www.sci-p.uz
II SON. 2025
596
МИНТАҚА АҲОЛИСИ УЧУН САВДО ХИЗМАТЛАРИНИ ИННОВАЦИОН
РИВОЖЛАНТИРИШГА ТИЗИМЛИ ЁНДАШУВ
PhD
Махматқулов Ғолибжон
Иқтисодиёт ва педагогика университети
ORCID: 0000-0003-3717-172X
Қўзиев Анвар
Иқтисодиёт ва педагогика университети
ORCID:0009-0004-7134-5249
Аннотация.
Ушбу мақолада Қашқадарё вилоятининг аҳоли
учун
савдо
хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш моделлари ва
тизимли ёндашув кўрсатилган.
Калит сўзлар
:
савдо корхоналари
,
минтақа
,
электрон тижорат
,
инновацион
ривожлантириш
,
прогнозлаштириш
,
самарадорлик.
СИСТЕМНЫЙ ПОДХОД К ИННОВАЦИОННОМУ РАЗВИТИЮ СФЕРЫ
ТОРГОВЫХ УСЛУГ ДЛЯ НАСЕЛЕНИЯ РЕГИОНА
PhD
Mахматкулов Голибжан
Университет экономики и педагогики
Кузиев Анвар
Университет экономики и педагогики
Аннотация.
В статье показаны модели и системный подход к оценке потенциала
инновационного развития сферы торговых услуг населению Кашкадарьинской области.
Ключевые слова
:
торговые предприятия, регион, электронная коммерция,
инновационное развитие, прогнозирование, эффективность.
A SYSTEMATIC APPROACH TO INNOVATIVE DEVELOPMENT OF THE SPHERE
OF TRADE SERVICES FOR THE POPULATION OF THE REGION
PhD
Makhmatkulov Golibjon
University of Economics and Pedagogy
Kuziev Anvar
University of Economics and Pedagogy
Abstract.
The article presents models and a systematic approach to assessing the potential
for innovative development of the sphere of trade services to the population of the Kashkadarya
region.
Keywords:
trading enterprises, region, e-commerce, innovative development, forecasting,
efficiency.
UOʻK:
316.334.52
596-604
www.sci-p.uz
II SON. 2025
597
Кириш.
Минтақада келгуси йилларда савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
даражаси унинг бугунги инновациялашув ҳолатига бевосита боғлиқ бўлиб,
истиқболдаги инновацион ривожланиш кўрсаткичлари ҳудуднинг жорий салоҳиятига
асосланади.
Тадқиқот жараёнида минтақанинг умумий инновацион ривожланиш салоҳиятини
баҳолаш учун ўз ўрнида аҳолига савдо хизматлари ривожига таъсир этиш характерига
эга, инновация
омили сифатида кўриладиган энг мухим ижтимоий
-
иқтисодий, техник
-
технологик хусусиятли предметлар миқдорий тадқиқ этилди.
Адабиётлар шарҳи.
Асосан кўп сонли чакана савдо фирмалари молиявий маълумотлари асосида товар
айланмаси кўрсаткичининг бошқа кўрсаткичлар билан эмпирик боғлиқлиги тадқиқ
этилади. (Sukhanova, Shirnaeva, Repina, 2019). Шунингдек, чакана савдо айланмаси энг
асосий ижтимоий
-
иқтисодий кўрсаткич сифатида қаралиб, мамлакатнинг иқтисодий
салоҳиятини ҳамда турмуш даражасини акс эттирувчи асосий характердаги омил
сифатида баҳоланади.
Мамлакатимизда савдо хизматларини ривожлантириш юзасидан иқтисодчи
олимлар бир қанча илмий тадқиқотлар олиб боришган. Жумладан, Ғуломов
(1992),
Рузметовларни
(1998)
киритиш мумкин. Улар ўз илмий ишларида миллий
иқтисодиётни ривожлантириш, ҳудудларнинг иқтисодий салоҳиятини ошириш
масалаларига, хизматлар соҳасини, жумладан, савдо хизматларини ривожлантиришга
ҳар томонлама ёндашганлар
.
Иқтисодчи олим Соатов
, (2019)
Ташқи савдо балансини ўртнатиш муҳим аҳамиятга
эга эканлигини таъкидлашади. Ташқи савдо инфляция жиддий ўсишининг олдини
олиши билан бирга ички савдода маҳсулот сиғими ва турини ошишига, провардида
унинг ҳажмининг ошишига таъсир этади.
