www.sci-p.uz
II SON. 2025
729
ZAMONAVIY JAMIYATDA IJTIMOIY TADBIRKORLIKNING ROLI
Xodjayev Nodir
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
ORCID: 0009-0007-1772-6827
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy jamiyatda ijtimoiy tadbirkorlikning roli, uning
iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotda
O‘zbekiston misolida ijtimoiy tadbirkorlikning rivojlanish tendensiyalari, davlat tomo
nidan
qo‘llab
-quvvatlash mexanizmlari, subsidiyalar va imtiyozli kreditlar asosidagi amaliy tajribalar
o‘rganildi. Shuningdek, ijtimoiy tadbirkorlikning rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy
muammolar
–
huquqiy bo‘shliqlar, moliyaviy savodxonlikning
pastligi va innovatsion
texnologiyalarning sust joriy etilishi chuqur tahlil etildi. Maqolada mavjud imkoniyatlar asosida
bir qator amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular sohaga institutsional asos
yaratish, qonunchilikni mustahkamlash v
a ijtimoiy innovatsiyalarni rag‘batlantirishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy tadbirkorlik, ijtimoiy adolat, inklyuziv iqtisodiyot, subsidiyalar,
bandlik, O‘zbekiston amaliyoti, ijtimoiy innovatsiyalar, davlat qo‘llab
-quvvatlovi, moliyaviy
savodxonlik, huquqiy asoslar.
РОЛЬ СОЦИАЛЬНОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ
Ходжаев Нодир
Высшая школа бизнеса и предпринимательства при
Кабинете Министров Республики Узбекистан
Аннотация
.
В статье приводится глубокий анализ роли социального
предпринимательства в современном обществе и его значения в обеспечении
экономической и социальной стабильности. В исследовании рассмотрены тенденции
развития социального предпринимательства, механизмы государственной поддержки,
субсидии и практический опыт на основе льготного кредитования в Узбекистане. Также
был проведен глубокий анализ основных проблем, препятствующих развитию
социального предпринимательства, –
пробелов в законодательстве, низкой финансовой
грамотности, медленного внедрения инновационных технологий. В статье разработан
ряд практических предложений и рекомендаций, основанных на существующих
возможностях, направленных на создание институциональной основы сектора,
укрепление законодательства и стимулирование социальных инноваций.
Ключевые слова:
социальное предпринимательство, социальная справедливость,
инклюзивная экономика, субсидии, занятость, узбекская практика, социальные
инновации, государственная поддержка, финансовая грамотность, правовая база.
UOʻK:
330.564.22
729-736
www.sci-p.uz
II SON. 2025
730
THE ROLE OF SOCIAL ENTREPRENEURSHIP IN MODERN SOCIETY
Khodjayev Nodir
Graduate School of Business and Entrepreneurship under the
Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
The article provides an in-depth analysis of the role of social entrepreneurship in
modern society and its importance in ensuring economic and social stability. The study examines
trends in the development of social entrepreneurship, mechanisms of state support, subsidies and
practical experience based on preferential lending in Uzbekistan. A deep analysis of the main
problems hindering the development of social entrepreneurship was also conducted - gaps in
legislation, low financial literacy, slow implementation of innovative technologies. The article
develops a number of practical proposals and recommendations based on existing opportunities
aimed at creating an institutional framework for the sector, strengthening legislation and
stimulating social innovation.
Keywords:
social entrepreneurship, social justice, inclusive economy, subsidies,
employment, Uzbek practice, social innovation, state support, financial literacy, legal framework.
Kirish.
Zamonaviy dunyoda yuz berayotgan tezkor ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida
ijtimoiy tadbirkorlik fenomeni
alohida e’tiborni jalb qilmoqda. Bu hodisa an’anaviy
tadbirkorlikdan farqli o‘laroq, nafaqat moliyaviy foyda olish, balki dolzarb ijtimoiy
muammolarni hal etish, aholi zaif qatlamlarining hayot sifatini yaxshilash, mahalliy
hamjamiyatlarni rivojlantirish v
a barqaror taraqqiyotga hissa qo‘shishga qaratilgan faoliyatdir.
