www.sci-p.uz
II SON. 2025
645
RAQAMLI FISKAL BOSHQARUV DOIRASIDA BARQARORLIK REYTINGINING IQTISODIY
SAMARADORLIGI VA METODOLOGIK TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
DSc
Abdullayev Zafarbek
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0000-2685-5398
zafarbek.abdullayev555@gmail.com
Annotatsiya.
Maqolada O‘zbekistonda raqamli fiskal boshqaruvni kuchaytirish maqsadida
tatbiq etilgan “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi” tizimi tahlil qilinadi. Baholash
jarayoni yuridik shaxslarning soliq intizomi, moliyaviy shaffoflik, rasmiylashtirish intizomi hamda
ijtimoiy mas’uliyat darajasini avtomatlashtirilgan algoritmlar orqali aniqlashga asoslanadi.
Tadqiqot doirasida reyt
ing indikatorlari va real iqtisodiy natijalar o‘rtasidagi bog‘liqlik, sektoral
va hududiy tafovutlar hamda “CRM
-
NEW” monitoring tizimi bilan metodologik farqlar chuqur
tahlil etilgan. Shuningdek, Kruskal
–
Wallis H testi asosida reyting toifalari va soliq xa
vfi o‘rtasidagi
statistik munosabatlar aniqlanib, baholash tizimining ishonchlilik darajasi asoslab berilgan.
Maqolada reyting mexanizmini takomillashtirishga doir konseptual va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
barqarorlik reytingi, soliq intizomi, fiskal boshqaruv, moliyaviy shaffoflik,
reyting metodologiyasi, CRM-NEW, iqtisodiy samaradorlik, sektorlar kesimi, soliq xavfi, statistik
tahlil.
ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ РЕЙТИНГА УСТОЙЧИВОСТИ И НАПРАВЛЕНИЯ
ЕГО МЕТОДОЛОГИЧЕСКОГО СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОГО
ФИСКАЛЬНОГО УПРАВЛЕНИЯ
DSc
A
бдулл
ae
в З
a
ф
a
рб
e
к
Т
a
шк
e
нт
c
кий
г
oc
уд
a
р
c
тв
e
нный
эк
o
н
o
мич
ec
кий
унив
e
р
c
ит
e
т
Аннотация.
В статье рассматривается система «Рейтинга устойчивости
субъектов предпринимательства», внедрённая в Узбекистане в рамках укрепления
цифрового фискального управления. Оценка деятельности юридических лиц
осуществляется на основе автоматизированных алгоритмов с учётом налоговой
дисциплины, финансовой прозрачности, корректности документооборота и уровня
социальной ответственности. В рамках исследования проведён всесторонний анализ
взаимосвязи между рейтингом и фактическими экономическими результатами,
отраслевых и региональных различий, а также методологических расхождений с
системой мониторинга “
CRM-NEW
”. С помощью критерия Краскала–Уоллиса
установлена статистически значимая зависимость между рейтингом и налоговыми
рисками, что позволило обосновать надёжность используемой модели. В статье
предложены концептуальные и прикладные рекомендации по совершенствованию
механизма рейтинговой оценки.
Ключевые слова:
рейтинг устойчивости, налоговая дисциплина, фискальное
управление, финансовая прозрачность, методология рейтинга,
CRM-NEW
, экономическая
эффективность, отраслевой анализ, налоговый риск, статистический анализ.
UOʻK:
336.225.673
645-656
www.sci-p.uz
II SON. 2025
646
ECONOMIC EFFECTIVENESS AND METHODOLOGICAL IMPROVEMENT OF STABILITY
RATING WITHIN THE FRAMEWORK OF DIGITAL FISCAL GOVERNANCE
DSc
Abdullayev Zafarbek
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article analyzes the “Business Entity Stability Rating” system implemented in
Uzbekistan as part of efforts to enhance digital fiscal governance. The evaluation process is based
on automated algorithms that assess legal entities through indicators such as tax discipline,
financial transparency, documentation accuracy, and social responsibility. The study examines the
correlation between rating indicators and actual economic performance, highlights sectoral and
regional disparities, and explores methodological differences with the “CRM
-
NEW” monitoring
system. Using the Kruskal
–
Wallis H test, a statistically significant relationship is identified
between rating categories and tax risk levels, supporting the reliability of the assessment
framework. The paper concludes with conceptual and practical recommendations for improving
the rating mechanism.
Keywords:
stability rating, tax discipline, fiscal governance, financial transparency, rating
methodology, CRM-NEW, economic efficiency, sectoral analysis, tax risk, statistical analysis.
Kirish.
Mamlakatda tadbirkorlik subyektlarini iqtisodiy intizomga undovchi, ularning fiskal xulq-
atvorini baholovchi hamda moliyaviy shaffoflik darajasini aniqlovchi zamonaviy reyting
tizimining joriy etilishi fiskal boshqaruvning raqamli transformatsiyalashuv bosqichida muhim
burilish nuqtasiga aylandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tegilshi qaroriga
(2024)
muvofiq, 2024-yil 1-fevraldan boshlab yuridik shaxslar faoliyatini baholashning
avtomatlashtirilgan reyting tizimi joriy qilindi. Mazkur tizim orqali yuridik shaxslarning
barqarorlik darajasi 23 ta kompleks indikator asosida baholanadi hamda baholash natijalari
elektron platforma orqali real vaqt rejimida shakllantiriladi (Qaror, 2024).
Reyting tizimining joriy etilishi orqali tadbirkorlik subyektlarining qonunchilikka
muvofiq faoliyat yuritish intizomi, soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish va moliyaviy
shaffoflik darajasi aniqlanadi. Ayniqsa, yuqori reytingli (AAA, AA, A) toifalarga mansub
subyektlarga soliq imtiyozlari, QQSni 1 kunda qayt
arish, importdagi soliq summalarini o‘zaro
hisobga olish kabi bir qator rag‘batlantiruvchi chora
-
tadbirlar qo‘llanilishi belgilangan
.
Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, barqarorlik reytingi tizimi, bir tomondan,
davlat
–
biznes munosabatlarida ochiqlik va ishonchni kuchaytirsa, boshqa tomondan esa soliq
boshqaruvi samaradorligini oshirish, fiskal tartib-
intizomni ta’minlash va biznesni
rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Bu tizim, shuningdek, davlat resurslarining samarali
taqsimlanishiga, iqtisodiy faoliyatning rasmiy sektor doirasida yuritilishiga va barqaror
iqtisodiy rivojlanishga asos bo‘luvchi selektiv mexanizm vazifasini ham bajaradi.
Shu nuqtay
i nazardan, mazkur ilmiy ishda O‘zbekiston tajribasida tadbirkorlik
subyektlarining barqarorlik reytingi tizimining shakllanishi, baholash mezonlari,
metodologiyasi, amaliy natijalari, statistik tahlillari hamda xalqaro reyting tizimlari bilan
qiyosiy jihatlari atroflicha o‘rganiladi. Tadqiqot reyting tizimining nazariy asoslari, normativ
-
huquqiy bazasi, baholash indikatorlari, ularning iqtisodiy va institutsional samaradorligi,
hamda real fiskal intizom bilan uyg‘unligi asosida ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishga
qaratilgan.
Adabiyotlar sharhi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi tizimining nazariy-metodologik asosi,
baholash indikatorlari, iqtisodiy samaradorligi va xalqaro amaliyot bilan uyg‘unligi masalalari
milliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan turlicha nuqtai nazardan tahlil etilgan.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
647
Barqarorlik reytingi tizimining nazariy-metodologik asoslari, iqtisodiy samaradorligi va
xalqaro tajribalardagi yondashuvlar milliy va xorijiy manbalarda turlicha nuqtai nazardan
yoritilgan. Quyida adabiyotlar tematik guruhlarga bo‘lingan holda taqdim etiladi.
Xalqaro tadqiqotlar:
Soliq
intizomi va rag‘batlantirish mexanizmlari
Alm, (1999) Tax Compliance and Administration ishida soliq intizomining psixologik va
institutsional omillariga e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, soliqni ixtiyoriy to‘lash darajasi jazodan
ko‘ra ishonch va rag‘batga ko‘proq bog‘liq.
OECD (2017) Tax Administration Comparative Information hisobotlarida raqamli
monitoring va reyting tizimlari orqali soliq xulq-
atvorini rag‘batlantirish samaradorligi
ko‘rsatilgan.
Reyting tizimlari va baholash metodologiyasi
World Bank (2020) Doing Business reytingidagi Paying Taxes indikatori orqali davlatlar
soliq yukini kamaytirish, shaffoflikni ta’minlash va baholash mexanizmlarini shakllantirish
borasida taqqoslash imkonini beradi.
S&P, Moody’s, Fitch Ratings
(2023, 2022)
–
Bu agentliklarning reyting metodologiyalari
kreditga layoqatlilik, fiskal barqarorlik va moliyaviy xavflarni baholaydi. Ayniqsa, S&P Global
(2023) ning “Principles of Credit Ratings” hujjatida reytinglar orqali rag‘batlantirish mexanizmi
chuqur asoslangan.
Selektiv baholash va iqtisodiy xatti-harakat nazariyalari
Becker & Murphy (1988)
–
Iqtisodiy tanlovlar va baholovchi tizimlar orqali xatti-
harakatlarga ijtimoiy signal berish mexanizmi izohlangan. Bu yondashuv selektiv reyting
tizimlarining nazariy negizini beradi.
M
illiy tadqiqotlar (O‘zbekiston tajribasi):
Raqamli fiskal boshqaruv va soliq islohotlari
Saidova (2022)
–
Raqamli iqtisodiyot va fiskal intizom nomli monografiyada nazoratdan
rag‘batga o‘tish yondashuvi, raqamli baholash tizimlarining fiskal
samarasi tahlil qilingan.
Ayupov & Urunov (2019) Raqamli iqtisod va 4.0 industriya asarida avtomatlashtirilgan
axborot tizimlarining soliq boshqaruvidagi institutsional roliga baho beriladi.
Moliyaviy shaffoflik va soliq xulq-atvori
Nazarova (2021) Moliyaviy savodxonlik asoslari darsligida yuridik shaxslarning fiskal
muvofiqligi va shaffof faoliyati uchun baholash tizimlarining o‘rni ko‘rsatilgan.
Bazarova (2024) Soliq tizimini takomillashtirish yo‘llari maqolasida soliq islohotlarining
fiskal intizo
m va iqtisodiy samaradorlikka ta’siri chuqur ko‘rib chiqilgan.
Barqarorlik reytingi tizimi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar
Abdullayev (2025) Barqarorlik reytingi orqali fiskal intizom va biznes muhitini
rag‘batlantirish maqolasida milliy reyting tizimi, uning i
ndikatorlari, xalqaro taqqoslash va
metodologik takomillashtirishlar yoritilgan.
Islomov, G‘ulomov (2023) Tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlash mexanizmlarida reyting
tizimlari maqolasida reyting natijalarining investorlar uchun signal vazifasi sifatidagi roli tahlil
qilingan.
Xalqaro manbalarda reyting tizimi soliq xatti-harakatini ixtiyoriylashtirish, ishonchni
mustahkamlash va rag‘batlantirish usuli sifatida qaralsa, milliy adabiyotlarda bu tizim fiskal
transformatsiyaning markaziy elementi sifatida baholangan. Shuning uchun maqolada reyting
tizimining nazariy asoslari, milliy va xalqaro yondashuvlar qiyosiy tahlili orqali mustahkam
ilmiy yondashuv shakllantirilgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi” tizimini
baholashda normativ-
huquqiy hujjatlar tahlili, statistik ma’lumotlar asosidagi empirik
yondashuv va kontent-
tahlil metodlaridan foydalanildi. Asosiy manbalar sifatida O‘zbekisto
n
www.sci-p.uz
II SON. 2025
648
Respublikasi Prezidentining Qarorlari, Soliq qo‘mitasi va Savdo
-sanoat palatasi tomonidan
e’lon qilingan rasmiy hisobotlar, “my3.soliq.uz” elektron platformasida mavjud reyting
ma’lumotlari, shuningdek reyting tizimi bo‘yicha ochiq statistik bazalar xizm
at qildi.
