Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
408
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ÁMET BAQSÍ DÓRETIWSHILIGI
Askarova Ziywar Kóshkinbaevna
Ózbekstan mámleketlik kórkemóner hám mádeniyat institutı Nókis filialı úlken
oqıtıwshısı
Utemuratov Azamat
“Qosıq hám ayaq oyın” qánigeligi 3 studenti
Orta ásirdegi shıǵıstıń ullı alımlarınıń biri, watanlasımız Ábiw áli Ibn Sina (
Avicenna) óz zamanında kishkenelerdi tárbiyalaw máselesine ayrıqsha dıqqat bólip,
buǵan baylanıslı pikirin tómendegishe bildirgen edi: «Balanıń tilegin orınlawda eki
usıldı qollanıw dárkar: birinshiden, onı áste ǵana terbetiw, ekinshiden, onıń uyqılawı
ushın dástúriy besik jırınıń namasına salıp, qosıq aytıw aqılǵa muwapıq keledi. Balanıń
usı usıllardı qabıllaw qásiyetine baylanıslı onda dene tárbiyası hám sazǵa degen
uqıplılıq iske asadı».
Egerde joqarıda aytılǵanlardı esapqa alsaq, kórkemónerdiń sazshılıq óneriniń
jámiyettegi adamlardıń ruwxıy jaqtan kamalǵa keliwi, olardıń óz eliniń hár tárepleme
rawajlanǵan azamatları bolıp jetilisiwinde tutqan ornı ayrıqsha dep ayta alamız.
Mine usınday óz izine qaldırǵan bay miyrasları úyrenilmey kiyatırǵan qaraqalpaq
baqsılarınıń biri-Ámet Sultanov.
Ataqlı baqsınıń ómiri hám dóretiwshilik xızmeti usı waqıtqa deyin keń kólemde
izertlenbedi.
Bunıń sebebi-saz úyreniwshilerdiń xalıqqa burınnan tanıs baqsılardı kóbirek
násiyatlap, basqalarına ele qolınıń jetispey atırǵanlıǵı dep oylaymız.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
409
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Baqsı Ámet Sultanov Tórtkúl rayonınıń Shıbıqlı awılı, házirgi “Ózbekstan” jámáátlik
xojalıǵınıń aymaǵında kamalǵa kelgen.
Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialı N.Dáwqaraev atındaǵı Til
hám ádebiyat institutınıń qaraqalpaq tili tariyxı jáne dialektologiyası bólimi tárepinen
shólkemlestirilgen ekspediciyaǵa qatnasıp, 1967-jıldıń 20-sentyabrinde baqsı menen
gúrrińlesiw payıtında mınaday nárselerdi bayan etken edi: «Bul jerlerge atamız biz altı
jasar waqtımızda kelgen. Turmıstıń gárdishlerin kóp kórgenbiz. Onıń bárin aytıp otırıw
múmkin emes. Máselen men 7-8 jaslarımnan baslap-aq túye baǵıp, tirishilik ettik...»
«Ata-anam awıl balaları arasınan bólinip shıǵıp duwtarǵa asa bir
ıqlaslanǵanımdı sezdime, kúnlerdiń birinde tozıǵı jetken góne duwtardı alıp berdi jáne
awılımızǵa jaqın jerde jasaytuǵın, sol waqıtlardıń ózinde qırıq jaslardı quwsırıp qalǵan,
qaraqalpaqsha, ózbekshe, túrkmenshe, qazaqsha namalardı júdá bir naǵısına keltirip
shertetuǵın, gújimniń kóleńkesiniń astında otırıp «Búlbil» namasın shertkende
búlbillerdi tómenge túsiretuǵın Jumash baqsı Amandurdı ulına (1843 – 1918 jj)
shákirtlikke berdi».
Óziniń kórkem ónerdiń bul salasına ıqlasın, talantınıń kem-kemnen jetilistiriwi
nátiyjesinde ol kóplegen xalıq qosıqları, namaların (máselen, “Muxalles”, “Bes perde”,
“Ne payda”, “Xoja bala”, “Tarlan”, “Nigarım”, «Jekke baslı», «Arıwxan»,
«Ǵubbadin», «Yasha peri», «Eshbay», «Gór qız», «Ílǵal», «Xoja baǵman», «Kelte
nalısh», «Bozataw», «Ne daǵ», «Sanalı keldi», «Sen yar qal endi», «Sen yar ketkeli»,
«Muwsa sen yarı», «Daǵ álińnen», «Ala qayıs», «Qara kóz», «Ǵulpaq», «Saltıq», «Úsh
top», «Adıńnan») sonday -aq «Qırmandáli», «Bázirgen», «Sayatxan-Hámre» sıyaqlı
dástanlardı xalıq arasında erkin atqarıw dárejesine erisken.