Bugungi kunda jamiyat ishsizlik, qashshoqlik, ekologik tahdidlar, ta’lim va sog’liqni
saqlash xizmatlariga teng imkoniyatlarning yo‘qligi kabi ko‘plab muammolarga duch kelmoqda.
Afsuski, davlat va bozor mexanizmlari bu muammolarni hal etishda har doim ham yetarli
samara bermayapti. Shu sababli, ijtimoiy tadbirkorlik ijtimoiy ahamiyatga ega tashabbuslarni
ilgari surish va ularni amalda ro‘yobga chiqarishda muhim vositaga aylanmoqda. Innovatsion
yondashuvlar va barqaror natijalarga yo‘naltirilgan strategiyalar orqali ijtimoiy tadbirkorlik
jamiyatdagi mavjud bo‘shliqlarni to‘ldirib, ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash infratuzilmasining
muhim qismi bo‘lib bormoqda.
Shu nuqtayi nazardan, ijtimoiy
tadbirkorlikning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni va
ahamiyatini o‘rganish nihoyatda muhimdir. Bu nafaqat ushbu hodisaning ijtimoiy
muammolarni hal etishdagi salohiyatini aniqlashga, balki ushbu sohani rivojlantirish uchun
davlat va fuqarolik jamiyati tomonidan
ko‘rsatilishi mumkin bo‘lgan qo‘llab
-quvvatlash
yo‘nalishlarini belgilashga xizmat qiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Ijtimoiy tadbirkorlik g’oyasi so‘nggi o‘n yilliklarda iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning
innovatsion omili sifatida jahon miqyosida keng e’
tirof etila boshladi. Bu borada muhim ilmiy
ishlardan biri Gregory Dees (1998)
tomonidan yozilgan “The Meaning of Social
Entrepreneurship” nomli maqola bo‘lib, u ijtimoiy tadbirkorlikni ijtimoiy muammolarni hal
qilishga qaratilgan innovatsion faoliyat sifa
tida tavsiflaydi. Deesning ta’kidlashicha, ijtimoiy
tadbirkorlar moliyaviy foydadan ko‘ra, ijtimoiy ta’sirga ustuvor ahamiyat beradi. U klassik
tadbirkorlik tushunchasini ijtimoiy qadriyatlar bilan uyg’unlashtiradi, bu esa ijtimoiy
innovatsiyalarni ilgari
surishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi (Dees, 1998).
Muhammad Yunus o‘zining “Creating a World Without Poverty: Social Business and the
Future of Capitalism” asarida ijtimoiy tadbirkorlikning “ijtimoiy biznes” shakliga urg’u beradi.
U Grameen Bank modeli
orqali kambag’allikka qarshi kurashishda mikrokreditlar orqali
ijtimoiy o‘zgarishlarga erishish mumkinligini amalda isbotlaydi. Yunusga ko‘ra, ijtimoiy biznes
www.sci-p.uz
II SON. 2025
731
foyda olishni emas, balki muayyan ijtimoiy muammoni hal qilishni maqsad qiladi. U kapitalistik
t
izim ichida insonparvarlik yondashuvini qo‘llab
-quvvatlaydi (Yunus, 2007).
Nicholls (2006) tomonidan tahrirlangan “Social Entrepreneurship: New Models of
Sustainable Social Change” kitobida ijtimoiy tadbirkorlik turli shakllar va kontekstlarda qanday
namoy
on bo‘lishi tahlil qilinadi. Muallif ijtimoiy tadbirkorlikni barqaror rivojlanish, ijtimoiy
kapital shakllanishi va fuqarolik jamiyatining mustahkamlanishi bilan bog’liq jarayon sifatida
qaraydi. Nicholls ijtimoiy tadbirkorlikning jamiyatda institutsional
o‘zgarishlarni amalga
oshirish qudratiga egaligini ko‘rsatadi.
Bornstein va Davis (2010) o‘zlarining “Social Entrepreneurship: What Everyone Needs to
Know” nomli asarlarida ijtimoiy tadbirkorlarni “muammo hal qiluvchi liderlar” deb ataydi. Ular
ijtimoiy tadbirkorlar mavjud tizimlardagi nomukammalliklarni anglab, ularni isloh qilishga
intiluvchi tashabbuskor shaxslar sifatida namoyon bo‘lishini qayd etadilar. Asarda ko‘plab real
misollar orqali ijtimoiy tadbirkorlikning global miqyosdagi ta’siri ochib berila
di.