Савдо хизматалари тармоғининг барқарор ривожланиш шарт
-
шароитлари
ўрганган xорижий олимлар (Vishal Gaur, Marshall
, Fisher, Ananth Raman, (
2008) аксарият
тадқиқотларда товар айланмаси кўрсаткичи марказий белги сифатида қарайди.
Тадқиқот методологияси.
Мақоланинг мақсади Қашқадарё вилоятида рақамли инфратузилмасини яхшилаш
асосида электрон тижорат тизимини ривожлантириш мумкинлигини асослайди.
Шунингдек, вилоят аҳолисининг инновацияларни ўзлаштиришга бўлган рағбати жуда
юқори бўлиб, бу асосий салоҳият мақомига эгадир.
Ушбу мақола мавзусини ёритишда корреляцион
-
регрессион таҳлил, эконометрик
моделлаштириш, прогнозлаш, таҳлил ва бошқа усуллардан фойдаланилган.
Қашқадарё
вилоятининг
аҳолига
савдо
хизматларини
инновацион
ривожлантириш салоҳияти минтақада рақамли инфратузилманинг мавжуд ҳолатидан,
аҳолининг инновацион ривожланишга бўлган табиий эҳтиёжига боғлиқ параметрлар
кўрсаткичидан, рақамли маркетингнинг жорйи этилиш ҳамда электрон тижорат
соҳасининг ривожланганлик даражасидан, савдо тизимидаги фаолият юритаётган
электорон платформалар сифати ва сонидан ва бошқа инновация элементларининг
ҳолатидан келиб чиқиб баҳоланиши мухим деб ҳисоблаймиз. Қашқадарё вилоятининг
савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш сфераси 1
-
расмда келтирилган.
Қашқадарё
вилоятининг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини баҳолаш сфераси учта нимсфера (баҳолаш предмети) дан иборат бўлиб,
уларга минтақанинг рақамли инфратузилмаси, аҳолининг инновацион характердаги
турмуш тарзи сифати, электрон тижорат тизимининг ҳолати киради.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
598
Минтақанинг рақамли инфратузилмаси ўз таркибига хизмат фаолияти
рақамлаштирилган
банкларни,
интернет
тармоғига
уланган
корхона
ва
ташкилотларни, мобиль алоқа тизимига уланган абонент радиостанцияларини, уяли
мобиль алоқа таянч станцияларини, почта хизмати кўрсатувчи ташкилотларни, алоқа
линияларини, логистик бошқарув тизимига аъзо савдо корхоналарини, логистик
транспорт хизмати корхоналарини ва шу кабиларни қамраб олади.
Аҳолининг инновацион характердаги турмуш тарзи сифати аҳолининг электрон
харид қобилиятини, АКТ саводхонлигини, телефон аппарати ва компьютерлар билан
таъминланиш даражасини, аҳолининг электрон тижоратдаги фаоллигини, савдо
корхоналарида инновацион хизматларига эҳтиёжларини, савдо хизматларидаги
инновацияларга рағбатини ўзида мужассам этади.
1-
расм. Савдо корхоналарида хизмат кўрсатиш самарадорлигини оширишнинг
инновацион салоҳият ресурсларини гуруҳлаш схемаси
Манба:
муаллиф томонидан ишлаб чиқилган.
Электрон тижорат тизими рақамли маркетинг хизматларини, интернет
тармоғидаги миллий электрон тижорат расмий бирлашмаларига аъзо савдо
корхоналари фаолиятини, рақамли савдо ва реклама агентликлари фаолиятини, почта
хизмати ва электрон платформалар фаолиятини, электрон савдо шартномалар сони
ҳамда логистик транспорт хизмати фаолиятини қамраб олади.
Мазкур нимсфера таркибий элеменлари бўйича танланган кўрсаткичлар асосида
минтақанинг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш
учун вақтли қатор моделлардан фойдаланамиз.
Қуйидаги жадвалда минтақанинг рақамли инфратузилма нимсферасига оид
таркибий элементлари кўрсаткичларининг қийматлари келтирилган (1
-
жадвал).