Tahlil jarayonida “CRM
-
NEW” va “Barqarorlik reytingi” tizimlarining baholash
indikatorlari o‘zaro solishtirildi. Bunda mezonlar xususiyati, baholash algoritmi, formal va real
ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi farqlar aniqlashga yo‘naltirilgan solishtirm
a tahlil (comparative
matrix approach) metodologiyasi qo‘llandi. Tahlil natijalari sektorlar va hududlar kesimida
ajratilgan holda, yuridik shaxslarning yuqori reytingga “AAA”–“A” kirish ko‘rsatkichlari asosida
baholandi.
Soha kesimidagi tafovutlarni aniql
ash uchun iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishilari ya’ni
ishlab chiqarish, chakana savdo, ulgurji savdo, qishloq xo‘jaligi, qurilish, boshqa xizmatlar va
import subyektlari bo‘yicha 2024
-
yil oktabr holatidagi statistik ko‘rsatkichlar asosida hisob
-
kitoblar am
alga oshirildi. Har bir yo‘nalishda yuqori reytingli subyektlar soni va ularning ulushi
aniqlanib, foizlarda ifodalandi. Grafik vizualizatsiya vositasi sifatida foydalanilib, diagrammalar
va ustunli grafiklar tuzildi.
Shuningdek, reyting tizimining metodologik zaif tomonlarini aniqlash uchun kontent-
tahlil asosida me’yoriy mezonlarning amaliy qo‘llanishi, ballarni shakllantirishdagi
anomaliyalar va oshirilgan intizomga asoslangan holatlar o‘rganildi. Baholash mexanizmidagi
mumkin bo‘lgan nomuvofiqliklar, jumladan, faoliyatsiz subyektlarning ball to‘plashi yoki
formal ko‘rsatkichlar asosida reytingda yuqori toifa olish holatlari aniqlanib, ularni bartaraf
etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
Ushbu metodologik yondashuv tadqiqotda tizimli tahlil, raqamli asoslanganlik va amaliy
muammolarni aniqlash orqali reyting tizimini takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlashga
xizmat qildi.
Nazariy-tushunchaviy asoslar.
Barqarorlik (sustainability) - Tadbirkorlik subyektining iqtisodiy faoliyatida uzluksizlikni
ta’mi
nlay olish qobiliyati, moliyaviy barqarorlikni saqlagan holda huquqiy va fiskal
majburiyatlarni muntazam bajarishi. Alm (1999), Becker & Murphy (1988), OECD (2017).
Fiskal intizom (fiscal discipline) - Yuridik shaxs tomonidan davlat byudjeti oldidagi soliq
va boshqa majburiyatlarni qonunchilikda belgilangan muddatda va hajmda bajarish holati. Bu
tushuncha faqat soliq to‘lash bilan emas, balki hisobotlarni o‘z vaqtida va aniq topshirish,
ortiqcha yoki kam to‘lovlarni aniqlashtirish va o‘z vaqtida tuzatishlarni ham o‘z ichiga oladi.
S&P (2023), World Bank (2020.
Moliyaviy shaffoflik (financial transparency) - Korxonaning moliyaviy faoliyati, daromad
va xarajatlari, soliq hisobotlari, aktiv va passivlari, foyda va zararlarining to‘liq, haqqoniy va
elektron shaklda aks ettirilganligi. Bu element investorlar, davlat va boshqa manfaatdor
tomonlar uchun ishonch indikatoridir. Nazarova (2021).
Iqtisodiy faoliyat samaradorligi (economic performance efficiency) - Korxonaning
iqtisodiy resurslardan maksimal natija olgan holda foydalanishi, bu foyda, rentabellik, ish haqi,
eksport hajmi va ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarida ifodalanadi. Fitch Ratings (2022), Bazarova
(2024).
Selektiv mexanizm (selective mechanism) - Reyting tizimi orqali korxonalarni turli
toifalarga ajra
tish, iqtisodiy intizom darajasiga qarab rag‘batlantirish yoki nazoratga olish
mexanizmi. Bu mexanizm orqali davlat resurslari samarali taqsimlanadi: yuqori reytinglilarga
imtiyozlar, past reytinglilarga monitoring. Becker & Murphy (1988).
Sun’iy faoliyat
(pseudo-activity) -
Yuridik shaxs faoliyat yuritmayotgan bo‘lsada, faqat
rasmiy ro‘yxatdan o‘tgan holatda turib, reytingda ball to‘plash imkonini beruvchi, lekin real
iqtisodiy samaradorligi mavjud bo‘lmagan holat.
Bu holatlar reyting tizimining manipulyatsiya
qilinishiga olib kelishi mumkin, ayniqsa, faoliyat davomiyligi bo‘yicha ball oluvchi
indikatorlarda.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
649
Tahlil va natijalar muhokamasi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024
-yil 23-yanvardagi PQ-39-son qaroriga
muvofiq joriy etilgan
“Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi” tizimi doirasida
yuridik shaxslar faoliyati 23 ta kompleks indikatorlar asosida baholanmoqda. Ushbu reyting
metodologiyasi, bir tomondan, soliq intizomi, moliyaviy shaffoflik va faoliyat barqarorligini
ba
holash imkonini bersa, boshqa tomondan esa, rag‘batlantirish va monitoring mexanizmlarini
shakllantirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, yuqori reytingli “AAA”, “AA”, “A” toifalarga mansub
subyektlar iqtisodiy jihatdan eng ishonchli hamda qonunchilikka rioya qiluvchi korxonalar
sifatida e’tirof etilib, ularning soliq intizom ko‘rsatkichlari davlat byudjetiga to‘lovlar hajmi
orqali ham o‘z tasdig‘ini topmoqda.
Yuqori reytingli subyektlar “AAA”, “AA”, “A”
toifadagilar 2024-
yil obtabr holatiga ko‘ra,
jami 7 266 ta
yuridik shaxs barqarorlik reytingining yuqori toifalari bo‘yicha tasniflangan. Bu
toifalar reyting tizimida eng ishonchli, qonunchilikka rioya qiluvchi va moliyaviy intizomga ega
subyektlar sifatida e’tirof etiladi. Bu reyting ballari yigirma uchta indika
tor asosida shakllanib,
ular orasida faoliyat davomiyligi, foydalilik ko‘rsatkichi, soliq va hisobot intizomi, elektron
hujjat aylanishi va ishchi kuchining rasmiylashuvi kabi mezonlar asosiy rol o‘ynaydi.
