НАПРАВЛЕНИЯ ПОВЫШЕНИЯ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ СЕКТОРА ДОМОХОЗЯЙСТВ В УЗБЕКИСТАНЕ

www.sci-p.uz

II SON. 2025

695

O‘ZBEKISTONDA UY XO‘JALIKLARI SEKTORINING IQTISODIY FAOLLIGINI

OSHIRISH YO‘NALISHLARI

Berdiyev

G‘ayrat

Guliston davlat universiteti

ORCID: 0000-0001-5037-3452

gayratbek2207@gmail.com

Annotatsiya.

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida uy xo‘jaliklari sektorining

iqtisodiy faolligini oshirish yo‘nalishlari tizimli tahlil

qilingan. Tadqiqot davomida 2019

–

2024

yillar oralig‘idagi statistik ko‘rsatkichlar, mintaqaviy tafovutlar, daromadlar va xarajatlar

dinamikasi, iste’mol strukturasidagi o‘zgarishlar va davlat siyosatining ta’sir kuchi baholandi. Uy
xo‘jaliklarining daromadlarini shakllantirishda mehnat bozori, migratsiya, ijtimoiy to‘lovlar va

raqamli iqtisodiyot omillarining ahamiyati alohida o‘rganildi.

Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki,

uy xo‘jaliklarining real daromadlarida barqarorlik mavjud bo‘lishiga qaramay, ayrim

mintaqalarda resurslar yetishmovchiligi, iste’mol va sarmoya imkoniyatlarining cheklanganligi

kuzatilmoqda. Maqolada uy xo‘jaliklarining iqtisodiy faolligini oshirish uchun beshta asosiy
yo‘nalish taklif etilgan: moliyaviy xizmatlar infrastrukturasi rivoji, oilaviy tadbirkorlikni qo‘llab

-

quvvatlash, ijtimoiy siyosatni takomillashtirish, boshqaruvni raqamlashtirish va hududiy

differensial strategiyalarni ishlab chiqish. Ushbu yondashuvlar uy xo‘jaliklarining moliyaviy

barqarorligi, resurslardan samarali foy

dalanish va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish

imkoniyatlarini kengaytiradi.

Kalit s

o‘zlar

:

uy xo‘jaliklari, iqtisodiy faollik, real daromadlar, iste’mol struktura,

mintaqaviy tafovutlar, moliyaviy barqarorlik, davlat tartibga solishi, oilaviy tadbirkorlik.

НАПРАВЛЕНИЯ ПОВЫШЕНИЯ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ СЕКТОРА

ДОМОХОЗЯЙСТВ В УЗБЕКИСТАНЕ

Бердиев Гайрат

Гулистанский государственный университет

Аннотация.

В статье системно анализируются направления повышения

экономической активности сектора домашних хозяйств в Республике Узбекистан. В

исследовании оценивались статистические показатели за период 2019–2024 годов,

региональные различия, динамика доходов и расходов, изменения в структуре
потребления, а также влияние государственной политики. Отдельно изучалась

значимость таких факторов, как рынок труда, миграция, социальные выплаты и

цифровая экономика, в формировании доходов домохозяйств. Результаты анализа

показали, что, несмотря на стабильность реальных доходов населения, некоторые
регионы испытывают нехватку ресурсов и ограниченные возможности потребления и

инвестиций. В статье предлагается пять основных направлений повышения

экономической активности домохозяйств: развитие инфраструктуры финансовых

услуг, поддержка семейного предпринимательства, совершенствование социальной
политики, цифровизация управления и разработка регионально дифференцированных

стратегий. Эти подходы расширяют возможности домохозяйств по достижению

финансовой стабильности, эффективному использованию ресурсов и содействию

экономическому росту.

UOʻK:

338.012

695-706

www.sci-p.uz

II SON. 2025

696

Ключевые слова:

домохозяйства, экономическая активность, реальные доходы,

структура потребления, региональные различия, финансовая устойчивость,

государственное регулирование, семейное предпринимательство.

DIRECTIONS FOR INCREASING THE ECONOMIC ACTIVITY OF THE

HOUSEHOLD SECTOR IN UZBEKISTAN

Berdiev Gayrat

Gulistan State University

Abstract.

This article systematically analyzes the directions of increasing the economic

activity of the household sector in the Republic of Uzbekistan. During the study, statistical

indicators, regional differences, income and expenditure dynamics, changes in the consumption
structure, and the influence of state policy for the period 2019

–

2024 were assessed. The

importance of the labor market, migration, social payments, and digital economy factors in the

formation of household income was separately studied. The results of the analysis showed that,

despite the stability of real household incomes, some regions are experiencing a shortage of
resources, limited consumption and investment opportunities. The article proposes five main

directions for increasing the economic activity of households: development of financial services

infrastructure, support for family entrepreneurship, improvement of social policy, digitization of

management, and development of regional differential strategies. These approaches expand the

opportunities for households to achieve financial stability, use resources efficiently, and contribute
to economic growth.

Keywords:

households, economic activity, real incomes, consumption structure, regional

differences, financial stability, state regulation, family entrepreneurship.

Kirish

.

Zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning muhim jihatlaridan biri

–

uy xo‘jaliklarining iqtisodiy

tizimdagi o‘rnini aniqlash, ularning moliyaviy barqarorligini ta’minlash va resurslardan

foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish bilan bevosita bog‘liq. Uy xo‘jalik

lari nafaqat

iste’molchi, balki sarmoyador, jamg‘aruvchi va ishlab chiqaruvchi subyekt sifatida ham

iqtisodiy muvozanatga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi (Lusardi & Mitchell, 2014). Ayniqsa, ijtimoiy

adolat tamoyillariga asoslangan iqtisodiy siyosat yuritilayotgan davlatlar, jumladan

O‘zbekiston uchun bu sektorni samarali boshqarish alohida ahamiyat kasb etadi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining so‘nggi yillarda uy xo‘jaliklari daromadlarini

oshirish, oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish, hududiy tengsizlikni kamaytirish va ijtimoiy

himoya tizimini kengaytirishga qaratilgan farmon va qarorlari ushbu yo‘nalishdagi islohotlar
miqyosini kengaytirdi. Biroq amaliyotda uy xo‘jaliklarining real daromadlaridag

i mintaqaviy

tafovutlar, iste’mol strukturasi va moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatlarida sezilarli

nomutanosibliklar saqlanib qolmoqda (World Bank, 2022). Bu esa davlat siyosatini yanada

chuqurlashtirilgan tahlil asosida, segmentatsiyalangan va algoritmik yondashuvlar bilan

boyitishni talab qiladi.

Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, uy xo‘jaliklarini boshqarishda faqat makroiqtisodiy

ko‘rsatkichlarga emas, balki mikro darajadagi xatti

-harakatlar, ehtiyojlar va ehtimoliy xavflarni

hisobga olgan holda davlat siyosati yuritish muhimdir. Gentilini va boshqalar (2022)

tomonidan ishlab chiqilgan “Dynamic Social Protection” modeli, turli uy xo‘jaliklari toifalariga

moslashtirilgan ijtimoiy-iqtisodiy choralarni real vaqt rejimida belgilash imkoniyatini beradi.
Bu esa mintaqaviy disbalanslar va daromadlardagi notekislikni yumshatishga xizmat qiladi.

Ushbu maqolaning asosiy maqsadi

–

O‘zbekiston uy xo‘jaliklari sektorining iqtisodiy

faolligini tahlil qilish, real daromadlar va iste’mol tuzilmasidagi tendensiyalarni aniqlash

hamda davlat siyosatini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiq

ishdan iborat.

www.sci-p.uz

II SON. 2025

697

Tadqiqot 2019

–2024 yillar uchun rasmiy statistik ma’lumotlarga tayanilgan holda, mintaqaviy

kesimda empirik tahlil, regressiya modellashtirish va algoritmik baholash usullariga

asoslanadi.

Adabiyotlar sharhi.

Uy xo‘jaliklari sektori iqtisodiyotning mikroasosiyati sifatida nafaqat aholi turmush

darajasi, balki makroiqtisodiy barqarorlik, bandlik, ijtimoiy adolat va investitsion muhitga ham

sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda global iqtisodiy adabiyotda

ushbu sektorni tartibga

solish va rivojlantirishga oid yondashuvlar yangi bosqichga ko‘tarilgan. Ayniqsa,
pandemiyadan keyingi sharoitda aholi daromadlarining o‘zgaruvchanligi, yashirin iqtisodiy

faoliyatning kuchayishi va ijtimoiy yordam tizimlarining qa

yta ko‘rib chiqilishi bu yo‘nalishda

yangi ilmiy izlanishlarni yuzaga chiqardi.

Abate va boshqalar (2020) COVID-

19 pandemiyasining norasmiy sektor va uy xo‘jaliklari

daromadlariga ta’sirini tahlil qilib, ijtimoiy himoya tizimlarining moslashuvchanligi, real vaqt

monitoringi va ijtimoiy-targetlangan yondashuvlarning yetishmasligi tufay

li uy xo‘jaliklari

iqtisodiy zaiflashishga duch kelganini ko‘rsatadi. Ular iqtisodiy siyosatni faqat byudjetli

transferlar bilan cheklab bo‘lmasligini, balki iqtisodiy faoliyatga jalb etuvchi mexanizmlarni

kuchaytirish zarurligini asoslaydi.

Fernández va Ortiz-Juarez (2021) esa tengsizlik va ijtimoiy nohaqlik holatlarida davlat

aralashuvi mexanizmlarining rolini chuqur o‘rganib, ayniqsa daromadlar bo‘yicha gender va

mintaqaviy tafovutlar uy xo‘jaliklari darajasida qanday iqtisodiy oqibatlarga

olib kelishini

aniqlaydi. Ularning fikricha, uy xo‘jaliklarini siyosiy obyektdan ko‘ra, siyosiy qarorlar

markaziga aylantirish orqali siyosat samaradorligini oshirish mumkin.

Xitoy va Janubiy Koreya tajribasini tahlil qilgan Ma va Lin (2023) tadqiqotida esa raqamli

platformalar orqali uy xo‘jaliklarini iqtisodiy faoliyatga jalb etish, “uyda ishlash”ni qo‘llab

-

quvvatlash va mikrokredit tizimlari orqali resurslarga kirish imkoniyatlarini kengaytirish

samaradorligi ko‘rsatiladi. Bu yondashuvlar O‘zbekiston sharoitida ham mintaqaviy

differensial siyosat yuritish zarurligini tasdiqlaydi.

Jahon banki (2023) “Poverty and Shared Prosperity” hisobotida esa uy xo‘jaliklarining

barqaror iqtisodiy o‘sishga qo‘shayotgan hissasi va ularning daromadlariga ta’sir etuvchi

makro va mikro omillar haqida chuqur tahlil berilgan. Xususan, bandlik sifatining pastligi,

rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanishdagi to‘siqlar va ayollar ishtirokining cheklanganligi

daromadlar va sarmoya darajasini pasaytiruvchi omillar sifatida ko‘rsatilgan.

Ravallion (2020) esa uzoq muddatli turmush darajasi strategiyalarida uy xo‘jaliklari

darajasida ta’sirchan siyosat yuritish uchun indikatorlar tizimini takomillashtirish,

ma’lumotlarni mikro darajada yig‘ish va ularni real vaqt rejimida tahlil qilish muhim

ligini

urg‘ulaydi. U moliyaviy yordam, kredit va investitsiya imkoniyatlarini faqat makro
ko‘rsatkichlarga asoslanib emas, balki uy xo‘jaliklari hayotiy modeli asosida baholashni taklif

etadi.

Xulosa qilib aytganda, so‘nggi yillarda uy xo‘jaliklari sektoriga oid adabiyotlarda

yondashuvlar chuqurlashgan, ya’ni mikroiqtisodiy tahlillar, ijtimoiy guruhlar segmentatsiyasi,

algoritmik tahlillar va raqamli texnologiyalar asosida boshqaruv mexanizmlarini yaratish

muhim ekani isbotlangan. Bu esa O‘zbekiston sharoitida mavjud yondashuvlarni yangilash, real

darajadagi muammolarni aniqlash va mintaqaviy tafovutlarni hisobga olgan holda davlat

siyosatini takomillashtirish uchun zarur ilmiy asos bo‘lib xizmat

qiladi.

Tadqiqot metodologiyasi.

Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasida uy xo‘jaliklari sektorining iqtisodiy

faolligini oshirish, daromadlar dinamikasi va resurslardan foydalanish imkoniyatlarini

baholash asosiy maqsad etib belgilandi. Shu munosabat bilan tadqiqot metodologiyasi

www.sci-p.uz

II SON. 2025

698

zamonaviy iqtisodiy tahlil yondashuvlari, statistik hisob-kitoblar va hududlararo farqlarni
aniqlovchi empirik usullar bilan boyitilgan.

Tadqiqot doirasida O‘zbekiston Respublikasi hududida faoliyat yuritayotgan uy

xo‘jaliklari sektori asosiy ob

yekt sifatida belgilandi. Predmet esa ushbu sektor daromadlarining

shakllanishiga ta’sir qiluvchi iqtisodiy va institutsional omillar hamda mintaqaviy tafovutlar
bo‘yicha iqtisodiy faollik darajasidir. Tadqiqotda 2019–2023 yillar oralig‘idagi rasmiy statist

ik

ma’lumotlar asos qilib olindi. Jumladan, Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki, UNDP va

boshqa xalqaro tashkilotlar hamda ilmiy nashrlar...

