Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
365
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
"KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH BUTUN BIR
JAMIYATIMIZNING ISHI!"
Qulqorayev Oybek Tilovqul o'g'li
Termiz Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi Yoshlar bilan
ishlash bo'yicha direktor o'rinbosari
Namozova Muqadam Davlatovna
Termiz Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi huquq fani
o'qituvchisi
Annotatsiya
. Ushbu maqolada korrupsiyaga qarshi kurash masalasi butun jamiyat
zimmasidagi mas’uliyatli vazifa sifatida ko‘rib chiqiladi. Korrupsiyaning ijtimoiy-
iqtisodiy zararlarini kamaytirish, fuqarolik jamiyatining roli, ta’lim va profilaktika
choralarini takomillashtirish bo‘yicha ilg‘or strategiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotda
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, xalqaro tajriba hamda so‘nggi yillardagi
statistik ma’lumotlarga asoslangan tahlil keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: korrupsiya, jamiyat, fuqarolik nazorati, profilaktika, strategik
yondashuv, qonunchilik, shaffoflik, axborot texnologiyalari
1. KIRISH
Korrupsiya nafaqat davlat institutlariga, balki butun jamiyat taraqqiyotiga jiddiy
tahdid soluvchi ijtimoiy-iqtisodiy hodisadir. BMTning Ma’muriy boshqaruv va
korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha ma’lumotlariga ko‘ra, jahon bo‘ylab har yili
trillion dollarlab mablag‘lar noqonuniy yo‘llar bilan o‘zlashtiriladi. O‘zbekiston ham
bu tahdidga qarshi faol kurash olib bormoqda. Xususan, 2020-yil 29-iyunda
“Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi” tashkil etildi va bu sohada tizimli islohotlar
yo‘lga qo‘yildi. Mazkur maqolada korrupsiyaga qarshi kurashish borasida jamiyatning
har bir a’zosining o‘rni, yangi yondashuvlar va ilmiy asoslangan chora-tadbirlar
muhokama qilinadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha yondashuvlar tobora komplekslashib
bormoqda: shaffoflikni ta’minlash, raqamlashtirish, jamoatchilik ishtirokini oshirish,
ma’lumot almashinuvini avtomatlashtirish, ta’lim orqali ongni yuksaltirish kabilar
zamonaviy kurash vositalariga aylangan. Xususan, “Elektron hukumat”, “Open
Budget”, “E-anticor.uz” platformalari korrupsiyani kamaytirishda muhim vosita
sifatida xizmat qilmoqda.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
366
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Maqolada ushbu vositalarning samaradorligi, xalqaro tajriba bilan qiyosiy tahlili va
O‘zbekistondagi ijtimoiy ong o‘zgarishlari kontekstida baholanadi.
Dolzarbligi.
Korrupsiya bugungi kunda nafaqat rivojlanayotgan mamlakatlar, balki
global miqyosda barcha davlatlar uchun jiddiy ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tahdid
sifatida namoyon bo‘lmoqda. U resurslarning adolatsiz taqsimlanishiga, aholining
davlat boshqaruvi organlariga bo‘lgan ishonchining pasayishiga va iqtisodiy o‘sish
sur’atlarining sekinlashuviga olib keladi. Ayniqsa, pandemiyadan so‘nggi davrda jahon
bo‘yicha korrupsiya ko‘rinishlarining murakkablashgani, davlat xarajatlari ustidan
jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga ehtiyoj sezilgani kuzatilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ham korrupsiyaga qarshi kurash davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. 2017–2024-yillarda amalga oshirilgan
islohotlar doirasida korrupsiyaga qarshi agentlik tashkil qilindi, profilaktika va
javobgarlik mexanizmlari takomillashtirildi, shaffoflikni oshirishga qaratilgan raqamli
platformalar yaratildi. Biroq, xalq orasida korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabat
shakllantirmasdan turib, bu illatga qarshi kurashish imkonsiz.
Bugun korrupsiyaga qarshi kurashni faqat davlat organlari zimmasidagi vazifa
sifatida emas, balki har bir fuqaroning fuqarolik burchi sifatida tushunishga ehtiyoj bor.
Aynan shu nuqtai nazardan, korrupsiyaga qarshi yangicha — tizimli, fuqarolik ongiga
tayangan, ta’lim va tarbiya bilan bog‘liq yondashuvlar hayotga joriy etilishi dolzarb
masaladir.
Korrupsiya tushunchasi, sabablari va unga qarshi kurashish vositalari bo‘yicha boy
ilmiy adabiyotlar mavjud. Transparency International tashkiloti har yili tuzadigan
“Korrupsiya idroki indeksi” xalqaro miqyosda hukumatlarning ochiqligi va halolligi
darajasini baholaydi. O‘zbekiston ushbu indeksda 2023-yilda 180 davlat orasida 126-
o‘rinni egallagan. Bu 2019-yildagi 153-o‘ringa nisbatan sezilarli yaxshilanish bo‘ldi.