Вилоятда фаолият юритаётган рақамлаштирилган банкларнинг жами банклар
сонидаги улуши йиллар давомида ортиб бориши кузатилади. 2000 йилда кўрсаткич 15,8
фоизга тенг бўлган бўлса, 2021 йилга келиб бу кўрсаткич 91,3 фоизга етган. 2021 йилда
2000 йил ва 2010 йилга нисбатан улуш миқдори мос равишда 5,78 ва 1,88 баробарга
ошган.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
599
1-
жадвал
Қашқадарё вилоятининг рақамли инфратузилмаси кўрсаткичлари
Йиллар
Кўрсаткичлар
t
Рақамлаш
-
тирилган
банкларнинг
жами
сонидаги
улуши,
бирлик
(
RIK
1
)
Интернет
тармоғига
уланган
корхона ва
ташкилотлар
улуши,
фоизда
(
RIK
2
)
Мобиль алоқа
тизимига
уланган
абонент
радиостан
-
циялари сони,
мингта
(
RIK
3
)
Уяли
мобиль
алоқа
таянч стан
-
циялари
сони,
мингта
(
RIK
4
)
Логистик
бошқарув
тизимига
аъзо савдо
корхоналари
улуши, фоиз
(
RIK
5
)
Логистик
транспорт
хизмати кор
-
хоналари
сонининг
ўсиш суръати,
фоизда
(
RIK
6
)
2000
15,8
6,9
498,9
0,00
5,1
3,5
2005
30,1
8,1
833,2
0,01
11,8
2,6
2010
48,5
10,9
1 395,4
0,25
19,6
4,8
2011
52,7
11,3
1 420,2
0,38
20,4
5,1
2012
58,2
12,4
1 456,6
0,65
20,8
7,6
2013
61,3
12,9
1 487,3
0,89
23,6
5,8
2014
65,9
13,5
1 533,2
1,11
25,3
6,9
2015
69,5
13,1
1 566,0
1,21
27,9
8,9
2016
72,4
20,1
1 581,4
1,23
31,4
10,1
2017
76,7
20,5
1 687,4
1,40
33,4
12,3
2018
80,9
20,1
1 692,3
1,62
36,8
12,8
2019
83,1
18,7
1 857,8
1,81
39,6
13,4
2020
87,6
14,9
1 996,8
2,41
42,4
12,6
2021
91,3
16,4
2 103,5
2,56
43,5
18,7
Манба:
Ўзбекистон Республикаси статистика қўмитаси, Қашқадарё вилояти статистика
бошқармаси ва Қашқадарё вилояти транспорт бошқармаси маълумотлари асосида муаллиф
томонидан тузилган
.
Сўнги 10 йилликда ўртача ўсиш суръати 5,6 фоизга тенг. Бу кўрсаткич бўйича
тузилган ARIMA(1,0,1) модели (2
-
жадвал) натижаларига кўра кейинги 4 йилда барча
тижорат банклари тўлиқ рақамлаштирилган фаолият кўрсата бошлайди.
2-
жадвал
Қашқадарё вилоятининг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини рақамли инфратузилмаси кўрсаткичлари бўйича тузилган баҳолаш
моделлари
p,d,q
ARIMA (p,d,q)
z-
статистика
𝑹
𝟐
1,0,1
𝑅𝐼𝐾1
𝑡
= 70,03 + 0,97 ∗ 𝑅𝐼𝐾1
𝑡−1
+ 0,88 ∗ 𝜀
𝑡−1
z(a
0
)=3,861
z(a
1
)=23,96
z(a
2
)=2,596
0,98
1,1,1
(1 − 𝐿)𝑅𝐼𝐾2
𝑡
= 0,64 ∗ (1 − 𝐿)𝑅𝐼𝐾2
𝑡−1
− 𝜀
𝑡−1
z(a
1
)=2,207
z(a
2
)=4,257
0,88
1,0,1
𝑅𝐼𝐾3
𝑡
= 1736,12 + 0,95 ∗ 𝑅𝐼𝐾3
𝑡−1
z(a
0
)=5,920
z(a
1
)=14,89
0,93
2,0,1
𝑅𝐼𝐾4
𝑡
= 1,69 + 1,97 ∗ 𝑅𝐼𝐾4
𝑡−1
− 0,99 ∗ 𝑅𝐼𝐾4
𝑡−2
− 0,99 ∗ 𝜀
𝑡−1
z(a
0
)=2,580
z(a
1
)=58,300
z(a
2
)=-82,57
z(a
3
)=-3,328
0,96
1,0,1
𝑅𝐼𝐾5
𝑡
= 32,05 + 1,94 ∗ 𝑅𝐼𝐾5
𝑡−1
− 𝑅𝐼𝐾5
𝑡−2
− 0,99 ∗ 𝜀
𝑡−1
z(a
0
)=26,99
z(a
1
)=114,4
z(a
2
)=-337,8
z(a
3
)=-4,05
0,99
1,1,1
(1 − 𝐿)𝑅𝐼𝐾6
𝑡
= 1,075 − 𝜀
𝑡−1
z(a
0
)=11,67
z(a
2
)=-3,35
0,90
Манба:
муаллиф
томонидан Gretl дастурида ҳисобланган
.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
600
3-
жадвал
Қашқадарё вилояти рақамли инфратузилмаси кўрсаткичларининг
прогноз қийматлари
Прогно
з йили
Кўрсаткичлар
Рақамлашт