Tahliliy yondashuvlar sifatida deskriptiv tahlil, komparativ tahlil, regressiya

modellashtirish, hududiy segmentatsiya va algoritmik baholash vositalari uyg‘unlashtirilgan.

Uy xo‘jaliklarining daromad manbalari, iste’mol struktura, moliyaviy xizmatlarga ki

rish va

xarajatlar ko‘rsatkichlari umumiy baholandi. O‘zbekiston tajribasi boshqa davlatlar –

xususan,

Xitoy, Vyetnam va Indoneziya tajribasi bilan solishtirilib, iqtisodiy faollik darajasidagi farqlar

o‘rganildi.

Uy xo‘jaliklarining real daromadiga ta’sir qiluvchi omillar (ishsizlik darajasi, inflyatsiya,

migratsion pul o‘tkazmalari, kreditga kirish imkoniyati) ko‘p omilli regressiya modeli orqali

tahlil qilindi. Modellashtirishda Y = β0 + β1X1 + β2X2 + ... + βnXn + ε ko‘rinishidagi umumiy

tenglama asosida hisob-kitoblar bajarildi. Bu yerda Y

–

uy xo‘jaligi daromadi, X –

ta’sir etuvchi

iqtisodiy o‘zgaruvchilar, ε –

tasodifiy xatolik sifatida qaralgan.

Tadqiqot doirasida viloyatlar kesimida daromadlar darajasi, iste’mol va sarmoya

imkoniyatlari guruhlarga ajratilib, mintaqaviy segmentatsiya usulida chuqur tahlil qilindi.

Shuningdek, uy xo‘jaliklarining iqtisodiy xatti

-harakatini bashorat qilish imkonini beruvchi

besh bosqichli algoritmik baholash modeli ishlab chiqildi. Hisob-kitoblar Microsoft Excel, SPSS

va Datawrapper dasturlari yordamida amalga oshirildi.

Metodologik asos sifatida ehtiyotkorlik jamg‘arma nazariyasi

(Carroll, 1997), raqamli

inklyuziya va uy xo‘jaliklari kuchlanishini ifodalovchi model (Ma & Lin, 2023) hamda ko‘p omilli
iqtisodiy zaiflik yondashuvi (Ravallion, 2020) dan foydalanildi. Bu yondashuvlar uy xo‘jaliklari

daromadlarini barqarorlashtirish va u

larni iqtisodiy faol subyektga aylantirish bo‘yicha ilmiy

asos vazifasini o‘tadi.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Zamonaviy keng qamrovli islohotlar va tashqi chaqiriqlar sharoitida O‘zbekiston

Respublikasining uy xo‘jaliklari sektoridagi

iqtisodiy faollikni oshirishga qaratilgan davlat

siyosati aholini ijtimoiy qo‘llab

-quvvatlash dasturlarini amalga oshirish va ularning

farovonligini oshirishga yo‘naltirilgan. Xonadonlar holatini tahlil qilish zarurati, ularning

ixtiyorida bo‘lgan resurslar bilan ta’minlanganligi haqida ma’lumot olish, iste’mol, tirikchilik va

rivojlanish uchun xarajatlarni rejalashtirish va qoplashga tayyorlikni aniqlash bilan izohlanadi.

Tematik nashrlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, uy xo‘jaliklarining hududiy xususiyatlar

i, ularning

faoliyat yuritish shakllari va natijadorligi hanuzgacha yetarli darajada o‘rganilmagan.

Zamonaviy islohotlar va tashqi tahdidlar sharoitida O‘zbekiston Respublikasining davlat

siyosati ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish va aholining farovonligini oshirishga

yo‘naltirilgan. Uy xo‘jaliklarining holatini tahlil qilish alohida ahamiyatga ega, c

hunki ularning

mavjud resurslar bilan ta’minlanganligi iste’mol, yashash va rivojlanish xarajatlarini
rejalashtirish imkoniyatlarini belgilaydi. Tematik tadqiqotlar tahlili esa uy xo‘jaliklarining

hududiy xususiyatlari, ularning faoliyat mexanizmlari va natijadorligi yetarlicha

o‘rganilmaganini ko‘rsatmoqda, bu esa davlat tomonidan maqsadli qo‘llab

-quvvatlash

choralarini ishlab chiqishni talab etadi (1-rasm).

www.sci-p.uz

II SON. 2025

699

1-rasm. 2024-

yilda yashash joyiga qarab o‘rganilgan uy xo‘jaliklari tarkibi foizlarda

Manba:

statistika agentligi ma’lumotlari.

Uy xo‘jaliklarining xususiyatlari nafaqat mamlakatning umumiy rivojlanish darajasini,

balki alohida hududlar holatini ham aks ettiradi, chunki ular aniq ijtimoiy-iqtisodiy omillarning

ta’siriga bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasida uy xo‘jaliklarining katta qismi qishloq hududlarda

joylashgani sababli, ularning resurslar bilan ta’minlanishi va iqtisodiy faolligiga

bu holat

sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Uy xo‘jaligi a’zosi hisobiga to‘g‘ri keladigan mavjud resurslar
miqdoridagi farqlar hududiy nomutanosibliklarni ko‘rsatib, aholi daromadlarini oshirish va

turmush sifatini yaxshilashga qaratilgan differensial qo‘llab

-quvvatlash choralarini ishlab

chiqish zaruratini yuzaga keltiradi.

Tahlil natijalariga asoslanib, O‘zbekiston Respublikasida uy xo‘jaliklari sektorining

iqtisodiy faolligini oshirish bo‘yicha quyidagi yo‘nalishlarni ajratish mumkin:

Birinchi yo‘nalish –

moliyaviy xizmatlar infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog‘liq.

Davlat siyosati uy xo‘jaliklarining kredit, depozit dasturlari, sug‘urta va investitsion

mahsulotlar kabi zamonaviy moliyaviy vositalarga kirishini kengaytirishga xizmat qilishi lozim.

Ta’lim dasturlari va axborot kampaniyalari orqali moliyaviy savodxonlikni oshirish oilalarga
o‘z resurslarini samarali boshqarish, xarajatlarni optimallashtirish va jamg‘armalarni

shakllantirish imkonini beradi. Bu esa ularning moliyaviy barqarorligini va iqtisodiy faolligini

sezilarli darajada oshiradi.

Ikkinchi yo‘nalish —

uy xo‘jaliklari doirasida tadbirkorlik faolligini qo‘llab

-quvvatlash va

rivojlantirishni nazarda tutadi. Davlat kichik va o‘rta biznesni yaratish va rivojlantirishda

yordam ko‘rsatishi mumkin, xususan, subsidiya, soliq imtiyozlari hamd

a maslahat xizmatlari

orqali. Qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida zamonaviy texnologiyalar va innovatsion

uslublarni joriy etish qo‘shimcha daromad manbalarini yaratadi va mahalliy iqtisodiy faollikni
rag‘batlantirib, oilalar farovonligini oshiradi.