O‘zbekiston olimlaridan Davletova va Xidirovning tadqiqotida ijtimoiy tadbirkorlik milliy
kontekstda yoritiladi. Mualliflar O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlikni rag’batlantirish
mexanizmlari, huquqiy asoslar va mavjud to‘siqlarni tahlil qilib, sohanin
g rivoji uchun aniq
takliflarni ilgari surishadi. Ularning fikricha, ijtimoiy tadbirkorlik jamiyatdagi zaif qatlamlarni
iqtisodiy faoliyatga jalb etishda muhim vosita bo‘lishi mumkin (Davletova, Xidirov, 2020).
MDH hududidagi yondashuvlarga
to‘xtaladigan bo‘lsak, Rossiyalik tadqiqotchilar
Lebedeva va Popova (2018) o‘zlarining ilmiy maqolalarida ijtimoiy tadbirkorlikning
jamiyatdagi inklyuziv rivojlanishga qo‘shgan hissasini tahlil qiladilar. Ularning tadqiqotida
ijtimoiy tadbirkorlik ijtimoiy xizmatlar sifati, mehnat bandligi va aholining zaif qatlamlarini
qo‘llab
-
quvvatlash orqali ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilishi ko‘rsatiladi.
Xalqaro miqyosda yana bir muhim tadqiqot Martin va Osberg tomonidan taklif etilgan
modeldir. Olimlar tomonidan ijtimoiy tadbirkorlik boshqa turdagi faoliyatlardan, xususan,
xayriya va klassik biznesdan ajratib ko‘rsatiladi. Ular ijtimoiy tadbirkorlikni innovatsionlik,
barqarorlik va keng ko‘lamdagi ijtimoiy ta’sir kabi belgilari asosida farqlaydilar (Ma
rtin,
Osberg, 2007).
Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy tadbirkorlik bugungi kunda turli
yondashuvlarga ega bo‘lgan murakkab tushuncha sifatida qaralmoqda. Ba’zi mualliflar ijtimoiy
tadbirkorlikni ijtimoiy muammolar yechimi orqali yangi qiymat yaratish vositasi sifatida
ko‘rishsa, boshqalar uni ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlovchi mexanizm sifatida
baholashmoqda. Umumiy xulosa sifatida aytish mumkinki, ijtimoiy tadbirkorlik nafaqat
iqtisodiy samaradorlikni, balki ijtimoiy ahami
yatni ham o‘zida mujassam etgan holda
zamonaviy jamiyat uchun muhim yo‘nalishlardan biriga aylanmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqola ijtimoiy tadbirkorlik haqidagi nazariy bilimlarga asoslangan. Tadqiqot
jarayonida qiyosiy tahlil, tizimlashtirish, induksiya, deduksiyadan foydalangan holda ilmiy
natijalar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Ijtimoiy tadbirkorlik zamonaviy jamiyatda an’anaviy biznes va ijtimoiy missiyani
uyg’unlashtiruvchi innovatsion faoliyat shaklidir. U klassik daro
mad olish modelidan farqli
o‘laroq, ijtimoiy muammolarni hal qilishni asosiy maqsad qilib qo‘yadi. Ijtimoiy tadbirkorlar
odatda jamiyatda mavjud bo‘lgan tengsizlik, atrof
-
muhit ifloslanishi, nogironligi bo‘lgan
shaxslar, kam ta’minlangan qatlamlar va ishsizlik kabi dolzarb masalalarni o‘z biznes g’oyalari
orqali hal etishga intiladilar. Bu esa, ularni oddiy tadbirkorlardan ajratib turadigan muhim
jihatdir: foyda olish ular uchun yakuniy maqsad emas, balki ijtimoiy o‘zgarishlarga erishish
vositasidir.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
732
Zamonaviy ijtimoiy tadbirkorlikning yondashuvlarida iqtisodiy samaradorlik bilan bir
qatorda ijtimoiy adolatni ta’minlash, barcha qatlamlar uchun teng imkoniyatlar yaratish,
xizmatlar va resurslardan foydalanishda inklyuzivlik tamoyillarini qaror toptirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, raqamli transformatsiya bu sohada yangi ufqlarni ochib
bermoqda
—
masalan, sun’iy intellekt, mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali aholining
zaif qatlamlariga sog’liqni saqlash, ta’lim va moliyaviy xizmatlar ko‘rsati
sh imkoniyatlari
kengaymoqda.