Davlat siyosati nuqtai nazaridan korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha muhim
yondashuvlar T.M. Klitgaard, R. Rose-Ackerman, P. Mauro kabi olimlarning asarlarida
bayon etilgan. Ularning tadqiqotlarida korrupsiyaning iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’siri,
davlat xarajatlarining samarasizligi va fuqarolar ishonchining pasayishi asosiy
muammolar sifatida ko‘rsatilgan.
Milliy kontekstdan kelib chiqilsa, I.Abdullaev, D.Mirzaev va Sh.Abdullaeva kabi
o‘zbek olimlari korrupsiyaga qarshi kurashda ijtimoiy immunitet, diniy-ma’naviy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
367
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qadriyatlar, oilaviy tarbiyaning roli, hamda yoshlar orasida huquqiy madaniyatni
oshirish bo‘yicha bir qator takliflarni ilgari surganlar.
Bundan tashqari, BMTning “2021 Global Corruption Barometer – Asia” hisobotiga
ko‘ra, aholining 39 foizi korrupsiyani jamiyatda muhim muammo deb hisoblaydi. Bu
raqamlar korrupsiyaga qarshi kurashni faqat davlat emas, balki butun jamiyat
zimmasiga yuklanayotgan vazifa sifatida talqin qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Metodologiya.
Tadqiqotda hujjat tahlili, statistik axborotlarning solishtirma tahlili
va kontent-tahlil usullari qo‘llanildi. Asosiy e’tibor 2020–2024-yillar oralig‘ida
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha amalga oshirilgan normativ-
huquqiy hujjatlar (farmon, qaror, qonunlar), ularning ijrosi va ijtimoiy ta’siri tahliliga
qaratildi.
Shuningdek, Transparency International, UNODC va Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlari asosida grafik tahlillar tuzildi. So‘rovnoma asosida 150 nafar talaba va
davlat xizmatchisi o‘rtasida korrupsiya to‘g‘risida ijtimoiy fikrlar o‘rganildi.
Tadqiqotning muhim metodologik asosi bu ijtimoiy tizimlararo bog‘liqlik
yondashuvidir. Ya’ni, korrupsiya muammosi huquqiy, iqtisodiy, axloqiy va ma’rifiy
omillar birikmasida tahlil qilindi.
Natijalar Va Muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, so‘nggi yillarda
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligi oshmoqda. Jumladan:
•
Statistik tahlil
: 2020–2023 yillarda davlat xizmatlarining raqamlashtirilgan
ulushi 35% dan 78% gacha ko‘tarilgan. Bu shaffoflikni oshirgan.
•
Fuqarolik nazorati
: “Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi” faoliyati
doirasida 2023-yilda 12 mingdan ortiq murojaatlar ko‘rib chiqilgan va ularning 27%ida
korrupsiya elementlari aniqlangan.
•
So‘rovnoma natijalari
: Respondentlarning 67 foizi korrupsiyaga qarshi
kurashda fuqarolarning roli muhim deb hisoblaydi. 58% esa bu borada yetarli
axborotga ega emasligini bildirgan.
Korrupsiyaga qarshi yangi yondashuv sifatida quyidagilar ijobiy baholandi:
•
Raqamli audit tizimlarini joriy etish (masalan, “E-auksion” va “E-kontrakt”).
•
Ta’lim tizimiga “Korrupsiyaga qarshi madaniyat asoslari” fanini kiritish.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
368
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
•
Mahalla darajasida ijtimoiy nazorat mexanizmlarini kuchaytirish.
Biroq, ayrim kamchiliklar ham aniqlandi:
•
Korrupsiyani fosh qilgan shaxslarni huquqiy himoya qilish tizimi hali yetarli
emas.
•
Mahalliy organlar faoliyatida shaffoflik yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
Xulosa.
Korrupsiyaga qarshi kurashish – bu faqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlarning emas, balki butun jamiyatning burchidir. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda
amalga oshirilayotgan islohotlar ijobiy natijalar bermoqda. Ayniqsa, raqamlashtirish,
fuqarolik jamiyati institutlarining faol ishtiroki va ijtimoiy tarmoqlar orqali monitoring
tizimi yuksalmoqda.
Korrupsiyani ildiziga yetib bormoqchi bo‘lsak, nafaqat jazolash, balki oldini olish,
ta’lim berish, ijtimoiy ongnini o‘zgartirish va davlat boshqaruvida shaffoflikni
ta’minlash zarur. Bu borada har bir fuqaroning hushyorligi, huquqiy savodxonligi va
fuqarolik pozitsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Transparency International. (2023).
Corruption Perceptions Index 2023
.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni, PF–6013-son. 29.06.2020
y.
3.
Klitgaard, R. (1998).
Controlling Corruption
. University of California
Press.
4.
Abdullaev I. (2021). Korrupsiyaga qarshi kurashishning fuqaroviy
asoslari.
Toshkent yuridik jurnali
.
5.
UNODC (2022).
Global Report on Corruption and Development
.
6.
Davlat Statistika Qo‘mitasi ma’lumotlari:
7.
O‘zbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi
hisobotlari (2023).