Uchinchi yo‘nalish —

daromadlar tengsizligini kamaytirishga yo‘naltirilgan ijtimoiy

siyosatni takomillashtirishga qaratilgan. Uy xo‘jaliklarining daromadlari bo‘yicha hududlar

o‘rtasidagi tafovutlarni hisobga olgan holda, kommunal xizmatlar uchun subsidiya

lar, ijtimoiy

to‘lovlar va bandlik dasturlarini o‘z ichiga olgan maqsadli ijtimoiy dasturlarni joriy etish

muhimdir. Bu chora-tadbirlar aholining zaif qatlamlari turmush darajasini oshirish bilan birga,

ichki bozorning iste’mol talabini kuchaytiradi.

To‘rtinchi yo‘nalish —

uy xo‘jaliklari resurslarini boshqarishni raqamlashtirishga

qaratilgan. Davlat xizmatlariga, masofaviy ta’lim dasturlariga va onlayn maslahat xizmatlariga
kirishni ta’minlaydigan axborot tizimlari va elektron platformalarning joriy e

tilishi statistik

ma’lumotlarni tezkor yig‘ish va tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa aholining real ehtiyojlari va

hududiy xususiyatlariga mos davlat yordam choralarini ishlab chiqish va moslashtirishga

xizmat qiladi.

Beshinchi yo‘nalish —

hududiy farqlarni hisobga olgan holda mintaqaviy siyosatni

rivojlantirishdan iborat. Uy xo‘jaliklarining ta’minlanganlik darajasi, iste’mol xatti

-harakati va

tuzilmasini baholash bo‘yicha batafsil tadqiqotlar asosida hududlarga moslas

htirilgan

www.sci-p.uz

II SON. 2025

700

dasturlar ishlab chiqiladi. Davlat yordam choralari mahalliy xususiyatlarga moslashtirilsa,

resurslar teng taqsimlanadi, iqtisodiy faollik rag‘batlantiriladi va ijtimoiy tengsizlik kamayadi

(2-rasm).

Umuman olganda, moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish,

tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab

-quvvatlash, ijtimoiy siyosatni kuchaytirish, boshqaruvni

raqamlashtirish va mintaqaviy dasturlarni ishlab chiqishni o‘z ichiga olgan kompl

eks choralar

uy xo‘jaliklari sektorining iqtisodiy faolligini sezilarli darajada oshiradi. Bu esa aholi

farovonligini ta’minlash va O‘zbekistonning zamonaviy, barqaror rivojlanayotgan iqtisodiyotini

shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.

2-

rasm. O‘zbekiston Respublikasida har bir oila a’zosiga to‘g‘ri keladigan resurslar

hajmining o‘rtacha darajasining oyiga dinamikasi, ming so‘m

Manba:

statistika agentligi ma’lumotlari.

Uy xo‘jaliklarining xususiyatlari nafaqat O‘zbekiston Respublikasi miqyosidagi taraqqiyot

darajasini, balki alohida hududlarning o‘ziga xos ijtimoiy

-

iqtisodiy sharoitlariga bog‘liq holda

ularning rivojlanish darajasini ham aks ettiradi. O‘tkazilgan statistik tadqiqotlar ayrim

hududlarda, ayniqsa qishloq joylarda, uy xo‘jaliklarining ulushi yiri

k shahar

aglomeratsiyalariga nisbatan ancha yuqori ekanligini ko‘rsatmoqda. Aholining bunday hududiy

taqsimoti va xo‘jalik faoliyatining qishloqlarda to‘planishi uy xo‘jaliklarining resurslar bilan

ta’minlanganligi va iqtisodiy holatiga sezilarli ta’sir qi

ladi.

Aholi farovonligi va uy xo‘jaliklari ishtirokchilarining turmush darajasi ularning

daromadlari va moliyaviy resurslarga ega bo‘lishiga bog‘liq. O‘zbekistonning bir qator

hududlarida, xususan agrar yo‘nalishdagi viloyatlarda, uy xo‘jaliklarining o‘rtacha da

romadlari

respublika bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlardan past bo‘lib, bu holat aholining xarid qobiliyatiga,
iste’mol ehtiyojlarini va investitsion xarajatlarni moliyalashtirish imkoniyatlariga salbiy ta’sir

ko‘rsatadi.

Biroq, ayrim hududlarda uy xo‘jaliklarining moliyaviy resurslaridagi yillik o‘sish sur’atlari

mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi mumkin. Bu esa uzoq muddatli

istiqbolda daromadlar o‘rtasidagi tafovutlarni qisqartirish va hayot sif

atini oshirish uchun

ijobiy imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, O‘zbekistondagi uy xo‘jaliklari iqtisodiy faolligi
mavsumiylik bilan chambarchas bog‘liq —

ayniqsa, qishloq xo‘jaligi ishlari davrida, turizm va

bayram mavsumlarida qo‘shimcha daromad manbalari

yuzaga chiqadi (masalan, xizmat

ko‘rsatish, mahsulot realizatsiyasi).

Uy xo‘jaliklari daromadlari tarkibini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, pul tushumlari asosiy

ulushni tashkil qiladi

—

ularning umumiy daromaddagi hissasi 93

–97% atrofida bo‘lib, qolgan

2

–

3% esa tabiiy tushumlar (masalan, uy sharoitida yetishtirilgan sabzavot, meva va boshqa

mahsulotlar) hisobiga to‘g‘ri keladi. Bu esa asosiy mehnat faoliyatidagi ish haqi miqdorini

29

30

32

35

0

5

10

15

20

25

30

35

40

2021

2022

2023

2024

www.sci-p.uz

II SON. 2025

701

oshirish va tadbirkorlik faolligini rivojlantirishni pul daromadlari o‘sishining asosiy omili

sifatida muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi.

Raqamli texnologiyalar jadal joriy etilayotgani va mehnat bozorining transformatsiyasi

sharoitida O‘zbekiston Respublikasida mehnat munosabatlarining yangi shakllari

shakllanmoqda

—

bu to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri ish beruvchilar bilan ham, vositachi agentliklar yok

i

raqamli platformalar orqali ham amalga oshmoqda. Bunday o‘zgarishlar aholining moliyaviy

daromadlarini oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi, o‘zini o‘zi band qilish va tadbirkorlikni

rivojlantiradi, bu esa o‘z navbatida xizmatlar va mahsulotlar hajminin

g oshishi, shuningdek,

davlat byudjetiga tushumlar ko‘payishiga olib keladi.