ирил
-
ган
банкларни
нг жами
сонидаги
улуши,
бирлик
(
RIK
1
)
Интернет
тар
-
моғига
уланган
корхона ва
таш
-
килотлар
улуши,
фоизда
(
RIK
2
)
Мобиль
алоқа
тизимига
уланган
абонент
радиостан
циялари
сони,
мингта
(
RIK
3
)
Уяли
мобиль
алоқа
таянч
станциял
ари сони,
мингта
(
RIK
4
)
Логистик
бошқарув
тизимига
аъзо савдо
корхона
-
лари
улуши,
фоиз
(
RIK
5
)
Логистик
транспор
т хизмати
кор
-
хоналари
сонининг
ўсиш
суръати,
фоизда
(
RIK
6
)
2021
91,3
16,4
2 103,5
2,56
43,5
18,7
2022
93,7
17,7
2119,6
2,75
44,4
15,9
2023
96,5
18,7
2120,6
2,91
44,6
18,1
2024
98,9
19,5
2152,3
3,04
45,8
18,8
2025
-
20,3
2168,8
3,14
46,9
20,0
2026
-
21,0
2184,6
3,21
48,7
21,0
Ўртача
ўсиш, %
2,7
5,1
0,8
4,6
2,3
2,4
Манба:
муаллиф
томонидан Gretl дастурида ҳисобланган
.
Минтақадаги интернет тармоғига уланган корхона ва ташкилотларнинг улуши
ўсиш тенденциясига эга бўлсада, бироз пастлигича қолмоқда. 2021 йилда 2000 йилга
нисбатан улуш миқдори 2,38 баробарга ошган. Сўнги ўн йилликдаги ўртача ўсиш
суръати 3,8 фоизга тенг. 2
-
жадвалда келтирилган ARIMA
(1,1,1) модел натижаларига
кўра кейинги беш йилликда улуш миқдори 1,28 баробарга ошиб 21,0 фоизга етади.
Ўртача ўсиш суръати 5,1 фоизга тенг бўлади. Мобиль алоқа тизимига уланган абонент
радиостанциялари сони ўсиш тенденциясига эга. Сон миқдори 2021 йилда 2000 йилга
нисбатан 4,22 баробарга ошган. Ўртача ўсиш 4 фоизга тенг. Ушбу кўрсаткич бўйича
ишлаб чиқилган ARIMA(1,0,1) модел натижаларига кўра кейинги беш йилликда
радиостанциялар сони 1,04 баробарга ошиб 2184,6 мингтага етади. Ўртача ўсиш суръати
0,7 фоизни ташкил этади. Уяли мобиль алоқа таянч станциялари сони тезкор ўсиш
тенденциясига эга бўлиб, 2021 йилда 2000 йилга нисбатан 753 фоизга, 2005 йилга
нисбатан эса 10,24 баробарга ошган. Ўртача ўсиш 21 фоизга тенг. Бу кўрсаткич бўйича
тузилган ARIMA
(2,0,1) модел натижаларига кўра кейинги беш йилликда таянч
станциялари сони 1,28 баробарга ошиб, 3,21 мингтага етади, ўртача ўсиш 4,6 фозни
ташкил этади. Минтақада логистик бошқарув тизимига аъзо савдо корхоналари улуши
ўсиш тенденцияли бўлиб, 2021 йилда улуш миқдори 43,5 фоизни ташкил этган. Бу
миқдор 2000 йилга нисбатан 8,5 баробарга кўп. Ўртача ўсиш 7,9 фоизга тенг. Бу
кўрсаткич бўйича иўлаб чиқилган ARIMA(2,0,1) модел натижаларига кўра кейинги беш
йилликда логистик бошқарув тизимига аъзо савдо корхоналари улуши 1,12 баробарга
ошиб, 48,7 фоизни, ҳамда ўртача ўсиш 2,3 фозни ташкил этади. Логистик транспорт
хизмати корхоналари сонининг ўсиш суръати ўзига мос тенденцияли бўлиб, 2021 йилда
усиш суръати 18,7 фоизни ташкил этган. Бу миқдор 2000 йилга нисбатан 5,34 баробарга
кўп. Ўртача ўсиш 13,8 фоизга тенг. Бу кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(1,1,1) модел
натижаларига кўра кейинги беш йилликда логистик транспорт хизмати корхоналари
сонининг ўсиш суръати 1,12 баробарга ошиб, 21 фоизни, ҳамда ўртача ўсиш 2,3 фозни
ташкил этади.
