SON. 2025
346
Xulosa va takliflar.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalardan keng foydalanish juda zarur, chunki bu tezkor
boshqaruv
qarorlarini qabul qilish uchun zarur bo‘lgan tahliliy va bashoratlash qobiliyatini
oshirish, raqamli uzatish va ma’lumotlarni qayta ishlash vositalaridan foydalanish orqali
boshqaruv funksiyalarini oqilona ishlatish va optimallashtirishga yordam beradi. Kompaniyani
boshqarishni avtomatlashtirish uchun avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini tanlash ancha
murakkab bo‘lib, u ko‘p mezonli jarayondir. Kompaniyalar ko‘pincha dasturiy ta’minot
vositalarini sotib olishadi, ularning imkoniyatlari aslida boshqaruv tizimining vazifalariga
to‘g‘ri kelmaydi, natijada bu dasturiy ta’minotdan samarasiz foydalanishga olib keladi,
boshqaruv qarorlarining asoslanganligini pasaytiradi va shuning uchun ham kompaniya
boshqarish tizimining yuqori darajasiga erishishini imkonsiz
qilib qo‘yadi.
AATdan foydalanib, har qanday tashkilotda dinamik o‘zgarishlarni faoliyatning uchta
asosiy tarkibiy qismi orqali amalga oshirish mumkin, ya’ni mijozlar, hamkorlar va xodimlar
bilan munosabatlarni yaxshilash orqali. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini tashkil qilish
strategiyasini quyidagi omillar bilan belgilash mumkin: kompaniyaning faoliyat doirasi bilan,
kompaniyaning turi bilan, ishlab chiqarish, biznes yoki boshqa faoliyat bilan, kompaniya
boshqaruvida qabul qilingan model bilan, boshqaruvning yangi vazifalari bilan va mavjud
axborot infratuzilmasi va boshqalar bilan.
Kompaniya faoliyat ko‘rsatadigan iqtisodiyot sektoriga va menejment darajasiga qarab,
boshqaruv ob’yektidagi o‘zgarishlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar turli ko‘rsatkichlar
da olinadi.
Boshqarish jarayoni ma’lumotlar olish va unga asoslangan qarorlarni qabul qilishdan iborat.
Qaror qabul qilishni ta’minlash, kerakli ma’lumotlarni kerakli vaqtda kerakli joyga taqlim etish
kompaniya AATning asosiy vazifasi hisoblanadi. Shu munosabat bilan, qarorlarning tabiati,
ularni qabul qilish jarayonlari, qarorlarni qabul qilishning o‘ziga xosligi AATni ishlashiga
sezilarli ta’sir qiladi. U joylarda ishlatiladigan AKT qo‘shimcha ravishda tashkiliy tuzilma,
korporativ madaniyat vazifalarini bajarish uchun qabul qilingan jarayonlar kompaniya AATga
ta’sirini o‘tkazadi.
Rivojlangan davlatlar kompaniyalar boshqaruv tizimini raqamlashtirish jarayonlarini
tahlil qilish natijasi shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatimizda raqamlashtirish borasida olib
borilayotgan davlat siyosatida ham raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha tarmoqlar
va sohalarda, eng avvalo, davlat boshqaruvida zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini keng joriy etish bo‘yicha kompleks chora
-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Shuningdek, elektr energiya tarmog‘ini hozirgi kundagi holati tahlili bilan birgalikda elektr
energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini keng joriy etish
hamda takomillashtirish masalalari dolzarb vazifa bo‘lib qolmo
qda.
Bozor iqtisodiyoti davrida zamonaviy kompaniyalar boshqaruvining avtomatlashtirilgan
axborot tizimlarini joriy etmasdan, operativ boshqarishni tashkil etish mumkin emas.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini funksional ravishda differensiallash mumk
in bo‘lib,
kompaniyalar ichlaridagi har xil funksiyalarni bajarish uchun maxsus avtomatlashtirilgan
axborot tizimlari qo‘llaniladi. Kompaniyada boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish, axborot
tizimi va shaxs ishtirokida matematik modellar yordamida foydalanuvchi xodimlar tomonidan
tizimning holatiga tashqi va ichki omillar ta’sirini tahlil qilish imkonini beradi.
Kompaniya boshqaruv apparati ichki tuzilishini shakllantirishning tizimli tamoyillarini
amalga oshirishga kelsak, tashkiliy tuzilma boshqaruv tizimining murakkab xarakteristikasi
ekanligini hisobga olish kerak bo‘ladi. Kompaniyaning bozorda muvaffaqiyatli ishlashini,
avtomatlashtirilgan axborot tizimi va AKTni loyihalash va rejalashtirish ishlarini amalga
oshirmasdan tashkil etib bo‘lmaydi. Yagona axborot makonining yo‘qligi, boshqaruv
jarayonlarini raqamlashtirish darajasi-ning pastligi va boshqarish tizimining axborot
imkoniyatlarini yetarli emasligi bilan bog‘lik hisoblanadi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
347
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Aripov M. va boshqalar (2003) «Informatika, Informasion texnologiyalar». Toshkent
, TDTU,
1-qism.
–
320 b.
Gʻulomov S.S., Begalov B.A. (2010) Informatika va axborot texnologiyalari. Darslik. –
T.: Fan,
- 704 b.
Qaror (2020) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 27 aprel
260-sonli
“Elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini jadal joriy
etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
Umarov O.S. (2018) Kommunal to‘lovlari jarayonlarini axborot tizimla
-ri asosida samarali
tashkil
etishning tadqiqoti («Toshkentshahargaz» kor
-xonasi misolida) Iqtisodiyot fanlari
bo‘yicha falsafa doktori ilmiy dara
-jasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi Toshkent,. -162.
Дрешер Ю.Н.
(2005)
Организация информационного производства: учебное пособие. –
М.: ФАИР
-
ПРЕСС, –
248 с.
Провалов В.С.
(2008)
Информационные технологии управления: учеб. пособие /
В.С.Провалов. –
М.: Филинта: МПСИ, –376 с.
Султонова С.М.
(2009)
Информационные системы бухгалтерского учета: проблемы,
поиски, решения. Монография. –
Т.: Фан,
-
116 с.
Трофимова В.В.
(2006)
Информационные системы и технологии в экономике и
управлении: Учебник/Под ред. Проф. В.В.Трофимова.
–
М.:
Высшее образование, –
480 с.
Трубилина И.Т.
(2000)
Автоматизированные информационные технологии в
экономике: учебник / под общ. ред. И.Т.Трубилина. –М.:
Финансы и статистика.