O‘zbekiston iqtisodiyotining hududiy tuzilmasidagi tafovutlar esa, o‘z navbatida,

hududlarning rivojlanish xususiyatlari va mahalliy iqtisodiy jarayonlarning o‘ziga xosligi bilan

izohlanadi. Masalan, 2024-yil dekabr oyida Toshkent viloyatida aholi jon bosh

iga to‘g‘ri

keladigan daromad taxminan 1 200 000 so‘mni tashkil etdi va bu so‘nggi yillardagi barqaror
o‘sish tendensiyasini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, respublikaning bir qator viloyatlarida aholi

moliyaviy ta’minotining real o‘sish sur’atlari barqarorla

shish tendensiyasiga ega, ijtimoiy

tengsizlik darajasi (Jini indeksi orqali o‘lchanadigan) esa mo‘’tadil bo‘lib qolmoqda, bu esa

qashshoqlik darajasining bosqichma-

bosqich kamayayotganidan dalolat beradi. So‘nggi

ma’lumotlarga ko‘ra, ba’zi hududlarda qashshoqlik darajasi 18% atrofida bo‘lib, umumiy

tendensiya ijobiy yo‘nalishda.

Daromadlarning 20% eng yuqori va 20% eng past guruhlar o‘rtasidagi taqsimoti

ko‘rsatkichlari respublikaning turli hududlarida iqtisodiy resurslar taqsimotidagi sezilarli

nomutanosiblikni ko‘rsatmoqda. Yetakchi iqtisodiy markazlarda aholi daromadlari ancha
yuqori bo‘lib, bu hududlar qishloq joylarga nisbatan ancha ko‘p iqtisodiy samaradorlik

ko‘rsatkichlariga ega. Masalan, Toshkent shahri kabi markaziy hududlarda jon boshiga to‘g‘ri

keladigan daromad ko‘rsatkichlari qishloq xo‘jaligi yetakchilik qiladigan vi

loyatlarga nisbatan

ancha yuqori, bu esa daromadlar tafovutining ortishiga olib kelmoqda va davlat tomonidan faol
aralashuvni, ushbu nomutanosibliklarni kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni talab etadi.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda uy xo‘jaliklari daromadlari yashash joyi, bandlik

shakli va hududiy iqtisodiyot tuzilmasiga bog‘liq holda sezilarli darajada farqlanadi. Markaziy

aglomeratsiyalarda daromad darajasi va turmush sifati qishloq hududlariga nisbatan ancha
yuqori. Qishloq joylarida esa zamonaviy moliyaviy va ijtimoiy resurslarga kirish imkoniyati

cheklangan. Shu sababli, daromadlar tafovutini kamaytirish, qashshoqlikni pasaytirish va

iqtisodiy o‘sishni barqaror taqsimlash maqsadida hududiy xu

susiyatlarga moslashtirilgan

davlat qo‘llab

-

quvvatlash choralarini ishlab chiqish va amalga oshirish zarur bo‘lmoqda.

Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasida uy

xo‘jaliklari sektorini samarali davlat tomonidan tartibga solish uchun kompleks yondashuv

talab etiladi. Bu yondashuv hududiy xususiyatlar, mavsumiy iqtisodiy faollik, ish haqi darajasini

oshirish va tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab

-quvvatlash omillarini inobatga olgan holda

amalga oshirilishi zarur. Raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish, ijtimoiy qo‘llab

-

quvvatlash tizimini takomillashtirish va daromadlarni qayta taqsimlash mexanizmlarini

moslashtirish uy xo‘jaliklarining barqaror rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratib,

mamlakat aholisining umumiy farovonligi va iqtisodiy o‘sishiga muhim hissa qo‘shadi.

Aholining moliyaviy imkoniyatlari tovar va xizmatlarga bo‘lgan xarid qobiliyatini

belgilasa, xarajatlar va jamg‘armalarning ko‘rsatkichlari esa ushbu daromadlarning amalda

qanday ishlatilayotganini ifodalaydi. O‘tkazilgan tadqiqot uy

-joy sharoitlarini baholashda

alohida ahamiyatga ega, chunki iste’mol tuzilmasining asosini aholining turli ijtimoiy guruhlari

tomonidan olingan pul daromadlari tashkil qiladi. Iste’mol xarajatlari tarkibini tahlil qilish
orqali mamlakatdagi joriy iste’mol holatini chuqur baholash, aholi turmush darajasiga ta’sir

qiluvchi omillarni aniqlash va iqtisodiyot transformatsiyasi sharoitida sodir bo‘layotgan

o‘zgarishlar dinamikasini kuzatish mumkin bo‘ladi.

www.sci-p.uz

II SON. 2025

702

2021

–

2024-

yillar davomidagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, har yili respublikada iste’mol

hajmining o‘sish sur’atlari 16% dan 38% gacha bo‘lgan oraliqda bo‘lgan. 2023

-yilda umumiy

iste’mol xarajatlarining kamaygani kuzatilgan bo‘lsa

-da, oziq-ovqat va xizmatlar uchun

sarflangan xarajatlar ulushi umumiy iste’molga nisbatan ortgan. Bu esa iste’molchilarning

xarajatlar tarkibida strukturaviy o‘zgarishlar sodir bo‘layotganini ko‘rsatadi: oziq

-ovqat

mahsulotlariga bo‘lgan xarajatlar nisbatan kamayib borayotgan bir

vaqtda, nooziq-ovqat

mahsulotlari va xizmatlarga sarflar o‘sib bormoqda. Bu holat aholining turmush sifatining

yaxshilanayotganidan va moddiy ehtiyojlarning yaxshiroq qondirilayotganidan dalolat beradi.

Shuningdek, 2021

–

2024-

yillar davomida ayrim hududlarda uy xo‘jaliklari tomonidan

amalga oshirilgan operatsion xarajatlarning taxminan 40% qismi kommunal xizmatlar

to‘lovlariga to‘g‘ri kelgan. Bunda markaziy isitish uchun 11–20%, suv ta’minoti va boshqa

resurslar uchun 1% dan 20% gacha, uy-joy va kommunal xizmatlar uchun esa 14

–

15% atrofida

xarajatlar kuzatilgan. Oziq-

ovqat mahsulotlariga iste’mol ulushining kamayishi fonida umumiy

iste’mol xarajatlarining o‘sishi va nooziq

-

ovqat tovarlariga talabning ko‘pay

ishi aholining

turmush darajasining yaxshilanishiga va iqtisodiy farovonlikning ortishiga xizmat qilmoqda.

Uy xo‘jaliklarining pul daromadlari aholining turli guruhlarining ehtiyojlarini qondirishda

asosiy manba bo‘lib qolmoqda va ularning taqsimoti respublika hududlaridagi iqtisodiy
rivojlanish darajasi hamda iqtisodiy jarayonlarning o‘ziga xos xususiyatlariga

qarab sezilarli

farq qiladi. O‘zbekiston Respublikasining ayrim viloyat va tumanlaridagi pul daromadlari va

iste’mol xarajatlariga oid ma’lumotlar tahliliga asoslanib quyidagi xulosalar chiqarildi.