Global miqyosda ijtimoiy tadbirkorlikning roli kuchayib bormoqda. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining 2030 yilgacha mo‘ljallangan Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDGs) doirasida
ijtimoiy tadbirkorlik ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda kambag’allikni kamaytirish,
gender tengligini ta’minlash, ekologik barqarorlikni oshirish, sifatli ta’lim va sog’liqni saqlash
xizmatlarini rivojlantirishda muhim vosita sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, 4
-maqsad (Sifatli
ta’lim), 5
-maqsad (Gender tengligi), 8-
maqsad (Munozaratli iqtisodiy o‘sish va munosib ish
o‘rinlari) va 10
-maqsad (Tengsizlikni qisqartirish) ijtimoiy tadbirkorlik faoliyatining
markazida turadi.
Yevropa, Janubi-Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasi va Afrika mintaqalarida minglab ijtimoiy
startaplar va notijorat bizneslar hukumatlar bilan hamkorlikda ishlayapti. Masalan,
Hindistonda ayollarni tikuvchilik sohasida ish bilan ta’minlovchi SEWA (Self
-Employed
Women’s Association) kabi tashkilotlar millionlab ayollarga iqtisodiy musta
qillik bergan.
Ruandada esa, Zipline kompaniyasi dronlar orqali qishloqlarga tez tibbiy yordam yetkazish
bo‘yicha ilg’or model yaratdi. Bu kabi misollar ijtimoiy tadbirkorlikning iqtisodiy samaradorlik
va ijtimoiy transformatsiyani uyg’unlashtirgan samarali mexanizm ekanini ko‘rsatadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, ijtimoiy tadbirkorlik
–
bu oddiy biznes emas, balki
jamiyatni ijobiy o‘zgartirishga qaratilgan harakatdir deb xech bir mubolag’asiz aytishimiz
mumkin. U innovatsion g’oyalar, barqaror modellar v
a insonparvar yondashuvlar orqali
jamiyat muammolarini hal qilishning ilg’or yo‘li bo‘lib, zamonaviy dunyoda ijtimoiy barqarorlik
va adolatni ta’minlashda tobora muhim o‘rin egallamoqda.
O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik nisbatan yangi tushuncha bo‘lishi
ga qaramay, u
so‘nggi yillarda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Rivojlanayotgan
iqtisodiyot va jamiyatdagi ijtimoiy muammolar, ayniqsa, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlari
–
ayollar, yoshlar, nogironlar va kam ta’minl
angan oilalarning ijtimoiy-iqtisodiy
faolligini oshirishga qaratilgan dasturlar ijtimoiy tadbirkorlik uchun real zamin yaratdi.
Ijtimoiy tadbirkorlik bugungi kunda nafaqat ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish, balki barqaror
bandlik, xizmat ko‘rsatish sifati
va mahalliy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish
vositasi sifatida ko‘rilmoqda.
Hukumat tomonidan so‘nggi yillarda amalga oshirilgan “Yoshlar –
kelajagimiz”, “Ayollar
daftari”, “Temir daftar” kabi ijtimoiy dasturlar ijtimoiy tadbirkorlikni rag’batlantirishda muhim
bosqich bo‘ldi. Ushbu dasturlar doirasida yoshlar va ayollar uchun imtiyozli kreditlar,
subsidiyalar, professional o‘qitish, yuridik yordam va marketing ko‘magi ko‘rsatildi.