Вилоят аҳолисининг жами харидларида мобиль илова воситаси ёрдамида амалга
оширган харидлар улуши йиллар давомида ортиб бориши кузатилади.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
601
4-
жадвал
Қашқадарё вилояти аҳолининг инновацион характердаги турмуш тарзи
кўрсаткичларининг прогноз қийматлари
Прогноз
йили
Кўрсаткичлар
Аҳолининг
мобиль илова
воситаси
ёрдамида
амалга
оширган
харидлар
улуши,
фоизда
(
AIT
1
)
Аҳолининг
АКТ савод
-
хонлиги,
фоизда
(
AIT
2
)
Аҳолининг
телефон
аппарати
билан таъ
-
минлан
-
ганлик
даражаси, ҳар
100 кишига
(
AIT
3
)
Аҳолининг
интернет
магазин
-
ларда
рўйхатдан
ўтганлари
сони, минг
киши
(
AIT
4
)
Аҳоли актив
-
ларини
нақдлаш
-
тириш
эҳтиёжининг
қондирилиши
, фоизда
(
AIT
5
)
Интернет
тармоғига
уланган
обонентлар
сони,
мингта
(
AIT
6
)
2021
40,3
60,47
71,0
541,32
90,6
1768,94
2022
44,1
61,02
74,26
583,75
88,6
2074,22
2023
48,0
61,05
81,19
637,63
93,7
2367,49
2024
51,9
61,09
85,12
692,46
100,0
2642,52
2025
56,0
61,30
91,50
747,37
-
2893,59
2026
60,0
61,34
91,88
802,29
-
3115,65
Ўртача
ўсиш, %
8,3
0,3
5,3
8,9
2,0
12,0
Манба:
муаллиф
томонидан Gretl дастурида ҳисобланган
.
Бу кўрсакич мазкур амалиётнинг сўнги йилларда юз берганлиги сабабли 2013
йилдан бошлаб қийматланган. 2013 йилда кўрсаткич 0,9 фоизга тенг бўлган бўлса, 2021
йилга келиб бу кўрсаткич 40,3 фоизга етган. 2021 йилда 2010 йилга нисбатан улуш
миқдори 44,77 баробаргача ошган. Сўнги 9 йилликда ўртача ўсиш суръати 73,1 фоизга
тенг. Бу кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA
(1,1,1) модели (3
-
жадвал) натижаларига кўра
кейинги 5 йилда
улуш миқдори 1,5 баробар ошиб 60 фоизга етади. Ўсиш 48,8 фоизга
тенг. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 8,3 фоизга тенг .
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Минтақа аҳолисининг АКТ саводхонлиги 2021 йилга келиб 60,5 фоизни ташкил
этмоқда. Бу 2000 йилга нисбатан 71 баробар кўпга тўғри келади. Сўнги 10 йилда ўртача
ўсиш 13,3 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(1,0,2) модели (2.23
-
жадвал)
натижаларига кўра кейинги 5 йилда улуш миқдори фақат1,4 фоизга ошиб, умумий АКТ
саводлилик даражи 61,34 фоизга етади. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 0,3
фоизга тенг.