2021

–

2023-

yillar oralig‘ida aksariyat hududlarda aholining real daromadlari oshgan:

2022-yilda 2021-

yilga nisbatan 9,7% o‘sish qayd etilgan, 2023

-

yilda esa bu ko‘rsatkich 3,4%ni

tashkil qilgan. Shu bilan birga, turmush darajasining oshishi bilan oziq-ovqat mahsulotlariga

bo‘lgan xarajatlar ulushi kamaygan, umumiy iste’mol hajmi ortgan, xarajatlar tuzilmasi esa

asta-sekin nooziq-

ovqat tovarlariga yo‘nalgan. 2023

-

yil ma’lumotlariga ko‘ra, oziq

-ovqat

mahsulotlarini iste’mol qilish 0,2%ga kamaygan bo‘lsa, noozi

q-ovqat tovarlariga xarajatlar

0,4%ga oshgan, bu esa iste’mol faolligining umumiy o‘sishini ko‘rsatadi.

2024-

yilda uy xo‘jaliklarining real pul daromadlari o‘tgan yilga nisbatan 0,8%ga o‘sgan.

Biroq 2021-yildan boshlab ayrim hududlarda real daromadlar pasayish tendensiyasiga ega

bo‘lib, bu holat 2023

-

yildagi musbat dinamika bilan qisman qoplangan: o‘sha yili

real daromad

o‘sishi atigi 0,1%ni tashkil etgan (2022

-

yildagi pensionerlar uchun bir martalik to‘lovlar

hisobga olingan holda). 2024-

yilda esa real daromadlar o‘sish sur’ati 0,8%ni tashkil etib, bu

iste’mol inflyatsiyasining keskin pasayishi bilan bog‘liq

. Jumladan, 2024-yil dekabr oyida

iste’mol narxlari indeksi respublikaning bir qancha hududlarida 3,0%ni tashkil etdi (2023

-yilgi

4,3%ga nisbatan).

2024-

yilda iste’mol kreditlari qisqarishi hisobiga qarz yukining kamayishi uy

xo‘jaliklarining real moliyaviy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, chakana kreditlar o‘sish sur’ati 2023

-yildagi 22,8%dan

2024-

yilda 18,6%ga tushgan. Kredit portfeli, hatto ta’minotsiz kreditlar bo‘yicha ham, sekinroq

o‘sishni namoyon qilgan, bu esa Markaziy bankning, xususan ipoteka kreditlash bo‘yicha

kuchaytirilgan talablariga bog‘liq.

Shunga qaramay, 2024-

yilda uy xo‘jaliklarining real daromadlarini yanada oshirishga

to‘sqinlik qilayotgan bir qator omillar saqlanib qolmoqda. Xususan, ish haqi o‘sishi 2023

-yildagi

ko‘rsatkichlarga nisbatan ancha past bo‘lgan: 2024

-

yil yakuniga ko‘ra o‘rt

acha ish haqi atigi

2,9%ga oshgan (2023-

yilda bu ko‘rsatkich 8,5%ni tashkil etgan). O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining farmoniga ko‘ra, 2023

-

yilda kuzatilgan ish haqi o‘sishi davlat sektorida mehnat

qiluvchi xodimlar ish haqining oshirilishi bilan bog

‘liq edi. Markaziy bank hisob

-kitoblariga

ko‘ra, keyingi davrda davlat sektorida ish haqi o‘sishi faqat 4,6%ni tashkil etgan, bu esa hozirgi

iqtisodiyot sharoitida bu ko‘rsatkichning past elastikligini ko‘rsatadi.

O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024

-yilda uy

xo‘jaliklari daromadlaridagi asosiy o‘sish omili ish haqi bo‘lgan bo‘lib, u +1,7 foizlik punktga

www.sci-p.uz

II SON. 2025

703

oshgan. Eng kam ijobiy ta’sir esa ijtimoiy to‘lovlar (+0,3 p.p.) va boshqa daromadlar (+0,1 p.p.)
hissasiga to‘g‘ri kelgan. Shu bilan birga, majburiy to‘lovlar bo‘yicha salbiy ko‘rsatkich 2023

-

yildagi

–

1,3 foizlik punktdan 2024-yilda

–

0,9 foizlik punktgacha pasaygan. Salbiy foiz stavkasi

esa 2023-yildagi

–

0,3 p.p. ga nisbatan 2024-yilda

–

0,5 p.p. gacha oshgan.

2024-

yilning uchinchi choragida real daromadlar bo‘yicha 2021

-yildan beri eng yuqori

yillik o‘sish qayd etilgan —

+3,1%. Birinchi chorakda uy xo‘jaliklarining real

moliyaviy holati

ijobiy yo‘nalishda davom etgan, garchi 2023

-

yilning to‘rtinchi choragida –

1,8% va

–

0,8% yillik

kamayish kuzatilgan bo‘lsa ham.

Real pul daromadlarining sezilarli kamayishiga asosiy sabab sifatida qo‘shilgan qiymat

solig‘i (QQS) stavkasining 18% dan 20% gacha oshirilgani va iste’mol narxlari indeksining

o‘sishi ko‘rsatilmoqda: 2023

-yil birinchi choragida +2,2%, 2024-

yilda esa o‘rta

cha +5,2%.

Ushbu omillar respublikaning ayrim hududlarida real moliyaviy ko‘rsatkichlar o‘sishiga salbiy

ta’sir ko‘rsatgan.

Pul daromadlarining eng yuqori o‘sishi 2024

-yilning uchinchi choragida (+3,1%)

kuzatilgan bo‘lib, bu 2021

-

yildan buyon qayd etilgan eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi. Bu

natija ish haqi o‘sishi va inflyatsiyaning pasayishi bilan birga, daromadlar bazasini

ng

barqarorligi bilan ham izohlanadi. Taqqoslash uchun, 2023-yilning shu davrida aholining

daromadlari deyarli o‘zgarmagan.

2024-

yil to‘rtinchi choragida inflyatsiya yanada pasaygan bo‘lsa

-da, real daromadlar

o‘sish sur’ati uchinchi chorakka nisbatan sekinlashgan va yillik hisobda +1,1%ni tashkil etgan.

Biroq bu ko‘rsatkich 2023

-yilning shu davriga nisbatan ancha ijobiy

—

o‘sha

vaqtda real

daromadlar

–

0,8%ga kamaygan edi. Shu chorakda real ish haqi yillik hisobda 4,6%ga oshgan

bo‘lib, 0,5 foizlik punkt o‘sishni tashkil etgan va 2023

-yil shu davriga nisbatan 4,1%ga yuqori

bo‘lgan (3

-rasm).

2023-

yilda O‘zbekistonda uy xo‘jaliklarining real daromadlari so‘nggi besh yil ichida

birinchi marta o‘sish qayd etdi. Bu davrda narxlar o‘sishi atigi 0,1%ni tashkil etgan. 2024

-yilda

esa real ish haqi +2,9%ga, pensiyalar esa +1,5%ga oshgan bo‘lib, bu umum

iy real daromadlar

o‘sishidan (+0,8%) yuqori bo‘lgan. Ushbu o‘zgarishlar inflyatsiya va soliq bosimi kabi

muammolarga qaramasdan, iqtisodiyotda ijobiy strukturaviy siljishlar sodir bo‘layotganini

ko‘rsatmoqda.

