www.sci-p.uz
II SON. 2025
869
ISLOM MOLIYAVIY INSTRUMENTLAR BOZORI TAHLILI
Adxamjonov Shoxbozbek
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0000-2015-5518
Annotatsiya.
Ushbu maqolada islom moliya instrumentlar bozori haqida ma’lumot keltirib
o‘tilgan bo‘lib, ular qaysilar va ularni moliya bozori
da tasarruf etilishi va bularning iqtisodiyotda
tutgan o‘rni aham
iyatliligi bayon qilingan. Jahonda moliyaviy instru
mentlarni o‘rg
anish
jarayonida jahon tajribasi o‘rganilib islom moliyaviy instrumentlar jahon tajribasi keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
islom moliyasi,
islom qimmatli qog‘ozlar
, islom moliyaviy instrumentlari,
sukuk, islom moliyaviy fondlari.
АНАЛИЗ РЫНКА ИСЛАМСКИХ ФИНАНСОВЫХ ИНСТРУМЕНТОВ
Адхамжонов Шохбозбек
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Эта статья предоставляет информацию о рынке исламских
финансовых инструментов, описывая, какие из них доступны на финансовом рынке и их
важную роль в экономике. В процессе изучения финансовых инструментов в мире изучен
мировой опыт и представлен мировой опыт исламских финансовых инструментов.
Ключевые слова:
исламские финансы, исламские ценные бумаги, исламские
финансовые инструменты, сукук, исламские финансовые фонды.
ANALYSIS OF THE ISLAMIC FINANCIAL INSTRUMENTS MARKET
Adkhamjanov Shokhbozbek
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article provides information about the Islamic financial instruments market,
explaining what they are and how they are distributed to the financial market, and their
important role in the economy. In the process of studying financial instruments in the world, the
world experience of Islamic financial instruments is studied and the world experience of Islamic
financial instruments is presented.
Keywords:
Islamic finance, Islamic securities, Islamic financial instruments, sukuk, Islamic
financial funds.
UOʻK:
332.02(334.72)
869-873
www.sci-p.uz
II SON. 2025
870
Kirish.
Bugungi kunda islom moliyasi jahon moliya bozorida muhim o‘rinlarga ega. Hozirga
kunda juda ko‘p mamlkatlar islom moliyasini o‘zini moliya tizimiga joriy qilib
ulgurdi va bu
tizim ko‘p javhalarda o‘zini oqlab kelmoqda. Islom moliya bozori moliya bozorini ajralmas
qisimiga aylanib ulgurgan va moliya bozorini jobadorligini yana oshirmoqda.
Bizning mamlaktimizda islom moliyasini joriy qilish boshlanib ulgirgan. Mamlakatimizda
islomiy moliyaga oʻtish 2018
-
yildan boshlangan boʻlib Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning shaxsan oʻzlari bu yoʻnalishga koʻp marotaba urgʻu berga
nlar.
Jumladan Prezidentning 2020-yil 29-dekabrdagi Parlamentga qilgan murojaatnomasida
mamlakatimizda islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish boʻyicha huquqiy bazani yaratish
vaqti-soati kelganligi. Bunga Islom taraqqiyot banki va boshqa xalqaro moliya tashkilotlari
ekspertlari jalb etilishligi alohida ta’kidlangan. Islom moliya sanoatining jami aktivi 2023
-yil
oxirida yuqori oʻsish surʼatiga ega boʻlib, 4 trillion dollarni tashkil etdi (IFSB, 2023).
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda Yangi Oʻzbekiston
taraqqiyot strategiyasini amalga
oshirish jarayonida orttirilgan tajriba va jamoatchilik muhokamasi natijalari asosida ishlab
chiqilgan “Oʻzbekiston –
2030” strategiyasi (Farmon, 2023) tasdiqlangan boʻlib uning ikkinchi
yoʻnalishi “Barqaror iqtisodiy oʻsish orqali daromadi oʻrtachadan yuqori boʻlgan davlatlar
qatoridan oʻrin olish” deb nomlanadi va aynan shu yoʻnalish doirasida bir qancha iqtisodiy
islohotlarni oʻtkazish belgilab berilgan. Strategiyaning 50
-maqsadi ham alohida ahamiyatga
molik boʻlib “Bank
tizimida islohotlarni jadallashtirish, bank xizmatlari bozori hajmini oshirish
va sohada raqobatni rivojlantirish” deb nomlanadi bu maqsad doirasida kamida 3 ta tijorat
banklarida islom moliyasi mezon va tartiblarini joriy etish va islom moliyasining qonuniy
asoslarini shakllantirish taʼkidlab oʻtilgan.
Adabiyotlr sharhi.