Минтақа аҳолисининг телефон аппарати билан таъминланганлик даражаси 2021
йилга келиб ҳар 100 кишига 71 тани ташкил этмоқда. Бу 2010 йилга нисбатан 5.9
баробар кўпга тўғри келади. Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 18,5 фоизга тенг. Кўрсаткич
бўйича тузилган ARIMA(1,1,1) модели натижаларига кўра кейинги 5 йилда телефон
аппаратлари билан таъминланганлик даражаси 29,4 фоизга ошиб, ҳар 100 кишига 92
тага етади. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 5,3 фоизга тенг.
Минтақа аҳолисининг интернет магазинларда рўйхатдан ўтганлари сони 2021
йилга келиб 541,32 минг кишини ташкил этиб, 2015 йилга нисбатан 3 баробар
ошганлиги кузатилади. Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 107,3 фоизга тенг. Кўрсаткич
бўйича тузилган ARIMA(1,1,1)
модели (3
-
жадвал) натижаларига кўра кейинги 5 йилда
минтақада интернет магазинларда рўйхатдан ўтган аҳоли сони 1,48 баробарга ошиб,
802,29 минг кишига етади. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 8,2 фоизга тенг (4
-
жадвал).
Минтақа аҳолиси активларини нақдлаштириш эҳтиёжининг қондирилиш
www.sci-p.uz
II SON. 2025
602
даражаси 2021 йилга келиб 90,6 фоизни ташкил этиб, 2010 йилга нисбатан 13,7 баробар
ошганлиги кузатилади. Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 31,9 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича
тузилган ARIMA(2,1,2) модели (2.23
-
жадвал) натижаларига кўра 2024 йилда минтақада
активларини нақдлаштириш эҳтиёжининг қондирилиш даражаси 100 фоизга етиши
прогноз қилинди (4
-
жадвал).
Минтақада интернет тармоғига уланган обонентлар сони 2021 йилга келиб
1768,94 минг нафарни ташкил этиб, 2015 йилга нисбатан 3,6 баробар ошганлиги
кузатилади. Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 31,6 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган
ARIMA(2,0,1) модели (3
-
жадвал) натижаларига кўра кейинги 5 йилда минтақада
интернет тармоғига уланган обонентлар сони 1,76 баробарга ошиб, 3115,65 минг
кишига етади. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 12 фоизга тенг (4
-
жадвал).
Вилоятда рақамли маркетинг хизматлари улуши йиллар давомида ортиб бориши
кузатилади. Ўсиш тенденциясига эга. 2021 йилга келиб бу кўрсаткич 14,9 фоизга етган.
2021 йилда 2010 йилга нисбатан улуш миқдори 6,47 баробар ошган. Сўнги 10 йилликда
ўртача ўсиш суръати 17 фоизга тенг. Бу нисбатан юқори ўсиш фоизи ҳисобланади. Ушбу
кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(2,1,1) модели натижаларига кўра 2026 йилда улуш
миқдори 1,5 баробар ошиб, рақамли маркетинг хизматлари улуши 22,1 фоизга етади.
Ўсиш суръати кейинги беш йилда 48,3 фоизга, ўртача йиллик ўсиш суръати эса 8,2
фоизга тенг
Минтақада
E
-
tijorat
реестрида
рўйхатдан
ўтган
электрон
тижорат
субъектларининг сони 2021 йилга келиб 12 тага тенг. Минтақада 2018 йилгача E
-tjorat
реестрида бирорта электрон тижорат субъектлари рўйхатдан ўтмаган. Сўнги 2018
-2021
йиллар давомида бу кўрсаткич миқдори 4 тадан 12 тагача ортиб борган, яъни 3
баробарга ошган. Шу тўрт йилда ўртача ўсиш 44,2 фоизга тенг. E
-tjora
t реестрида
рўйхатдан ўтган электрон тижорат субъектларининг сони бўйича тузилган
ARIMA(1,1,1) модели натижаларига кўра кейинги 5 йилда миқдор 1,3 баробар ошиши
таъминланади. 5 йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 5,9 фоизни ташкил этади.
Минтақада рақамли
савдо реклама агентликлари сони 2021 йилга келиб 86 тани
ташкил этмоқда. Бу ерда 2010 йилга нисбатан 4,3 баробар ортишини кузатиш мумкин.
Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 13,6 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(1,1,1)
модели натижаларига кўра кейинги 5 йилда рақамли савдо реклама агентликлари сони
1,34 баробарга ошиб, 115 тага етади. Кейинги 5 йилликда ўртача ўсиш суръати 5,9
фоизга тенг бўлади.
Минтақада почта алоқаси орқали жўнатмалар сони 2021 йилга келиб 101,2
мингтани ташкил этиб, 2015 йилга нисбатан 1,13 баробар ошганлиги кузатилади. Сўнги
10 йилда ўртача ўсиш 0,7 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(2,0,1) модели
натижаларига кўра кейинги 5 йилда минтақада почта алоқаси орқали жўнатмалар сони
79,9 мингтани ташкил этиши прогноз қилинди.
Минтақада электрон савдо шартномалари ўсиш суръати 2021 йилга келиб 11,9
фоизни ташкил этиб, 2010 йилга нисбатан 3,6 баробар ошганлиги кузатилади. Сўнги 10
йилда ўртача ўсиш 12,7 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган ARIMA(2,1,1) модели
(2.26-
жадвал) натижаларига кўра 2026 йилда электрон савдо шартномалари ўсиш
суръати 1,21 баробарга ошиши таъминланади. Минтақада логистик юк айланмаси 2021
йилга келиб 213,251 млн. тонна/ км ни ташкил этиб, 2015 йилга нисбатан 2,25 баробар
ошган. Сўнги 10 йилда ўртача ўсиш 7,4 фоизга тенг. Кўрсаткич бўйича тузилган
ARIMA(2,0,1) модели натижаларига кўра кейинги 5 йилда минтақада логистик юк
айланмаси 1,2 баробарга ошиб, 252,474 млн. тонна/ км га етиши таъминланади. 5
йиллик ўртача йиллик ўсиш суръати 3,4 фоизга тенг (4
-
жадвал). Ушбу моделлаштириш
натижалари асосида минтақанинг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини баҳолаш кўрсаткичларининг олдинги ва кейинги даврлардаги ўртача
ўсиш суръатлари 4
-
жадвалда келтирилган.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
603
4-
жадвал
Қашқадарё вилояти савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини баҳолаш кўрсаткичларининг ўсиш суръати
Баҳолаш
сфераси
номи
Баҳолаш кўрсаткичлари
Ўртача ўсиш
суръати, фоизда
Сўнги
10
йилда
Кейинги
5 йилда
Р
ақамли ин
фрату
зилм
а
к
ўрсатк
ичлари
Рақамлаштирилган тижорат банкларнинг жами сондаги
улуши
5,6
2,7
Интернет тармоғига уланган корхона ва ташкилотлар
улуши
3,8
5,1
Мобиль
алоқа
тизимига
уланган
абонент
радиостанциялари сони
4,0
0,8
Уяли мобиль алоқа таянч станциялари сони
21,0
4,6
Логистик бошқарув тизимига аъзо савдо корхоналари
улуши
7,9
2,3
Логистик транспорт хизматини кўрсатувчи корхоналар
сонининг ўсиш суръати
13,9
2,4
Аҳолининг
иннов
ац
ио
н
хара
к
тер
даг
и тур
м
уш
тарзи
к
ўрсатк
ич
лари
Аҳолининг мобиль илова воситаси ёрдамида амалга
оширган харидлари улуши
60,9
8,3
Аҳолининг АКТ саводхонлиги даражаси
13,2
0,3
Аҳолининг телефон аппарати билан таъминланганлик
даражаси
18,1
5,3
Аҳолининг интернет магазинларда рўйхатдан ўтганлари
сони
107,3
8,9
Аҳоли
электрон
активларини
нақдлаштириш
эҳтиёжининг қондирилиши
31,9
2,0
Интернет тармоғига уланган обонентлар сони
31,6
12,0
Электро
н
тижо
рат
тизи
м
и
к
ўрсатк
ичлари
Рақамли маркетинг хизматлари улуши
16,9
8,2
E-
tjorat реестрида рўйхатдан ўтган электрон тижорат
субъектларининг сони
44,2
5,9
Рақамли савдо реклама агентликлари сони
13,6
6,0
Почта алоқаси орқали жўнатмалар сони
0,7
0,0
Электрон савдо шартномаларининг ўсиш суръати
12,7
3,9
Логистик юк айланмаси
7,4
3,4
Ўртача ўсиш суръати, фоизда
23,0
4,6
Манба:
муаллиф томонидан Gretl дастурида ҳисобланган.