2023-yil yakuniga qadar erishilgan natijalar sifatida quyidagilarni qayd etishimiz
mumkin:
-
185 mingdan ortiq yoshlar va ayollar ijtimoiy yo‘naltirilgan biznesni yo‘lga qo‘ygan. Bu
raqam O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik tushunchasining nafaqat shakllanayotganini, balki
amaliyotda kengayib borayotganini anglatadi;
-
Har 4 nafar subsidiyalangan tadbirkordan 1 nafari ayollar yoki nogironligi bo‘lgan
fuqarolardan iborat bo‘lib, bu esa ijtimoiy adolat va inklyuzivlik tamoyillarining amalda tatbiq
etilayotganining isboti sifatida ko‘riladi;
- 2021
–
2023 yillar davomida davlat tomonidan taqdim etilgan imtiyozli kreditlar hajmi
2,3 trillion so‘mga yetgan bo‘lib, bu minglab yangi ish o‘rinlarini yaratdi va mahalliy
iqtisodiyotda barqaror bandlikni ta’minladi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
733
Amaliyotda ijtimoiy tadbirkorlar jamiyat uchun zarur bo‘
lgan bir qator xizmat turlarini
taklif qilmoqda. Jumladan:
- Tikuvchilik sexlari
—
ayollarni ish bilan ta’minlash va milliy mahsulotlarni ishlab
chiqarish;
-
Xususiy bolalar bog’chalari —
ta’lim xizmatlarining inklyuzivligini oshirish va mehnat
qilayotgan onalarga qulaylik yaratish;
-
Reabilitatsiya markazlari va nogironlar uchun xizmat ko‘rsatuvchi muassasalar —
ijtimoiy muhofaza va tibbiy yordamni yanada qulay va sifatli qilish;
- Ekologik xizmatlar
—
chiqindilarni qayta ishlash, yashil energiya va ekolog
ik ta’lim
loyihalari orqali barqaror rivojlanishga hissa qo‘shish.
Mahalla darajasida bu kabi faoliyatlar aholining o‘zini o‘zi band qilish darajasini
oshiribgina qolmay, balki jamiyatdagi ishonch va ijtimoiy birdamlik muhitini kuchaytirmoqda.
Ayniqsa, iqtisodiy faolligi past hududlarda ijtimoiy tadbirkorlik aholining daromad manbalarini
diversifikatsiya qilish, xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish va yoshlar migratsiyasini
kamaytirish vositasi sifatida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Shu bilan birga, O
‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik faoliyatini huquqiy asoslar bilan
tartibga solish bo‘yicha ham qadamlar qo‘yilmoqda. 2022
-
yilda “Ijtimoiy tadbirkorlik
to‘g’risida” qonun loyihasi ishlab chiqildi va 2023
-yilning oxirida uning ayrim normalari
eksperiment
sifatida ayrim viloyatlarda sinovdan o‘tkazilmoqda. Bu esa kelgusida ijtimoiy
tadbirkorlikni institutsional mustahkamlash imkonini beradi.
O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik rivojining bosqichma
-bosqich kengayib
borayotganini kuzatish mumkin. Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlariga qaratilgan
amaliy yondashuvlar, moliyaviy va tashkiliy ko‘mak mexanizmlarining takomillashuvi,
shuningdek, ijtimoiy mas’uliyatga asoslangan biznes modellarning paydo bo‘lishi bu
yo‘nalishda ijobiy siljishlarga asos bo‘lm
oqda. Endilikda ijtimoiy tadbirkorlik nafaqat
muammolarga yechim, balki innovatsion taraqqiyot va inson kapitalini rivojlantirishning
muhim omiliga aylanmoqda.
Ijtimoiy tadbirkorlik sohasi O‘zbekistonda jadal rivojlanayotgan bo‘lsa
-da, uni barqaror
va
keng ko‘lamli faoliyat shakliga aylantirish yo‘lida hali ham qator tizimli muammolar mavjud.
Bu muammolar nafaqat alohida tadbirkorlar darajasida, balki institutsional va strategik siyosat
yo‘nalishida ham yechimini kutmoqda. Ushbu sohadagi eng asosiy ucht
a muammo
quyidagilardan iborat (1-rasm).
