Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
403
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
AHOLINING IQTISODIY SAVODXONLIGINI OSHIRISH MUAMMOLARI
VA ISTIQBOLLARI
Soatova L.E.
TISU, Iqtisodiyot mutaxasisligi, I bosqich magistranti
Annotatsiya
Mazkur maqolada aholining iqtisodiy savodxonligini oshirish zaruriyati, uning
mavjud holati, dolzarb muammolari va istiqbollari tahlil qilingan. Aholining moliyaviy
va iqtisodiy bilim darajasining pastligi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun ham iqtisodiy savodxonlikni oshirish bugungi
kunda muhim vazifalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Maqolada ilg‘or xorijiy tajribalar,
raqamli texnologiyalar imkoniyatlari va milliy xususiyatlar asosida aholining iqtisodiy
bilimini rivojlantirish yo‘llari taklif etiladi.
Kalit so’zlar.
Iqtisodiy savodxonlik, moliyaviy ta’lim, raqamli iqtisodiyot,
iqtisodiy madaniyat, ijtimoiy rivojlanish.
Abstract
This article analyzes the need to improve the economic literacy of the population,
its current state, current problems and prospects. The low level of financial and
economic knowledge of the population can have a negative impact on socio-economic
development. Therefore, improving economic literacy is recognized as one of the
important tasks today. The article proposes ways to develop the economic literacy of
the population based on advanced foreign experiences, the capabilities of digital
technologies and national characteristics.
Keywords.
Economic literacy, financial education, digital economy, economic
culture, social development.
KIRISH
Aholining iqtisodiy savodxonligi – bu fuqaroning iqtisodiy jarayonlarni
tushunish, ularda ishtirok etish va o‘z moliyaviy resurslarini oqilona boshqarish
qobiliyatidir. XXI asrda bu tushuncha yanada kengayib, raqamli texnologiyalar,
moliyaviy xizmatlar va global iqtisodiy muhit bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib qoldi.
Afsuski, ko‘pgina mamlakatlarda, jumladan, O‘zbekistonda ham aholining iqtisodiy
savodxonlik darajasi yetarlicha emas.
Bu holat aholining moliyaviy qarorlar qabul qilishdagi xatoliklari, firibgarlik
holatlariga tez-tez uchrashi, ortiqcha qarzdorlik, investitsiya qilishdagi sustkashlik kabi
ko‘rinishlarda namoyon bo‘lmoqda. Iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarning yetishmasligi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
404
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
nafaqat alohida fuqarolarga, balki butun jamiyat va davlat iqtisodiy xavfsizligiga
tahdid soladi.
Shu boisdan, aholining iqtisodiy savodxonligini oshirish davlat siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanishi lozim. Bu borada ta’lim tizimida, ommaviy
axborot vositalarida va fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatida samarali choralar
ko‘rilishi kerak.
Maqolada iqtisodiy savodxonlik tushunchasi, uning zamonaviy talqini, mavjud
muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari va istiqbollari tizimli tarzda yoritib beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Iqtisodiy savodxonlik sohasidagi ilmiy va amaliy tadqiqotlar xalqaro
miqyosda keng rivojlangan. Xalqaro iqtisodiy tashkilotlar (Jahon banki, Xalqaro
valyuta jamg‘armasi, OECD) o‘tkazgan tadqiqotlarda iqtisodiy savodxonlik mamlakat
iqtisodiy o‘sishiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida baholanadi.
Xususan, OECD tomonidan amalga oshirilgan PISA loyihasi natijalari
o‘quvchilarning moliyaviy savodxonligi va ularning iqtisodiy hayotga tayyorgarligi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Shuningdek, Avstraliya, AQSh, Janubiy Koreya
kabi davlatlarda aholining iqtisodiy bilim darajasini oshirish bo‘yicha alohida dasturlar
ishlab chiqilgan.
O‘zbekistonda esa bu boradagi tadqiqotlar endilikda jadal rivojlanmoqda.
Respublika darajasida moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha bir qator qonun
hujjatlari, strategiyalar va loyiha dasturlari qabul qilindi. Jumladan, Moliya vazirligi
va Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilgan “Moliyaviy savodxonlikni oshirish
strategiyasi” bu boradagi muhim hujjatlardan biridir.
Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy savodxonlikni oshirishda
ta’lim, texnologiya, ijtimoiy kampaniyalar va davlat siyosati uyg‘unligi zarur.
Maqolani tayyorlashda tahliliy-deskriptiv metod, solishtirma tahlil, statistik
ma’lumotlarga asoslangan baholash va ilg‘or xorijiy tajribaning o‘rganilishi asosiy
metod sifatida tanlandi.
O‘zbekiston hududlaridagi iqtisodiy savodxonlik darajasi, aholi turli yosh
guruhlarining moliyaviy bilim darajasi, raqamli moliyaviy xizmatlardan foydalanish
ko‘rsatkichlari statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilindi.
Bundan tashqari, soha mutaxassislari bilan o‘tkazilgan intervyular va ijtimoiy
so‘rovlar yordamida aholining iqtisodiy bilimlari darajasi va moliyaviy xulq-atvori
haqida ma’lumotlar olindi.