Yuqori reytingli tadbirkorlik subyektlari tomonidan davlat byudjetiga jami 470 milliard
so‘mdan ortiq soliq to‘lovlari amalga oshirilgan bo‘lib, bu ularning iqtisodiy faoliyatining
barqarorligi va shaffofligini tasdiqlaydi. Reyting va fiskal ko‘rsatkichlarning uyg‘unligi reyting
metodologiyasining amaliy
samarasini ko‘rsatadi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, hududlar kesimida yuqori reytingli subyektlar soni bo‘yicha
Toshkent shahri yetakchi bo‘lib jami 2 787 ta korxona ushbu toifaga kirdi. Bu ko‘rsatkich soliq
boshqaruvi samaradorligi, axborot tizimlari bilan integratsiya darajasi va tadbirkorlik
madaniyatining shakllanganligidan dalolat beradi. Keyingi o‘rinlarda Samarqand viloyati 550
ta va Farg‘ona viloyati 525 ta subyekt bilan o‘rin egallagan bo‘lib, bu hududlarda ham yuqori
reytingli subyektlar salmog‘i or
tib borayotganini anglatadi (1-rasm).
1-
rasm. Hududlar bo‘yicha yuqori reytingli “AAA”, “AA”, “A” subyektlar soni
Ushbu reyting tizimi real soliq intizomi bilan bevosita bog‘liqligini tasdiqlovchi statistik
asoslarga tayangan holda ishlab
chiqilgan bo‘lsada, reyting ballari va haqiqiy to‘lov salohiyati
o‘rtasidagi nisbat doimiy tahlil va monitoringni talab etadi. Shuning uchun yuqori reytingli
subyektlar nafaqat statistika asosida, balki kompleks baholash yondashuvi orqali aniqlanadi.
Tahli
llar shuni ko‘rsatmoqdaki, “AAA”, “AA” va “A” reyting toifalariga mansub yuridik
shaxslar nafaqat yuqori soliq va hisobot intizomiga ega, balki barqaror iqtisodiy faoliyat
yuritayotgan, qonunchilik talablariga rioya qiluvchi subyektlar sifatida e’tirof eti
ladi. Ular
www.sci-p.uz
II SON. 2025
650
tomonidan davlat byudjetiga to‘langan 470 milliard so‘mdan ortiq soliq summasi bu fikrni
tasdiqlovchi muhim fiskal ko‘rsatkich hisoblanadi. Reyting baholash indikatorlarining soliq
boshqaruvi, moliyaviy shaffoflik va faoliyat izchilligini aks ettiruvchi tizimli mezonlarga
asoslanishi, ayni paytda amaliy jihatdan ham ishonchli natijalarni bergani, tizimning
metodologik samaradorligini namoyon etmoqda. Ayniqsa, Toshkent shahri, Samarqand va
Farg‘ona viloyatlarida yuqori reytingli subyektlar sonining nisbatan ko‘pligi hududiy soliq
boshqaruvi samaradorligining va tadbirkorlik madaniyatining yetukligidan dalolat beradi. Shu
bois reyting baholash natijalarini doimiy monitoring qilish va real fiskal salohiyat bilan
uyg‘unligini tahlil qilish, tizimning
xolisligini saqlash hamda kelgusida yanada takomillashtirish
uchun muhim metodologik talab bo‘lib qolmoqda.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini aniqlashda iqtisodiyot tarmoqlari
kesimida kuzatilayotgan tafovutlar reyting tizimi samaradorligini chuqur tahlil qilish zaruratini
yuzaga keltiradi. 2024-
yil oktyabr holatidagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda 568
981 ta yuridik shaxs faoliyat yuritayotgan bo‘lib, ular orasida ishlab chiqaruvchilar, savdo va
xizmat ko‘rsatish subyektlari, qishloq xo‘jaligi korxonalari, qurilish tashkilotlari va boshqa
yo‘nalishlarda ishlovchilar mavjud
(2-rasm).
2-rasm.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini
iqtisodiyot tarmoqlar kesimidagi tahlili
Ishlab chiqaruvchilar umumiy subyektlar sonining 47 427 ta tashkil etadi. Ulardan 228
tasi 0,5% yuqori reytingga, ya’ni “AAA”, “AA” yoki “A” toifalariga kiradi (1
-jadval). Bu holat
ushbu toifadagi korxonalarning ishlab chiqarish jarayoni va moliyaviy faoliyatda aniq hisob-
kitob yuritayotganini, rasmiy hujjatlar va soliq hisobotlarini o‘z vaqtida taqdim etishini
anglatadi. Bundan tashqari, ularning eksport salohiyati yuqori bo‘lib, raqamli fiskal boshqaruv
talablariga muvofiqligi yuqoriligi kuzatilmoqda.
Savdo sohasi, jumladan chakana va ulgurji savdo subyektlari mamlakatdagi eng yirik
tarmoq bo‘lib, umumiy korxonalarning 42 foizini (236 123 ta) tashkil qiladi. Biroq ushbu katta
salmog‘iga qaramay, ularning atigi 280 tasi (0,11%) yuqori reyting toifasiga kir
adi. Bu esa
savdo sohasida mavjud bo‘lgan bir qancha muammolarga ishora qiladi. Xususan, ko‘plab
www.sci-p.uz
II SON. 2025
651
korxonalarda hujjatlarning to‘liq va tizimli yuritilmasligi, realizatsiya va elektron hisobvaraq
-
fakturalar o‘rtasida nomuvofiqliklar hamda soliq qarzdorligi yoki hisobotlarni o‘z vaqtida
topshirmaslik holatlari mavjudligini ushbu muammolar sifatida takidlash mumkin. Bunday
kamchiliklar ushbu sektor reyting ballarining pasayishiga olib kelmoqda va tizimda salbiy
holatlar kuzatilgan bo‘lishi mumkinligiga ishora q
iladi.