1-
rasm. O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlikni rivojlanishida asosiy muammolar
O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik hali qonunchilikda mustaqil faoliyat shakli sifatida
to‘liq tan olinmagan. Amaldagi “Tadbirkorlik faoliyati”, “Nodavlat notijorat tashkilotlari”,
“Xususiy sektorni qo‘llab
-
quvvatlash” kabi huquqiy hujjatlarda ijtimoiy tadbirkorlik faqat
bilvosita tilga olinadi. Bu esa quyidagi holatlarga olib kelmoqda:
•
Ijtimoiy tadbirkorlar rasmiy imtiyozlarga, jumladan, soliq yengilliklari, davlat
tomonidan moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash (grantlar, subsidiya) olish, hamda xalqaro donorlar
bilan shaffof hamkorlik qilishda qiyinchiliklarga duch kelishmoqda;
Huquqiy
maqomning
noaniqligi
Moliyaviy va
biznes
savodxonliknin
g pastligi
Innovatsion
texnologiyalarn
ing sust joriy
etilishi
www.sci-p.uz
II SON. 2025
734
•
Banklar va investorlar ijtimoiy tadbirkorlikni noaniq biznes shakli sifatida baholashi
sababli kredit ajratishda ehtiyotkorlik bilan yondashmoqda;
•
Ijtimoiy natijalarni o‘lchash va monitoring qilish mexanizmlari mavjud emasligi bu
sohadagi faoliyatning samardorligini baholashni murakkablashtirmoqda.
Mazkur muammoni hal etish uchun institutsional darajada yechim topish zarur. Xususan,
“Ijtimoiy tadbirkorlik to‘g’risida” alohida qonun loyihasi ishlab chiqish zarur. Bu qonun ijtimoiy
tadbirkorlikning aniq ta’rifini, subyektlarini, imtiyoz va majburiyatlarini belgilab, uni
institutsional maqomga ega qilishga xizmat qilishi lozim.
Ijtimoiy tadbirkorlikning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi nafaqat ijtimoiy g’oya, balki
uni moliyaviy jihatdan barqaror qilish bilan bog’liqdir. Afsuski, O‘zbekistonda ushbu sohada
ishtirok etayotg
anlar orasida biznes yuritish ko‘nikmalari hali yetarli emas. Bandlik va
kambag’allikni qisqartirish vazirligi hamda BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) ma’lumotlariga
ko‘ra 30% subsidiyalangan ijtimoiy tadbirkorlar faoliyatni davom ettira olmagan. Buning
sababi sifatida biznes-reja tuzish, moliya va soliq hisobotlari yuritish, maqsadli auditoriyani
aniqlash va bozor segmentatsiyasini tushunmaslik holatlari ko‘rsatilmoqda. Aksariyat hollarda
loyihalar grant olgandan so‘ng davomiyliksiz qolmoqda, bu esa “grantga bog’liqlik sindromi”ni
yuzaga keltiradi.
Bu muammoni bartaraf etish uchun ijtimoiy tadbirkorlik sohasidagi tashabbuskorlar
uchun maxsus o‘quv dasturlari, mentorlik tizimlari, inkubator va akselerator markazlari tashkil
etilishi zarur. Shuningdek, kasb-hunar
markazlari va oliy ta’lim muassasalarida ijtimoiy
tadbirkorlik fanini kiritish orqali yangi avlod tadbirkorlarining bilim salohiyati oshirilishi
mumkin.
Bugungi raqamli iqtisodiyot sharoitida har qanday tadbirkorlik, ayniqsa ijtimoiy
yo‘nalishdagi biznes raqamli texnologiyalarni faol qo‘llamasdan samarali faoliyat yuritishi
qiyin. Ammo O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlarning ko‘pchiligi hali ham an’anaviy faoliyat
shakllaridan chiqmagan. Davlat statistika qo‘mitasi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra elektron
savd
o, onlayn xizmat ko‘rsatish, raqamli marketing va CRM tizimlaridan foydalanuvchi ijtimoiy
tadbirkorlar soni 12
–15% atrofida bo‘lib, ko‘plab ijtimoiy tadbirkorlar ijtimoiy tarmoqlar
orqali reklama, mijozlar bilan aloqalarni raqamli tarzda yuritish, to‘lov t
izimlari bilan
integratsiya qilish imkoniyatlariga ega emas. Raqamli infratuzilma va IT savodxonlik
yetishmasligi natijasida ularning xizmatlari bozor ko‘lami va raqobatbardoshligini cheklab
qo‘ymoqda.