Хулоса ва таклифлар.
Жадвал маълумотларига кўра, минтақада савдо хизматларини ривожлантириш
салоҳиятининг умумий ўртача ўсиш суръати 10,3 фоизга тенг. Натижалар, Қашқадарё
вилоятида рақамли инфратузилмасини яхшилаш асосида электрон тижорат тизимини
ривожлантириш мумкинлигини асослайди. Шунингдек, вилоят аҳолисининг
инновацияларни ўзлаштиришга бўлган рағбати жуда юқори бўлиб, бу асосий салоҳият
мақомига эгадир.
Адабиётлар/Литература/Reference:
Maxmatqulov, G. X. (2023). Savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirishning zamonaviy
uslubiy yondoshuvlari. Innovative Development in Educational Activities, 2 (9), 378
–
386.
Maxmatqulov, G. X. M. (2024). SAVDO SOHASINI SAMARALI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 101-105.
Muhammadiyevich, R. A. (2021). Residence and catering services to the population the
www.sci-p.uz
II SON. 2025
604
importance of econometric modeling in regulatory assessment of consumer requirements to
improve display quality. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(12), 1043-
1048.
Muhammadiy
evich, R. A. (2023). Xizmat ko ‘rsatish sohasining yashash joy va umumiy
ovqatlanish sifat va darajasini oshirish masalalari. Научный Фокус, 1, 589
-592.
Muhammadiyevich, R. A. (2023). Yashash joy (mehmonxona) va umumiy ovqatlanish
xizmatlarini ko ‘rsatishn
ing ichki va tashqi omillari hamda texnik-iqtisodiy sifat darajasi
baholash. Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 3(11), 163-166.
Rakhimov, A. N., and F. D. Jo’rayev. (2022) "A Systematic Approach To The Methodology Of
Agricultural Development And The Strategy Of Econometric Modeling." resmilitaris 12.4: 2164-
2174.
Sukhanova E.I., Shirnaeva S.Y., Repina E.G., (2019). Statistical Research and Modeling of
Retail Turnover in the Russian Federation. SHS Web of Conferences 71, 02004 (2019). Volume 71,
pag 4.
Vishal Gaur, Marshall L. Fisher, Ananth Raman, (2008) An Econometric Analysis of Inventory
Turnover Performance in Retail Services. Management Science 51(2):181-194
Гулямов С.С. и др.
(1992)
Системный анализ эффективности производства в
рыночных условиях. –
Т.: “Мехнат”
.
Махматкулов, Г. (2022). Аҳолига савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини баҳолашда тренд моделларини танлаш мезонлари (Қашқадарё вилояти
мисолида). Экономика и образование, 23(4), 381
-386.
Махматкулов, Ғ. (2022). Аҳолига савдо хизматларини инновацион ривожлантириш
салоҳиятини баҳолашда тренд моделларини танлаш мезонлари (Қашқадарё вилояти
мисолида).
Иқтисодиёт
ва
таълим,
23(4),
381–
386.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol23_iss4/a610
Махматқулов Ғ.Х. Савдо хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланишида
рақамлаштиришнинг аҳамияти “Biznes
-
Ekspert”, 2021., 5 (161)
-
сон 36
-
41 б.
Рахимов, А. (2022). Аҳолига яшаш жой ва умумий овқатланиш хизматлари ривожида
ички ва ёндош тармоқларнинг таъсирини баҳолаш (Қашқадарё вилояти мисолида).
Экономика и образование, 23(4), 397
-402.
Рахимов, А. М. (2021). Услуги по проживанию и обслуживанию населения значение
эконометрического моделирования в нормативной оценке требований потребителей
для улучшения качества отображения. Международный междисциплинарный
исследовательский журнал
Galaxy, 9(12), 1043-1048.
Рузметов Б.Р.
(1998)
Комплексное развитие региона в условиях углубления
экономических реформ. Автореф. дисс. …док. эк. наук. –Т.:
-
39 с.
Соатов С.С. (2019) Ташқи савдо балансини баҳолаш мезонлари. “Иқтисодиёт ва
инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, 216
-
222 б
.