3-rasm. Ish haqi dinamikasi va CPI, 2019-2024

–

yillarda

Manba:

statistika agentligi ma’lumotlari.

www.sci-p.uz

II SON. 2025

704

Shunday qilib, 2021

–

2024-

yillar davomidagi ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,

O‘zbekistonda uy xo‘jaliklarining pul daromadlari va iste’mol xarajatlari dinamikasi murakkab

va o‘zaro bog‘liq omillar bilan belgilanmoqda. Real daromadlarning inflyatsiyaning pasayishi

va xarajatlar tuzilmasining nooziq-

ovqat tovarlariga yo‘nalishi hisob

iga oshishi aholining

turmush darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Biroq, soliq yukining ortishi, xususan QQS stavkasining ko‘tarilishi, shuningdek davlat

sektorida ish haqi o‘sishining sekinlashuvi barqaror real daromadlar o‘sishiga jiddiy to‘sqinlik

qilmoqda. Ushbu holatlarni inobatga olib, aholining daromadlarini qo‘llab

-quvvatlash, qarz

yukini kamaytirish va mintaqalarda iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishga qaratilgan kompleks
davlat siyosatini amalga oshirish zarurligi ta’kidlanmoqda.

Bunday choralar aholining turmush

darajasini oshirish va mamlakatda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi.

2019-

yilda keskin pasayishdan so‘ng (o‘sha yilga nisbatan –9,0%), O‘zbekiston

Respublikasida real ish haqi barqaror o‘sishni boshladi va 2024

-

yilga kelib bu ko‘rsatkich 2019

-

yilga nisbatan 5,4%ga oshdi. Biroq, ish haqidan farqli o‘laroq, real foydalaniladi

gan daromadlar

hamda pensiyalar pasaygan va inqirozdan oldingi darajaga qaytmagan: 2024-yilda real

pensiyalar 2019-

yildagiga nisbatan 4,6%ga, real daromadlar esa 6,4%ga pastroq bo‘ldi.

Bunga qaramasdan, jon boshiga to‘g‘ri keladigan pul daromadlari tahlil davri davomida,

ayniqsa 2024-

yilda barqaror o‘sishda davom etdi. Xususan, 2024

-

yilda bu ko‘rsatkich 2023

-

yilga nisbatan 6,1%ga oshdi va 1 oyda 35,2 ming so‘mni tashkil etdi —

bu 2023-yildagidan 2,0

ming so‘mga, 2019

-

yildagidan esa 7,8 ming so‘mga yuqoridir.

Ish haqi va jon boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha daromad o‘rtasidagi tafovut

kengaymoqda, bu esa ish haqi o‘sishining tezroq sur’atlar bilan davom etayotganini ko‘rsatadi:

2019-

yildagi 7,1 ming so‘mdan 2024

-

yilda 12,3 ming so‘mgacha.

2024-

yilda minimal ish haqi va yashash minimumi o‘rtasidagi nisbat sezilarli darajada

o‘zgardi. 2019–

2023-

yillar oralig‘ida minimal ish haqi yashash minimumidan ancha past edi.

Biroq, 2022-

yilda "Minimal ish haqi to‘g‘risida"gi qonunga kiritilgan o‘zgartirishga ko‘ra, 2024

-

yil 1-yanvardan boshlab minimal ish haqi avvalgi yilning ikkinchi choragida aniqlangan yashash

minimumidan kam bo‘lmasligi belgilandi. Shunday qilib, 2024

-yilda minimal ish haqi yashash

minimumidan oshib ketdi: mos ravishda 11,3 ming so‘m

va 11,0 ming so‘m.

Bundan tashqari, 2024-yil yanvar oyida Mehnat vazirligi yashash minimumini 2024-

yilning to‘rtinchi choragida 11 012 so‘mdan 10 609 so‘mgacha pasaytirishni nazarda tutgan

normativ hujjat loyihasini taqdim etdi.

O‘zbekiston Respublikasida 2021–

2024-

yillar davomida uy xo‘jaliklarining real

daromadlari va iste’mol xarajatlari bo‘yicha kuzatilgan tendensiyalar mamlakat iqtisodiy
muhitidagi tarkibiy o‘zgarishlar va davlat siyosatining samaradorligini tahlil qilish imk

onini

beradi. Real ish haqi va pul daromadlaridagi o‘sish aholining farovonligini oshirishda muhim

rol o‘ynagan bo‘lsa

-da, pensiyalar va real daromadlarning inqirozdan oldingi darajaga

qaytmasligi bu jarayonning bir tomonlama kechayotganini ko‘rsatadi.

Avvalo, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va yangi mehnat shakllarining shakllanishi

aholining moliyaviy faolligini kuchaytirgan bo‘lsa

-da, bu daromadlar strukturasining notekis

taqsimlanishiga olib kelgan. Ushbu holat Guiso va boshqalarning (2002) tadqiqotlarida

ta’kidlanganidek, turli daromad guruhlari orasida investitsiyalarga kirish imkoniyatlaridagi

farqlarni kuchaytiradi. Ayniqsa, qishloq joylarda yashovchi uy xo‘jaliklarida moliyaviy

resurslarga kirish imkoniyatlarining cheklangani iqtisodiy tengsizlikni saqlab qolmoqda.

Shuningdek, pul daromadlarining real o‘sishiga qaramay, inflyatsiya va soliqqa tortish

siyosatining ahamiyati saqlanib qolmoqda. Bu holat Lusardi va Mitchell (2014) tomonidan

iqtisodiy savodxonlik darajasining pastligi fonida aholining iqtisodiy sharoitlarga

moslashuvchanligini cheklovchi omil sifatida ko‘rsatiladi. Ayniqsa, QQS stavkasining oshirilishi

(18%dan 20%ga) va iste’mol narxlari indeksining o‘sishi uy xo‘jaliklarining xarid qobiliyatiga

bosim o‘tkazgan.

www.sci-p.uz

II SON. 2025

705

Biroq, 2023

–

2024-

yillarda inflyatsiya sur’atining pasayishi va real ish haqi o‘sishining

kuchayishi (Carroll, 1997) "buffer-

stock" jamg‘arish modeliga mos tarzda aholi tomonidan

ehtiyot choralarining kuchayishiga olib keldi. Bu jamg‘arma miqdorining ko‘pay

ishi esa

kelgusida uy xo‘jaliklarining iste’mol va investitsion imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.