Ushbu muammoning yechimi sifatida ijtimoiy tadbirkorlar uchun IT infratuzilmani
subsidiyalash, raqamli savodxonlik bo‘yicha treninglar tashkil etish, ularni elektron tijorat
platformalariga integratsiya qilish orqali ularning raqamli transformatsiyasini tezlashtirish
maqsadga muvofiqdir. Shuningdek
, “One Village, One Product” kabi onlayn sotuv
platformalarini ijtimoiy tadbirkorlar uchun ochish orqali ularga yangi bozorlar eshigini ochish
mumkin.
O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlik faoliyati uchun real shart
-sharoitlar yaratilayotgan
bo‘lsa
-da, uning samaradorligini oshirish uchun tizimli yondashuv talab etiladi. Huquqiy
asosning mustahkamlanishi, biznes va moliyaviy savodxonlikni oshirish, shuningdek, raqamli
transformatsiyani tezlashtirish orqali ijtimoiy tadbirkorlik mamlakatda nafaqat ijtimoiy
ten
glik, balki barqaror iqtisodiy o‘sish omiliga ham aylanishi mumkin. Chunki, O‘zbekiston
ijtimoiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun salmoqli salohiyatga ega bo‘lib, bu yo‘nalishda bir
qator ijtimoiy, institutsional va xalqaro resurslardan foydalanish imko
niyati mavjud. So‘nggi
yillarda ijtimoiy tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlash nafaqat davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga, balki mahalliy tashabbuskorlar va yoshlarning faolligi bilan ham
mustahkamlanmoqda.
Birinchidan, mamlakatda mavjud mahalla instituti ijtimoiy tadbirkorlikni hududiy
ehtiyojlarga mos holda shakllantirish uchun noyob infratuzilma vazifasini bajarmoqda. Mahalla
orqali ehtiyojmand aholining aniq segmentlari aniqlanib, tegishli xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha
www.sci-p.uz
II SON. 2025
735
mahalliy tashabbuslar amalga osh
irilmoqda. Ayniqsa, nogironligi bo‘lgan shaxslar, yolg‘iz
onalar, ishsiz yoshlar uchun tikuvchilik sexlari, reabilitatsiya markazlari, ijtimoiy xizmat
ko‘rsatish punktlari kabi ijtimoiy yo‘naltirilgan loyihalar shakllantirilmoqda. Bunday
yondashuv, nafaqat mahalla darajasida bandlik va xizmatlar doirasini kengaytiradi, balki
jamiyatdagi ijtimoiy birdamlikni kuchaytiradi.
Ikkinchidan, O‘zbekiston ijtimoiy tadbirkorlik sohasida xalqaro tashkilotlar bilan faol
hamkorlik olib bormoqda. Xususan, UNDP, USAID, GIZ kabi donorlar tomonidan
moliyalashtirilayotgan grantlar orqali ko‘plab ijtimoiy startaplar shakllanmoqda. Misol
tariqasida, 2022-
yilda GIZ tomonidan moliyalashtirilgan “Imkon” nomli ijtimoiy loyiha
nogironlar uchun moslashtirilgan mehnat markazini tashkil etdi. Bugungi kunga kelib ushbu
markaz orqali 150 dan ortiq shaxs barqaror ish bilan ta’minlandi. Bu kabi tashabbuslar
O‘zbekistonda xalqaro hamkorlik asosida innovatsion ijtimoiy xizmatlar rivojlanayotganining
yaqqol dalilidir.
Uchinchidan, yoshlar saloh
iyati O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlikni yanada ilgari
suruvchi asosiy kuchlardan biri hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot, ekologik toza mahsulotlar
ishlab chiqarish, raqamli platformalar va ijtimoiy xizmatlarni avtomatlashtirish kabi
yo‘nalishlarda yosh tadbirkorlar tobora faol bo‘lib bormoqda. 2023
-
yilda o‘tkazilgan “Startap
tashabbuslari” tanlovida 1 000 dan ortiq ijtimoiy yo‘naltirilgan loyiha ishtirok etgan bo‘lib, bu
yoshlarda ijtimoiy mas’uliyatli biznes yuritishga bo‘lgan qiziqish ortayotganini ko‘r
satadi.