1-jadval
Barqarorlik reytingi bo‘yicha sohalar kesimidagi tafovutlar
(2024-yil oktabr holatiga)
Tarmoq
Yuridik shaxslar soni
AAA
–
AA
–
A reytingli
Ulushi (%)
Ishlab chiqaruvchilar
47 427 ta
228 ta
0.5%
Chakana savdo
236 123 ta
280 ta
0.11%
Ulgurji savdo
42 181 ta
181 ta
0.4%
Qishloq xo‘jaligi
115 621 ta
29 ta
0.02%
Qurilish korxonalari
21 093 ta
66 ta
0.3%
Boshqalar
42 644 ta
95 ta
0.22%
Import qiluvchilar
119 ta
0 ta
0%
Jami yuridik shaxslar
568 981 ta
9631 ta
1.69%
Qishloq xo‘jaligi soxasida 115 621 ta yuridik shaxsni qamrab olgan. Reyting tizimi
bo‘yicha ushbu subyektlarning 83,5 foizi quyi toifa —
ya’ni “D” reytingda joylashgan. Bu
ko‘rsatkich tizimdagi eng salbiy natijadir va quyidagi muammolarni yoritadi:
•
Rasmiy hujjatlar va hisob-kitoblar yuritilishining sustligi;
•
Elektron platformalardan foydalana olmaslik (raqamli savodxonlik muammosi);
•
Soliq hisobotlarini topshirishda sustkashlik;
•
Ko‘p hollarda faoliyatning rasmiylashtirilmagan shaklda olib borilishi.
Bu tarmoqning past reytingi aslida nafaqat soliq intizomi, balki umuman institutsional
islohotlardan chetda qolayotganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, mezonlar asosida ballarni
shakllantirishda ko‘pchilik subyektlar asosiy baholash shartlariga yetarlicha javob bera
olmayapti, xususan, elektron hisobvaraq-
faktura, soliq to‘lov intizomi va ijtimoiy himoyadagi
xodimlar bandligi bo‘yicha ko‘rsatkichlar juda past (3
-rasm).
3-
rasm. Iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha yuqori reytingli subyektlar ulushi
www.sci-p.uz
II SON. 2025
652
Soha kesimidagi bu tafovutlar tadbirkorlik subyektlari orasidagi institutsional, texnologik
va moliyaviy tafovutlarni yaqqol namoyon qiladi. Reytingning avtomatlashtirilgan, indikatorlar
asosidagi baholash tizimi iqtisodiyotning qaysi sohalari ilg‘or, qaysilari esa orqada
qolayotganini aniqlash imkonini bermoqda. Ilmiy nuqtai nazardan qaraganda, bu tahlil
tadbirkorlik faoliyatini to‘liq rasmiylashtirish, fiskal shaffoflik va soliq intizomini ta’minlashda
kuchli selektiv (saralovchi) mexanizm bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik subyektlarini baholashda asosiy “
CRM-
NEW”
(Customer Relationship Management
–
yangi formatdagi raqamli monitoring tizimi) va
“Barqarorlik reytingi”
tizim amal qilmoqda. Har ikkala tizim tadbirkorlik subyektlarining
faoliyatini baholashga qaratilgan bo‘lsada, ular o‘zaro sezilarli farqlarga ega.
CRM-NEW tizimi
—
bu soliq organlarining yuridik shaxslar faoliyatini real tushumlar va
fiskal ko‘rsatkichla
r asosida baholovchi
ichki tizimidir. Bu tizimda korxonaning to‘lagan
soliqlari, hisoblangan soliq summasi, tovar aylanmasi va foyda ko‘rsatkichlari hamda amalda
faoliyat yuritayotgan bozor segmentlari asosiy indikator sifatida olinadi. Bu tizim moliyaviy
oqimlarning real hajmiga va fiskal intizomga e’tibor qaratadi. Tahliliy jihatdan,
CRM-NEW
iqtisodiy faoliyat hajmi va budjetga real tushumlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan tizim
bo‘lib,
korxona samaradorligini aniqlashda obyektiv mezon sifatida ko‘riladi.
Barqarorlik reytingi tizimi esa
23 ta ko‘rsatkich asosida avtomatik baholashga
asoslangan
va u elektron hisobvaraq-
fakturalar, soliq hisobotlarining o‘z vaqtida topshirilishi, ijtimoiy
himoyaga muhtoj xodimlar bandligi, rentabellik va faoliyat davomiyligi, kamaytiruvchi va
rag‘batlantiruvchi mezonlar asosida baho beradi. Biroq tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki,
reyting
tizimi mezonlari ayrim holatlarda real fiskal intizomni ifoda etmaydi. Xususan, faoliyatsiz yoki
sun’iy faoliyat yurituvchi subyektlarga 10 b
all berilishi
—
bu 1-mezon (faoliyat davomiyligi)da
vaqtga asoslangan ball berish bilan bog‘liq. Masalan, "PRODUCT" MCHJ faoliyat boshlagan sana
bo‘yicha 10 ball olgan, lekin real tovar aylanmasi yo‘q. Quyidagi jadval bu ikki tizim o‘rtasidagi
konseptual
farqni ko‘rsatadi (2
-jadval).
2-jadval
“CRM
-
NEW” axborot tizimi va “Barqarorlik reytingi” platformasi
o‘rtasida o‘zaro solishtirma farqlar
Ko‘rsatkich
CRM-NEW
Barqarorlik reytingi
Baholash asosi
Real tushum va soliqlar
Formal mezonlar asosida
ball tizimi
Yondashuv
Moliyaviy oqim va
fiskal intizom
Jarayon va rasmiylashtirish
intizomi
Kamchiliklar
Faoliyat ko‘rsatkichlariga
cheklangan
Faoliyatsiz ball olish
imkoniyati
Tahliliy foyda
Budjetga haqiqiy foyda
ko‘rsatkichini beradi
Subyektni tizimiy xatti-
harakatlarga undash
Moslashuvchanlik
Kam
Yuqori (kompleks va
tarmoqlarga xos)
Mazkur tafovut shuni anglatadiki, barqarorlik reytingi tizimi hozirda faqat formal
ko‘rsatkichlar orqali ball berish orqali korxonaning real iqtisodiy samaradorligini to‘liq
baholashda amaliy ishlar olib borish kerakligini anglatish mumkindir. Ayniqsa, vaqtinchalik
rasmiylashtirilgan huquqlar (ijara, faoliyatsiz korxona) orqali yuqori ball olish mumkinligi,
reytingni manipulyatsiya qilish xavfini kuchaytiradi. Shu munosabat bilan quyidagi
takomillashtirish choralari zarur hisoblanadi:
www.sci-p.uz
II SON. 2025
653
•
Birinchidan, reyting tizimining baholash aniqligi va iqtisodiy real holatga mosligini
ta’minlash maqsadid
a, korxonalar faoliyatining real moliyaviy natijalarini aks ettiruvchi sub-
indikatorlar, jumladan real tushumlar hajmi, sof foyda ko‘rsatkichi va to‘langan soliqlar miqdori
kabi mezonlarni reyting formulasiga kiritish maquldir. Bu yondashuv reytingning faqat
hujjatdagi ma’lumotlarga emas, balki iqtisodiy natijalarga asoslanishini ta’minlaydi.