Ámet baqsınıń usınday óner shıńına kóteriliwinde onıń ustazı Jumash baqsınıń
ornı ayrıqsha dep aytıwımızǵa boladı. Sebebi, ol (Jumash) Túrkmenistannıń Tashawız
wálayatı Porsı degen jerde tuwılıp, Xorezm oypatında dańqı shıqqan, Tórtkúl, Xojeli,
Shımbaydı aralap, bir qansha qaraqlpaq baqsılarına ustazlıq etip, óz mektebin
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
410
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
shólkemlestirgen, qaraqalpqaq, ózbek, túrkmen qosıqların jaqıs aytıp, úsh xalıqtıń
ortaq baqsısı atanǵan. Repertuarında 12 dástan, sonıń ishinde «Góruǵlı» nıń barlıq
shaqapları hám «Xoja eli» dep atalǵan dástandı ómirinshe jırlaǵan Súyew baqsınıń
(1850-1916jj.) shákirti bolıp tabıladı.
Joqarıda keltirilgenlerden basqa Ámet baqsı Maqtumqulınıń «Yaqshı»,
Ájiniyazdıń «Qaraqalpaqta», Berdaqtıń «Qannazar bayǵa» qosıqları hám taǵı basqa
dóretpelerdiń xalıq arasında aytılıp júrgen variyantların olardıń namalarına salıp
aytqanda qubla rayonlar aymaqlarında onıń lapızın esitkenler bunday insannıń dúnyaǵa
keliwi-adamlardıń ruwxıy lázzetleniwi ushın úlken sawǵa dep esaplanǵan.
Biz sóz etip otırǵan baqsı Muwsa, Súyew baqsı hám Jumashlardıń sazgerlik
salasındaǵı erisken tabısların molaytıp, olardıń aytıp júrgen qosıqları, atqarǵan
namalarına jańa namalar qosıp, ustazlarınıń ónerin bunnan bılay da rawajlandırǵan
kórkem sóz sheberleriniń biri dep aytsaq qátelespeymiz.
Sonlıqtanda sol zamanlarda atı pútkil Xorezm oypatındaǵı qaraqalpaq, ózbek,
qazaq, túrkmenler arasında keńnen tanıs Muwsa, Allaniyaz, Dosnazar (solaqay),
qońsılas túrkmen xalqınıń wákili Súyew baqsınıń atqarıw sheberligin ıqlas penen
úyrenip, olardıń mekteplerine qatnaslı baqsılardıń jetiskenliklerin maqtansıh etip,
geyparalarınıń (Muwsa, Jumash) atqarǵan qosıqları, namaların repertuarına engizgen.
Demek, Ámet baqsı Sultanov qaraqalpaq xalıq qosıqları, dástanların tıńlawshılar
júregine yoshlı lapızı, gúmbirlegen sazı hám onı sheber atqarıwı arqalı jetkere bilgen
keń kólemdegi kórkemóner sheberi. Óz dáwirinde bul baqsınıń atqarıw shebrligin
tıńlaǵanlardıń pikirlerine qaraǵanda onıń dawısı basqalarǵa qaraǵanda ózgeshelenip
turatuǵınlıǵı belgili.
Mine, usınday táreplerin esapqa alsaq, ol Tórtkúl rayonınıń Shıbıqlı, Aqbaslı,
Aqqamıs, Dosbay, Kelteminar hám taǵı basqa awıllarında jasaytuǵın qaraqalpaqlar
arasında ǵana emes, al sol dáwirlerde Shabbaz (Beruniy), Qıpshaq (Ámiwdárya)
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
411
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
sonday-aq respublikamızdıń arqa rayonları, qońsılas Buxara wálayatındaǵı ózbek,
qaraqalpaq, qazaq, túrkmen xalıqları arasında da úlken abırayǵa iye bolıp ózi de
kóplegen shákirtler tayarlaǵan.
Iyni kelgende baqsınıń tuwılǵan awılına baylanıslı da pikir bildirgimiz keledi.
Kórkemóner izertlewshisi, marxum Allamuratovtıń “Ámiwdárya” jurnalınıń 1994 – jıl,
№5-6 sanında járiyalanǵan «Duwtar sazları» atlı maqalasında basqa baqsılar menen
qatar Ámet baqsı Sultanovqa da orın berilip, ol 1914-jılı tuwılǵan dep jazılǵan. Bul
haqıyqatlıqqa onsha jaqınlaspaydı, sebebi biz oǵan ushırasqanda (1967 jılı bıyıl 81
jastaman dep aytqan edi). Demek, keltirilgen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda ol 1886-jılı
tuwılǵan hám 1969-jılı 83 jasında dúnyadan ótken.
Muwsa, Súyew hám Jumash baqsılardıń mektebinde tárbiyalanıp, ózi de ustazlıq
dárejege jetip xalıqtıń dıqqatı hám alǵısına bólengen. Ámet baqsınıń ruwxıy miyrasları
atap ótilgen xalıqlardıń júrek tórinde jasap, ol atqarǵan qosıq hám namalar áwládtan
áwládqa jetkerilip ataqlı kórkemóner sheberine ornatılǵan máńgilik estelik ekenligin
belgilep ótiw dárkar dep esaplaymız.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1. Adambaeva T.«Qaraqalpaq muzıkası tarıyxınan» Nókıs. «Qaraqalpaqstan» 1985-j.
2. Maqsetov Q. «Dástanlar jırawlar» «Qaraqalpaqstan» 1992-j.
3.Á. Alımov,T.Adambaeva, J.Turdımuratov « Házireti sazger» Nókis «Bilim» 2013