Ularning yangi g‘oyalari innovatsion yechimlar yaratishda va mahalliy muammolarga
moslashtirilgan xizmatlar ko‘rsatishda muhim o‘rin tutmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekistonda ijtimoiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay
institutsional asoslar, xalqaro moliyalashtirish imkoniyatlari va yoshlar salohiyati mavjud
bo‘lib, ularni tizimli tarzda birlashtirish orqali mamlakatda barqaror va inklyuziv ijtimoiy
iqtisodiyot modelini shakllantirish mumkin. Kelgusida bu soha uchun normativ-huquqiy
asoslarni
mustahkamlash, startaplarni qo‘llab
-quvvatlash infratuzilmasini kengaytirish va
innovatsion ta’lim dasturlarini joriy etish orqali ijtimoiy tadbirkorlik O‘zbekiston
iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismlaridan biriga aylanishi kutilmoqda.
Xulosa va takliflar.
Ijtimoiy tadbirkorlik bugungi kunda faqat iqtisodiy daromad olishni emas, balki ijtimoiy
adolat, teng imkoniyatlar va inklyuziv rivojlanishni ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim vosita
sifatida e’tirof etilmoqda. Bu turdagi tadbirkorlik modeli ja
miyatda mavjud muammolarni
—
kambag‘allik, bandlik yetishmasligi, nogironlar va ayollar uchun ish imkoniyatlarining
cheklanganligini bartaraf etishda sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, davlat tomonidan subsidiyalar,
imtiyozli
kreditlar va mahalliy dasturlar (masalan, “Ayollar daftari”, “Temir daftar”) orqali ijtimoiy
tadbirkorlikka turtki berilmoqda. 2023-
yilgi rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, bu sohaga jalb
etilganlar soni o‘nlab minglarga yetgan, natijada yangi ish o‘rin
lari yaratilgan va mahalliy aholi
daromadi oshgan. Biroq, qonunchilik asosining yetarli darajada shakllanmaganligi, moliyaviy
va biznes savodxonlikning pastligi, innovatsion texnologiyalardan foydalanishdagi sustlik bu
sohaga xos muammolar sirasiga kiradi.
Shu bois, ijtimoiy tadbirkorlikni milliy taraqqiyot strategiyasining bir bo‘lagi sifatida
ko‘rib chiqish zarur. Sohani huquqiy jihatdan mustahkamlash, soliq va moliyaviy imtiyozlarni
kengaytirish, xalqaro grantlar va texnologik inkubatorlardan foydalanish
ni rag‘batlantirish,
ayniqsa yoshlar va ayollarni o‘qitish orqali salohiyatini oshirish kabi chora
-tadbirlar eng
muhim ustuvor yo‘nalishlardir. Bu esa ijtimoiy tadbirkorlikni barqaror rivojlanishning muhim
mexanizmlaridan biriga aylantiradi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
736
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Bornstein, D., & Davis, S. (2010). Social entrepreneurship: What everyone needs to know.
Oxford University Press.
Davletova, T., & Khidirov, A. (2020). Ijtimoiy tadbirkorlik: Nazariy asoslari va rivojlanish
yo‘nalishlari [Social entrepreneurship: Theoretical foundations and development directions].
Iqtisodiyot va Ta’lim Nashriyoti.
Dees, J. G. (1998). The meaning of social entrepreneurship. Kauffman Center for
Entrepreneurial Leadership.
https://entrepreneurship.duke.edu/news-item/the-meaning-of-
Lebedeva, N. M., & Popova, E. V. (2018). Sotsial'noe predprinimatel'stvo kak faktor
ustoichivogo razvitiia regiona [Social entrepreneurship as a factor of sustainable regional
development]. Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Universiteta. Ekonomika, (43), 72
–
87.
Martin, R. L., & Osberg, S. (2007). Social entrepreneurship: The case for definition. Stanford
Social
Innovation
Review,
5(2),
28
–
39.
https://ssir.org/articles/entry/social_entrepreneurship_the_case_for_definition
Nicholls, A. (Ed.). (2006). Social entrepreneurship: New models of sustainable social change.
Oxford University Press.
Yunus, M. (2007). Creating a world without poverty: Social business and the future of
capitalism. PublicAffairs.