•
Ikkinchidan, “CRM
-
NEW” axborot tizimi va “Barqarorlik reytingi” platformasi o‘rtasida
o‘zaro integratsiyani kuchaytirish zarur. Ayniqsa, ballarni hisoblash jarayonida
real tushum
indikatorlariga asoslanish, reyting natijalarining haqqoniyligini oshiradi hamda moliyaviy
shaffoflikni ta’minlaydi. Bu yondashuv indikatorlarning iqtisodiy mantiqiy bog‘liqligini
mustahkamlaydi.
•
Uchinchidan, reyting tizimida manipulyatsiya qil
ish holatlarini aniqlashga yo‘naltirilgan
zamonaviy algoritmlarni (xususan, anomaly detection algoritmlari) joriy etish maqsadga
muvofiqdir. Masalan, besh yil mobaynida faoliyat yuritgan, biroq hech qanday realizatsiya
amalga oshirmagan subyektlarning avto
matik tarzda aniqlanishi va “xavf belgisi” bilan
belgilanisa tizimda ichki uyg‘unlik va ishonchlilikni oshiradi.
Barqarorlik reytingi tizimi, asosan, korxonalarning soliq intizomi, huquqiy shaffofligi
hamda
ijtimoiy mas’uliyat darajasi
kabi ko‘rsatkichlar
asosida shakllantirilgan bo‘lsada,
eksport hajmi va
sof foyda ko‘rsatkichlari
ayrim hollarda reyting toifalari bilan bevosita
muvofiqlik kasb etmaydi. Ushbu tafovut, amalda reyting mezonlari tarkibida real iqtisodiy
samaradorlikni (ya’ni, ekvivalent tushum va sof foyda ko‘rinishidagi natijalarni)
yetarli
darajada aks ettirmaslik holatini ko‘rsatadi. Bu esa reyting tizimini yanada takomillashtirish
zarurligini va real moliyaviy ko‘rsatkichlar asosida baholash elementlarini kuchaytirishni
taqozo etadi.
Ushbu tadqiqot doirasida reyting toifalari (AAA
–D) bo‘yicha yuridik shaxslarning soliq
xavfi miqdorini tahlil qilishda Kruskal
–Wallis H testi qo‘llanildi. Mazkur test parametrik
bo‘lmagan (non
-
parametric) usul bo‘lib, bir nechta guruhlar (k ≥ 3) orasida taqsim
otlar
o‘rtasida mediana qiymatlari bir xilmi yoki farqlanadimi degan savolga javob beradi. Bu test
ayniqsa, ma’lumotlar normal taqsimlanmagan yoki dispersiyalar teng bo‘lmagan holatlarda
afzal hisoblanadi.
Kruskal
–
Wallis testining statistik qiymati quyidagi formula asosida hisoblanadi:
𝐻 =
12
𝑁(𝑁+1)
∑
𝑅
𝑖
2
𝑛
𝑖
𝑘
𝑖=1
− 3(𝑁 + 1)
(1)
Bu yerda:
•
N
–
jami kuzatuvlar soni,
•
k
–
guruhlar soni (reyting toifalari),
•
𝑛
𝑖
–
har bir
i
-guruhdagi kuzatuvlar soni,
•
𝑅
𝑖
–
i
-
guruhdagi kuzatuvlarning umumiy o‘rin raqamlari yig‘indisi.
Mazkur testda barcha qiymatlar umumiy ro‘yxatga saralanadi va har bir kuzatuvga rank
(tartib raqam) belgilanadi. Har bir guruh uchun bu ranklar yig‘indisi asosida yuqoridagi
formula yordamida statistik H qiymati aniqlanadi.
Tadqiqotd
a reyting toifalari bo‘yicha (AAA, AA, A, BBB, BB, B, CCC, CC, C, D) 9000 dan ortiq
yuridik shaxslarning “xavf summasi (mln so‘m)” ko‘rsatkichlari o‘rganildi. E’tiborga molik jihat
shuki, ba’zi guruhlarda kuzatuvlar soni kam bo‘lganligi sababli test faqat
etarlik hajmdagi
guruhlarda (n ≥ 2) amalga oshirildi.
Statistik tahlil natijalari quyidagicha:
• H statistikasi: H = 756.28
• p
-qiymat: p < 0.0001
Ushbu natijalar reyting toifalari bo‘yicha xavf summasi farqlari mavjudligini statistik
jihatdan
ishonchli ekanligini ko‘rsatadi. Bu esa barqarorlik reytingi tizimi soliq xavfini
differensial baholashda metodologik asosga ega ekanligini tasdiqlaydi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
654
Grafik tahlil natijalari ham bu xulosani qo‘llab
-
quvvatlaydi: “D” va “C” reyting toifalarida
xavf miqdo
ri yuqori va tarqoqligi keng, “AAA”–“A” toifalardagi subyektlarda esa xavf miqdori
ancha past va barqaror. Bu holat reytingning fiskal xavfni aniqlovchi vosita sifatidagi real
mexanizmini namoyon etadi.
Ushbu natija reyting toifalari bo‘yicha soliq xavfi s
ummasining sezilarli farqlanishini
tasdiqlaydi. Ya’ni, reyting tizimining amaliy samarasidan biri sifatida –
past reytingli subyektlar
yuqori xavfga ega bo‘lishi statistik asos bilan isbotlandi (4
-rasm).