Islom moliyasi hozirga kunda juda jaddallik bilan rivojlanib borganligi sababli, hozirgi
kunda jahon tatqiqotchilari va olimlari izlanish olib bormoqda jumladan, Andrea Paltrinieri va
boshqalar (2023) “Sukuk: adabiyotlarning bibliometrik sharhi” nomli ilmiy ishida 1950
-yildan
2018-
yilgacha boʻlgan davrda sukuk boʻyicha tadqiqot yoʻnalishlari va kelajakdagi tadqiqot
savollarini aniqlash uchun 80 ta ilmiy adabiyotlar oʻrganilgan va tahlil
qilingan. Maqolada
islomiy moliya turli sohalarda, jumladan, islom banklari, sukuk, islom fond indekslari va
investitsiya fondlarida sezilarli oʻsishga erishilgani alohida takidlangan. Ilmiy asarda 1950
-
yildan 2018-
yilgacha boʻlgan sukuk adabiyotlarini oʻrganishga qaratilgan. Tadqiqotda
bibliometrik iqtiboslar va birgalikda
iqtibos keltirish tahlili kabi turli usullar qoʻllanildi. Bundan
tashqari, 1992 va 2022-
yillar oraligʻida Yevropa davlat boshqaruvlarida barqaror
moliyaboʻyicha chop etilgan 82 ta maqolaning tizimli adabiyotlar sharhining tahlili taqdim
etilgan.
Ezzedine Ghlamallah va boshqalar (2021) “Islom iqtisodiyoti va moliyasi tadqiqotlari
mavzulari” asarida islom iqtisodiyoti va moliyasi yuzasidan olib borilayotgan tadqiqotlar
chuqur tahlil qilingan va oʻrganilgan. Tadqiqotchilar 1979
-yildan 2018-yilgacha b
oʻlgan davr
mobaynida chop etilgan 1500 ga yaqin ilmiy ishlarni oʻrganib chiqishgan va iqtisodiy, moliyaviy
va axloqiy masalalarni qamrab olgan 11 ta mavzu doirasida islom iqtisodiyoti va moliyasi
adabiyotini yaxshi taʼriflash mumkinligini tadqiq qilishgan
. Shuningdek asarda islom
iqtisodiyotining an’anaviy iqtisodiy tizimda mavzuda boʻlmagan oʻziga hosliklari haqida fikr
yuritilgan. Jiyanov Uktam Panjiyevich va Norboyeva Maftuna Shavkat qizi (2024) “Yashil sukuk
emissyasi: Malayzoyadan misollar” maqolasida
yashil suquqlar bo‘yicha Malayziya bozorini
o‘rganib o‘zini ilmiy xulosalarini berganlar. Yaqubjonov Abdulaziz (2024) "Islomiy qimmatli
qog‘ozlarga oid ilmiy adabiyotlar”sharhi” maqolasida ko‘plab islom moliyasi bo‘yicha jahon
adabiyotlar tahlilini olib brogan va quydagi takliflarni bergan Olimlarning ilmiy ishlarini
oʻrgangan holda shuni ham qoʻshimcha qilish mumkinki islom banklari ham risklardan holi
emas va bu oʻz navbatida jahon tajribasining mamlakatimizgakerakli qismlarinigina
www.sci-p.uz
II SON. 2025
871
qoʻllashimiz kerakligini koʻrsatadi. Bu oʻz navbatida Oʻzbekistoniqtisodiyotida tub burilish qayd
etishi va rivojlanishning keyingi bosqichiga chiqishga oʻzini taʼsirini koʻrsatadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolani tayorlashda turli ma’lumotlar va yillik mashxur sayit hisobotlradan
foydalanildi. Ma’lumotlar islom moliyasi va moliyaviy instrumentlar kabi yo‘nalishlarga
soslangan. Maqolada olingan ma’lumotlar jahonda islom moliyasini rivojlanishi tahlil
qilingan.
Olingan malumotlar ishonchi bo‘lishi aniq ma’lumotlarda foydalanigan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Keyingi vaqtlarda islom moliyasiga bo‘lgan talab tobora ortib borayotkanligini
ko‘rishimiz mumkin jumladan islomiy banklar, islomiy sug‘urta (takaful), sukuklar, yashil
sukuklar, shariatga mos qimmatli qog‘ozlar, islom fond indekislari, islom investitsiya
fondlari
juda tezlik bilan rivojlanib borishi kuzatishimiz mumkin. Bunga misol qilib quyidagi jadval va
diagrammalarimizni misol qilib keltirishimiz mumkin. LSEGning 2024 yil islom moliyasi
hisobotida keltirilgan malumotlarga quyidgaicha berilgan. Islom moliyasi aktivlari 5 trillion
AQSH dollariga yaqinlashdi, islom kapital bozori esa o‘sish suratida katta rol o‘ynamoqda.