Metodologik yondashuvda iqtisodiy madaniyat tushunchasi asosida aholining
iqtisodiy faoliyatdagi motivatsiyasi, ongli tanlovi va xatti-harakati o‘rganildi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
405
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
NATIJALAR
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda aholining katta qismi
moliyaviy va iqtisodiy bilimlarga ega emas. Ayniqsa, yoshlar va qishloq aholisi orasida
bu ko‘rsatkich past.
Respondentlarning 63 foizi bank xizmatlaridan foydalanishda qiynalishini
bildirgan, 47 foizi esa investitsiya tushunchasini to‘liq tushunmasligini aytgan. Bu
holat aholining moliyaviy resurslardan samarasiz foydalanishiga olib kelmoqda.
Aholining iqtisodiy savodxonligi darajasini oshirish uchun quyidagi choralarni
amalga oshirish lozim: 1) maktabgacha va maktab ta’lim tizimida iqtisodiy ta’limni
yo‘lga qo‘yish; 2) ommaviy axborot vositalari orqali sodda va tushunarli iqtisodiy
kontentlar yaratish; 3) raqamli platformalarda interaktiv o‘quv dasturlarini joriy qilish.
Shuningdek, fuqarolarni ijtimoiy tarmoqlar va mobil ilovalar orqali o‘qitish,
ularga moliyaviy xizmatlar xavfsizligini tushuntirish bo‘yicha kampaniyalar o‘tkazish
muhim ahamiyatga ega.
1-jadval. Aholining iqtisodiy savodxonlik darajasi yosh guruhlariga ko‘ra
(O‘zbekiston misolida, so‘rov natijalari asosida)
Yosh
guruhi
Savodxonlik
darajasi (%)
Bank
xizmatlaridan
foydalanish (%)
Investitsiya
tushunchasini
bilish (%)
Moliyaviy
rejalashtirishga
moyillik (%)
15–25
yosh
42%
38%
25%
31%
26–40
yosh
57%
51%
41%
49%
41–60
yosh
48%
45%
33%
44%
61 yosh
va katta
29%
20%
10%
18%
Bu jadval aholining iqtisodiy savodxonlik darajasi yosh guruhlariga ko‘ra
qanday farq qilishini ko‘rsatadi:
1.
15–25 yoshli yoshlar
iqtisodiy savodxonlikda nisbatan past ko‘rsatkichga
ega. Bank xizmatlaridan foydalanish 38%, investitsiya haqida tasavvur esa atigi 25%
atrofida. Bu yoshlar moliyaviy qarorlar qabul qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
2.
26–40 yoshdagi aholi
orasida savodxonlik nisbatan yuqori. Bu guruhdagi
fuqarolar mehnat bozorida faol bo‘lib, iqtisodiy qarorlar qabul qilishda ishtirok etadi.
Moliyaviy rejalashtirishga moyillik ham yuqoriroq – 49%.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
406
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3.
41–60 yoshdagi guruh
da ko‘rsatkichlar nisbatan pasayadi, lekin hali ham
o‘rtacha darajada. Bu guruh ko‘proq tajriba bilan harakat qiladi, biroq raqamli
xizmatlardan foydalanish cheklangan.
4.
61 yoshdan katta fuqarolar
orasida iqtisodiy savodxonlik eng past. Ular
orasida bank xizmatlaridan foydalanish faolligi juda kam, investitsiya haqida bilim esa
juda past – atigi 10%.
1-rasm. Har bir yosh guruhining iqtisodiy savodxonlik bilan bog‘liq
ko‘rsatkichlari (foizda).
XULOSA
Aholining iqtisodiy savodxonligini oshirish davlat va jamiyat oldida turgan
dolzarb vazifalardan biridir. Bu yo‘nalishda ko‘plab muammolar mavjud bo‘lsa-da,
zamonaviy texnologiyalar, xalqaro tajribalar va davlat siyosatining uyg‘unligi orqali
ularni bartaraf etish mumkin.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy savodxonlikni oshirish nafaqat
shaxsiy farovonlik, balki milliy iqtisodiy barqarorlik uchun ham muhimdir. Shaxslar
o‘z moliyaviy holatini mustahkamlashi, firibgarlikdan saqlanishi va to‘g‘ri investitsiya
qarorlarini qabul qilishi uchun iqtisodiy bilim va ko‘nikmalar zarur.
Bu borada davlat muassasalari, ta’lim tizimi va fuqarolik jamiyati hamkorligida
kompleks strategiyalar ishlab chiqilishi lozim. Ayniqsa, yoshlar orasida iqtisodiy
madaniyatni shakllantirish orqali uzoq muddatli ijobiy natijalarga erishish mumkin.
Kelgusida bu yo‘nalish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish va amaliyotda
qo‘llash orqali aholining iqtisodiy salohiyatini yuksaltirish mumkin bo‘ladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
407
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
OECD (2021). Financial Literacy and Education: PISA Results.
2.
Jahon banki (2020). Global Financial Literacy Report.
3.
Moliya vazirligi va O‘zbekiston Markaziy banki. "Moliyaviy
savodxonlikni oshirish strategiyasi", 2023.
4.
Karimova, D. (2022). "Iqtisodiy ta’lim va uning jamiyatdagi roli".
Iqtisodiyot va Ta’lim jurnali.
5.
G‘ulomov, S. (2021). "Raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy
savodxonlikni oshirishning ustuvor yo‘nalishlari". TDIU ilmiy to‘plami.