4-
rasm. Reyting toifalari bo‘yicha xavf
summasi taqsimoti (boxplot)
Barqarorlik reytingi tizimi nafaqat formal mezonlarga asoslangan ball berish tizimi, balki
soliq xavfini real baholovchi vosita sifatida ham xizmat qilishi mumkin. Bu tizim orqali soliq
xavflari profilaktik tarzda aniqlanishi,
reyting orqali rag‘batlantirish mexanizmlarining
iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qilishi statistik asosda tasdiqlandi.
“AAA”, “AA” va “A” toifalariga mansub subyektlar soni nisbatan kam (9 631 ta yoki 2%)
bo‘lishiga qaramay, ularning har biriga to‘g‘ri keladigan
foyda hajmi,
ish haqi jamg‘armasi
, bir
ishchiga to‘g‘ri keladigan daromad va samaradorlik ko‘rsatkichlari
yuksak darajada. Bu
korxonalar, odatda, korporativ boshqaruv madaniyati shakllangan, fiskal yondashuvda
ixtiyoriylik asosida yuqori tartib-intizomga ega subyektlar hisoblanadi.
Qiziqarli jihati shundaki,
“B” reyting toifasidagi subyektlar tomonidan amalga oshirilgan
eksport hajmi 1 732,2 mln AQSH dollariga yetgan, bu esa AAA, AA va A toifalari umumiy
eksportidan ham yuqori (masalan, AAA
—
67,4 mln, A
—
532,6 mln, AA
—
281,7 mln dollar).
Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki “B” toifasidagi korxonalarda
real iqtisodiy faollik va global
raqobatbardoshlik mavjud
, biroq ular reytingda past ko‘rsatkichga ega bo‘lib, bu holat ularning
soliq intizomida sustlik, hujjatlar yuritilishida nomuvofiqlik, yoki kamaytiruvchi mezonlar
(masalan, hisobotlarga tuzatishlar, qarzdorlik, rasmiy mulk yo‘qligi)
mavjudligini ko‘rsatadi.
Ushbu tafovut shuni ko‘rsatadiki, reyting tizimining amaldagi mezonlari, aso
san, formal
soliq-huquqiy muvofiqlikni
baholashga yo‘naltirilgan bo‘lib,
real iqtisodiy samaradorlikni
to‘laqonli qamrab olmayapti. Boshqacha aytganda,
yuqori foyda yoki eksport hajmiga ega
bo‘lgan korxonalar
ayrim hollarda faqat hujjatlashtirishdagi noaniqliklar yoki reyting
tizimidagi metodologik nomuvofiqliklar sababli past reyting toifalariga tushib qolmoqda. Bu
holat reyting natijalarining iqtisodiy real holatga mosligini pasaytiradi hamda tizimga bo‘lgan
ishonchni susaytirish xavfini tug‘diradi.
Reyting tizimining metodologik asoslarini yanada mustahkamlash, iqtisodiy real holatni
haqqoniy aks ettirish va sun’iy ko‘rsatkichlarning oldini olish maqsadida quyidagi ilmiy
asoslangan takomillashtirish choralarini joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi (5-rasm).
www.sci-p.uz
II SON. 2025
655
5-rasm. Reyting tizimining metodologik asoslarini takomillashtirish choralari
Hozirgi barqarorlik reytingi tizimi, asosan, soliq intizomi va huquqiy muvofiqlik
mezonlariga tayangan holda shakllantirilgan bo‘lib, u
korxonalar faoliyatining eksport
salohiyati, foydalilik darajasi hamda umumiy iqtisodiy samaradorligini yetarli darajada aks
ettira olmayapti. Bu esa reyting tizimining faqat formal va deklarativ yondashuv bilan cheklanib
qolishiga olib keladi.
Shu boisdan, differensial indikatorlar bazasini kengaytirish
, ya’ni reyting modeliga
real
iqtisodiy faollikni aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar
(sof foyda, eksport hajmi, soliq tushumlarining
dinamikasi va yalpi daro
madga nisbati kabi ko‘rsatkichlar)ni kiritish
reytingning iqtisodiy
mazmunini kuchaytiradi. Bunday yondashuv, reyting natijalarini nafaqat fiskal intizom, balki
makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy kontekstdagi haqiqiy samaradorlik
bilan uyg‘unlashtirish
imkonini beradi. Natijada, barqarorlik reytingi nafaqat tartib-intizomni baholovchi vosita, balki
iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantiruvchi strategik indikator
sifatida ham ishlay boshlaydi.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekistonda “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi” tizimining joriy etilishi
iqtisodiy boshqaruvning yangi bosqichini boshlab berdi. Mazkur tizim yuridik shaxslar
faoliyatini 23 ta mezon asosida avtomatlashtirilgan tarzda baholash orqali soliq intizomi,
moliyaviy shaffoflik va institutsional barqarorlikni aniqlashga xizmat qilmoqda. Yuqori
reytingli (“AAA”, “AA”, “A”) subyektlar tomonidan davlat byudjetiga to‘langan soliqlar hajmi
ularning iqtisodiy salohiyatini tasdiqlaydi va reyting tizimining amaliy natijadorligini
k
o‘rsatadi.
Shunga qaramay, reyting tizimining amaldagi metodologiyasi ayrim holatlarda real
iqtisodiy samaradorlikni to‘liq aks ettira olmayotgani kuzatilmoqda. Ayniqsa, faoliyat
ko‘rsatmayotgan yoki rasmiy mulkka ega bo‘lmagan, lekin ball to‘plagan subyek
tlarning
Reyting mezonlari tarkibiga korxonaning sof foydasi, eksport hajmi va to‘langan soliqlar
miqdorining o‘zaro nisbatini ifodalovchi kompozit ko‘rsatkichlar (ya’ni, iqtisodiy
samaradorlik indekslari) kiritilishi lozim. Bu yondashuv korxonaning fiskal intizomi
bilan birga uning real iqtisodiy natijalarini ham baholash imkonini beradi.