1-diagramma. Islom moliya aktivlari o'sish suratlari
(2017-2023, Millard AQSh dollar)
Manba:
Yuqoridagi diagrammadan ko‘rinib turiptiki 2017 yilda 2,786 millard AQSh dollorini
tashkil etkan bo‘lsa 2023 yil yakuniga 4,925 millard AQSh dollarini tashkil qilyatpi, 2028 yilga
borip 7,528 AQSh dollorini tashkil qilishi kutilmoqda. Ma’lumotlardan ko‘ri
nib turiptiki islom
moliya aktivlari har yili oz bo‘lsada o‘sish kuzatilgan.
2.786
2.901
3.359
3.852
3.919
4.42
4.925
7.528
www.sci-p.uz
II SON. 2025
872
2- diagramma. Islomiy bank aktivlari o'sish surati
(2017-2023, Millard AQSh Dollori)
Manba:
2-
diagrammada bizga ko‘rsatadiki 2017 yil islom bank aktivlari 2,049 AQSh dollorini tashkil
etgan bo‘lsa 2023 yil yakuniga kelib 3,569 AQSh dollorini tashkil
etyapti.
3- diagramma. Sukuk bozorini o'sish qiymati millard AQSh dollorda
Manba:
Yuqridagi diagrammada ko‘rip turipmizki sukuklar 2017 yilga 420 AQSh dollorni tashkil
etkan bo‘lsa 2023 yilni oxirga kelib 863 millard AQSh dollorini tashkil etganligini ko‘rishimiz
mumkin.
4-diagramma bizga ma
‘
lum qilyaptiki islomiy fondlar 2017 yilda 123 milliarda AQSh
dollorini tashkil etgan bo
‘
lib 2023 yilning yakuniga qadar 254 milliard AQSh dollorini tashkil
etyapti.
Yuqoridagi ma
’
lumotlarni kuzatib va tahlil qilib aytish mumkinki islom moliya yil sayin
o
‘
sib bormoqda to
‘
g
‘
ri ayrim yillarda pasayish holatlarini kuzatishimiz mumkin lekin katta
darajada pasayish bo
‘
lmagan lekin islom moliyasini umumiy ulishi oladigan bo
‘
lsak yildan yilga
oshganini ko
‘
rishimiz mumkin.
2.049
2.118
2.462
2.833
2.748
3.183
3.569
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
123
116
150
183
244
218
254
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
www.sci-p.uz
II SON. 2025
873
4-diagramma. Islomiy fondlarning o'sish surati millard AQSh dollorda
Manba:
Xulosa va takliflar.
Yuqoridagi tadqiqot va izlanishlarga tayanib quydagi hulasa keldimki, islom moliyasi va
islom moliya instrumentlari shidat bilan rivojlanayotkanligi va moliya bozorini jozibadorligini
yana oshirganligini qayt etish kerak. Islom moliyaviy instrumentlari hozirgi kunda barcha
mamlakatlar tomonidan tadbiq etilganini hisobga olgan xolda ularni jumladan Malayziya kabi
mamlakatlarning tajribasini o‘rganish va bizning mamlakatimiz moliya tizmiga tadbiq etilishni
taklifini beraman.
Lekin shuni takishlash keraki islomiy moliyaviy instrumentlari risklarda holi degani
emas, bu risklarni yaxshilab o‘rganib undan so‘ngina moliya tizimimizga tadbiq qilishimiz
kerak.
Islom moliyasini tadbiq qilish bizga ko‘plab imkoniyatlar yaratishi mumkin, misol uchun
isnvestitsiya jozibadorligini oshirish ya’ni islom moliya isntitutlaridan qo‘shimcha
investitsiyalar jalb qilish. Lekin buni amalga oshirish uchun bir qancha oldimzda mavjud
kamchiliklarni bartaraf etishimiz lozim misol uchun ayanan suquq bo‘yicha tegishli qonun
hujjatlariga o‘zgartirishlar kiritish kabi masalar turipti.
Yakuni xulosamga to‘xtaladigan bo‘lsam yuqoridagilarni inobatga olgan islom moliyaviy
instrumentlaridan foydalish mamlakat uchun yaxshi foyda beradi.
Adabiyotlar/
Литература
/Reference:
Andrea Paltrinieri et al. (2023). A bibliometric review of sukuk literature. The international
review of economics and finance, 86, pp. 897-918
Ezzedine Ghlamallah et al. (2021). The topics of Islamic economics and finance research. The
international review of economics and finance, 75, pp. 45-160.
IFSB.org (2023). The IFSB issued the Thirteenth Edition of its Annual Flagship
Publication:The Islamic Financial Services Industry (IFSI) Stability Report 2023. 15.04.2023
Jiyanov Uktam Panjiyevich va Norboyeva Maftuna Shavkat qizi (2024) Yashil sukuk
emisyasi: Malayziya misolida.
Yaqubjonov Abdulaziz (2024) ISLOMIY QIMMATLI QOGʻOZLARGA OID ILMIY ADABIYOTLAR
SHARHI
123
116
150
183
244
218
254
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