Bundan tashqari, davlatning daromadlar siyosatidagi o‘zgarishlari, xususan minimal ish

haqi va yashash minimumi o‘rtasidagi tafovutning bartaraf etilishi (Mahmudova, Raximov, &

Eshquvvatov, 2023), ijtimoiy himoya va tenglikni ta’minlashda muhim qadam bo‘ld

i. Bunday

chora-tadbirlar, Gentilini va boshqalarning (2022) pandemiyadan keyingi davlat aralashuvi

samaradorligi haqidagi tahlillari bilan hamohangdir.

Yana bir muhim masala

–

hududlar o‘rtasida daromadlar taqsimotidagi tafovutlar.

Campbell va Mankiw (1991) tomonidan taklif etilgan daromad va iste’mol o‘rtasidagi bog‘liqlik

modeli asosida, markaziy hududlarda yuqori daromadlar iste’mol hajmini ko‘paytirgan bo‘lsa,

qishloq joylarda bu bog‘liqlik zaifroq ifodalangan. Bu esa davlat siyosatini hududiy

differensiallashgan yondashuv asosida shakllantirish zaruratini yana bir bor tasdiqlaydi.

Xulosa va takliflar.

Tadqiqot natijalari O‘zbekiston Respublikasida uy xo‘jaliklari sektorining iqtisodiy

tizimdagi o‘rni ortib borayotganini, biroq uning to‘liq iqtisodiy salohiyati hali yetarli darajada

safarbar etilmaganini ko‘rsatdi. Empirik tahlillar shuni tasdiqladiki, uy xo‘jaliklari real

daromadlarining o‘sishi ko‘proq iste’mol xarajatlari bilan bog‘liq bo‘lib, moliyaviy jamg‘arma

va investitsiyaviy faollik ko‘rsatkichlari past darajada saqlanib qolmoqda. Ayniqsa, mintaqaviy

farqlar, moliyaviy vositalarga kirish imkoniyatining cheklanganligi, norasmiy bandlik va

migratsiyaviy daromadlarning yuqori ulushi bu sektorning tizimli rivojlanishiga to‘sqinlik

qilayotgan omillar sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Tahlil natijalari asosida uy xo‘jaliklari sektorini davlat tomonidan yanada samarali

tartibga solish, ularning iqtisodiy faolligini oshirish va moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashga qaratilgan quyidagi takliflar ishlab chiqildi:

Uy xo‘jaliklarini iqtisodiy siyosatning markaziy obyektiga aylantirgan holda maxsus

davlat strategiyasini ishlab chiqish. Bu strategiya real daromadlarni oshirish, resurslarga kirish

imkoniyatini kengaytirish va barqaror mehnat faoliyatini ta’minlashga qar

atilishi lozim.

Mintaqaviy tafovutlarni kamaytirish maqsadida viloyatlar kesimida uy xo‘jaliklarining

daromad va iste’mol tuzilmasiga mos differensial yondashuvlarni joriy etish. Bu borada

algoritmik tahlilga asoslangan monitoring tizimi tashkil etilishi maqsadga muvofiq.

Rasmiy moliyaviy xizmatlardan foydalanishni rag‘batlantirish, bank va mikromoliya

xizmatlariga qulaylik yaratish orqali jamg‘arma va investitsiya madaniyatini shakllantirish.

Ayniqsa, ayollar va yoshlar uchun moliyaviy inklyuziya dasturlari muhim ahamiyatga ega.

Oilaviy tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun soliq imtiyozlari, subsidiya va

grantlar, mahalliy infratuzilmalarni rivojlantirish orqali rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni

kengaytirish.

Norasmiy bandlikni qonuniylashtirish, uyda ishlash shakllarini qo‘llab

-quvvatlash va

migratsiyaviy daromadlarni rasmiy moliyaviy tizimlarga yo‘naltirish mexanizmlarini

kuchaytirish.

Umuman olganda, uy xo‘jaliklarining iqtisodiy faolligini oshirish va ularning resurslarini

milliy iqtisodiyotga jalb etish bo‘yicha kompleks yondashuvlar talab etiladi. Taklif etilgan

choralar uy xo‘jaliklarining turmush darajasini oshirish, ijtimoiy

-iqtis

odiy tenglikni ta’minlash

va barqaror o‘sish uchun mustahkam asos yaratadi.

Adabiyotlar

/Литература/Reference:

Abate, G. T., de Weerdt, J., & Poschke, M. (2020). COVID-19 and informal work: Evidence from

11 cities. World Development, 139, 105330. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2020.105330

www.sci-p.uz

II SON. 2025

706

Campbell, J. Y., & Mankiw, N. G. (1991). The response of consumption to income: A cross-

country

investigation.

European

Economic

Review,

35(4),

723

–

756.

https://doi.org/10.1016/0014-2921(91)90031-M

Carroll, C. D. (1997). Buffer-stock saving and the life cycle/permanent income hypothesis.

The Quarterly Journal of Economics, 112(1), 1

–

55. https://doi.org/10.1162/003355397555133

Dostonbek Bahodir O‘G‘I Eshpulatov (2022). O‘ZBEKISTON AGROSANOAT MAJMUASIDA

INNOVATSIYALARNI JORIY QILISH HOLATINI BAHOLASH. Academic research in educational

sciences, TSAU (Conference ), 16-32.

Fernández, M., & Ortiz-Juarez, E. (2021). Inequality and COVID-19: Income, race, and gender.

UNDP Working Paper. https://www.undp.org

Gentilini, U., Almenfi, M., & Dale, P. (2022). Social Protection and Jobs Responses to COVID-

19: A Real-Time Review of Country Measures. World Bank. https://documents.worldbank.org

Guiso, L., Haliassos, M., & Jappelli, T. (2002). Household portfolios. MIT Press.
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The economic importance of financial literacy: Theory

and evidence. Journal of Economic Literature, 52(1), 5

–

44. https://doi.org/10.1257/jel.52.1.5

Ma, Y., & Lin, W. (2023). Household digital participation and inclusive growth: Evidence from

East Asia. Journal of Asian Economics, 86, 101559. https://doi.org/10.1016/j.asieco.2023.101559

Mahmudova, Z., Raximov, A., & Eshquvvatov, N. (2023). Oilaviy tadbirkorlik va uy

xo‘jaliklarining iqtisodiy faolligi: muammolar va yechimlar. Iqtisodiy tadqiqotlar, 5(2), 44–

53.

Ravallion, M. (2020). On measuring global poverty. World Bank Research Observer, 35(2),

112

–

135. https://doi.org/10.1093/wbro/lkaa001

World Bank. (2022). The Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital

Payments, and Resilience in the Age of COVID-19. https://globalfindex.worldbank.org

World Bank. (2023). Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course.

https://www.worldbank.org/psp

Абдувохидов, А., Эшпўлатов, Д., Нурмухаммедова, М., & Қаршибоев, О. (2022).

Инновацион иқтисодиётда импорт ўрнини босувчи саноат ишлаб чиқаришларни ташкил

этиш масалалари. Iqtisodiyot va taʼlim, 23(6), 23

-33.