Reyting baholash tizimiga “ekvivalent daromadga soliq hissasi” (ya’ni, effektiv fiskal
yondashuv – to‘langan soliqlarni umumiy tushumga nisbatan baholovchi ko‘rsatkich)
indikator sifatida kiritilishi kerak. Bu soliq intizomini daromadga nisbatan obyektiv
tarzda baholashni ta’minlaydi.
Iqtisodiy samaradorlik (real tushum, foyda, eksport) hamda ijtimoiy foyda (doimiy
bandlik yaratish, eksportga yo‘naltirilgan mahsulot ulushi, hududiy ta’sir) kabi
ko‘rsatkichlar rag‘batlantiruvchi mezonlar sifatida alohida modulda ko‘zda tutilishi
lozim. Bu korxonalarning ijobiy ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirini reyting tizimi orqali e’tirof
etish imkonini beradi.
Reyting tizimi va CRM-NEW axborot tizimi o‘rtasida to‘liq ma’lumotlar integratsiyasi
yo‘lga qo‘yilishi zarur. Shu bilan birga, sun’iy ball yig‘ish yoki reytingni manipulyatsiya
qilish holatlarini aniqlashga qaratilgan anomal tahlil algoritmlari joriy etilishi kerak. Bu
yerda mashinaviy o‘rganishga asoslangan algoritmlar orqali normadan chetga chiqqan
xatti-harakatlar (outliers) avtomatik tarzda flag qilinadi va reyting aniqligi oshiriladi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
656
mavjudligi, tizimda formal yondashuvning ustunligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, sektorlar
kesimida, xususan, qishloq xo‘jaligi va savdo tarmoqlarida reyting natijalari juda past bo‘lib, bu
hududiy va tarmoq darajasidagi institutsional tafovutlarni ochib bermoqda.
Shu asosda, reyting tizimini takomillashtirish bo‘yicha quyidagi umumlashtirilgan ilmiy
-
amaliy takliflar bildiriladi. Birinchidan, reyting indikatorlariga real iqtisodiy natijalarni aks
ettiruvchi ko‘rsatkichlar ya’ni sof foyda, eksport
hajmi, soliq tushumlari dinamikasi va ish haqi
jamg‘armasi kabi sub
-indikatorlarni kiritish zarur. Bu yondashuv reyting baholashining faqat
hujjatli emas, balki natijaviy xususiyatini kuchaytiradi.
Ikkinchidan, “CRM
-
NEW” axborot tizimi bilan to‘liq integr
atsiyalashgan holda reyting
formulasining iqtisodiy mantiqiyligini oshirish lozim. Bu orqali real tushumlar va moliyaviy
oqimlar bilan reyting ballari o‘rtasidagi uyg‘unlik ta’minlanadi.
Uchinchidan, reyting manipulyatsiyasining oldini olish uchun sun’iy i
ntizom
ko‘rsatkichlarini aniqlovchi zamonaviy algoritmlar, jumladan, anomaliyani aniqlash tizimlari
(anomaly detection) joriy etilishi maqsadga muvofiqdir.
To‘rtinchidan, sektorlar va biznes subyektlari turlariga moslashtirilgan reyting
modellarini ishlab
chiqish, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi, kichik biznes va eksportga yo‘naltirilgan
korxonalar uchun differensial indikatorlar bazasini shakllantirish zarur.
Nihoyat, reyting tizimi nafaqat nazorat, balki strategik rag‘batlantirish vositasiga
aylanishi uchun uning asosida soliq imtiyozlari, davlat xaridlari, kredit baholash va tashqi
investitsiya salohiyatini belgilovchi mezon sifatida foydalanish taklif etiladi. Bu yondashuv
reyting tizimini fiskal boshqaruvning markaziy elementiga aylantirib, iqtisodiy islohotlarning
chuqurlashuviga xizmat qiladi.
Umuman olganda, reyting tizimining xolisligi, iqtisodiy real holatga mosligi va
rag‘batlantiruvchi mexanizmlar bilan uyg‘unligi uning kelgusidagi barqarorligi va
ishonchliligini belgilovchi muhim omillar bo‘lib qolmo
qda.
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Abdullayev, Z.S. (2025). Barqarorlik reytingi orqali fiskal intizom va biznes muhitini
rag‘batlantirish: O‘zbekiston tajribasi. O‘zbekiston sug‘urta bozori, 1(34), pp. 25–
38.
Alm, J. (1999). Tax Compliance and Administration. Georgia State University, USA.
Ayupov, R.X. & Urunov, R.S. (2019). Raqamli iqtisod va 4.0 Industriya. Innovatsion rivojlanish
jurnali, 4(1), pp. 58
–
67.
Bazarova, E. (2024). O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimini takomillashtirish yo‘llari.
Soliq
siyosati va amaliyoti, 3(19), pp. 11
–
23.
Becker, G. & Murphy, K. (1988). The Family and the State. Journal of Law and Economics, 31(1),
pp. 1
–
18.
Fitch Ratings. (2022). Corporate Rating Methodology. Fitch Group.
Islomov, A. & G‘ulomov, D. (2023). Tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlash mexanizmlarida reyting
tizimlarining o‘rni. Iqtisodiyot va moliya jurnali, 2(46), pp. 42–
53.
Moody’s Investors Service. (2023). Rating Symbols and Definitions. Moody’s Analytics.
Nazarova, S. (2021). Moliyaviy savodxonlik asoslari. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti.
OECD. (2017). Tax Administration Comparative Information Series (TACIS). Paris: OECD
Publishing.
Qaror (2024) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. PQ
-39-son qaror: Tadbirkorlik
subyektlarining barqarorlik reytingin
i joriy etish to‘g‘risida. 23
-yanvar 2024-yil.
Qaror (2024) Vazirlar Mahkamasi. (2024). VMQ-55-son qaror: Barqarorlik reytingi baholash
mezonlari to‘g‘risidagi nizom.
30-yanvar 2024-yil.
S&P Global Ratings. (2023). Principles of Credit Ratings. S&P Global.
Saidova, M. (2022). Raqamli iqtisodiyot va fiskal intizom. Toshkent: Iqtisod-Moliya nashriyoti.
World Bank. (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190 Economies.
Washington, DC: World Bank.
