Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
391
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
HUDUD IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISHDА DIVERSIFIKATSIYA
JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Jurayeva Safargul
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Iqtisodiyot yo’nalishi magistranti
Ilmiy rahbar: DsC i.f.f.d., Otamurodov Shavkat Nusratullayevich
Kirish
XXI asrda global iqtisodiyotni shakllantirishda hududlar alohida rol o‘ynay
boshladi. Milliy iqtisodiyotlar o‘sishini ta'minlashda faqat yirik sanoat markazlari
emas, balki har bir hududning o‘ziga xos salohiyati, tabiiy resurslari, demografik
tarkibi va infratuzilmasi asosida rivojlantirilgan mahalliy iqtisodiy tizimlar hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasining hozirgi iqtisodiy siyosatida
ham hududiy iqtisodiyotning o‘rni tubdan qayta ko‘rib chiqilmoqda.
Lekin aksar viloyatlar iqtisodiyoti hanuzgacha faqat qishloq xo‘jaligi yoki
savdoga tayanmoqda, bu esa barqaror o‘sishning cheklanganligini, aholi bandligining
mavsumiyligini va eksport salohiyatining past darajada qolayotganini ko‘rsatadi.
Diversifikatsiya – ya’ni iqtisodiy faoliyatni ko‘p tarmoqli qilish, aynan shu
muammolar yechimidir.
Dolzarblik
Ayni paytda O‘zbekiston Respublikasining “Yangi O‘zbekiston – 2022–2026”
rivojlanish strategiyasida hududiy iqtisodiyotlarni diversifikatsiyalash asosiy ustuvor
yo‘nalish sifatida belgilangan. Bu nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarni barqarorlashtirish,
balki iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash, ijtimoiy tenglikni shakllantirish va ishsizlik
darajasini kamaytirish vositasi sifatida ko‘rilmoqda. Xususan, Respublikada mavjud
14 ta viloyatdan faqat uchtasida sanoat tarmoqlari YaHMning 20% dan ortiq qismini
tashkil etmoqda, qolgan hududlar esa agrar yoki xomashyo eksportiga tayanmoqda.
Bu holat iqtisodiyotda strukturaviy nomutanosiblikni kuchaytiradi. Yuqori qo‘shilgan
qiymatga ega mahsulot ishlab chiqarish ulushining pastligi, xizmatlar sektorining tor
doiraga jamlangani va innovatsion faoliyatning markaziy shaharlar bilan
cheklanganligi iqtisodiy tengsizlikni saqlab qolmoqda. Ayniqsa, resurslarga boy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
392
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
bo‘lgan, lekin ishlab chiqarish quvvatlari cheklangan hududlarda diversifikatsiya
muhim strategik vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi global tahdidlar – pandemiyalar, logistik uzilishlar, energetika narxlaridagi
beqarorlik va geosiyosiy tangliklar sharoitida diversifikatsiya iqtisodiy himoya vositasi
sifatida o‘zini namoyon qilmoqda. Shu sababli hududlar darajasida iqtisodiy
diversifikatsiyani ilmiy asoslangan tarzda chuqur tahlil qilish va amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish dolzarb ilmiy hamda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Metodologiya
Tadqiqot quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar asosida olib borildi:
•
Makroiqtisodiy tahlil:
2020–2024-yillar davomida O‘zbekiston
Respublikasi hududlari bo‘yicha yalpi hududiy mahsulot (YaHM), eksport-
import saldosi, sanoat ishlab chiqarishi hajmi va xizmatlar sohasining o‘sish
dinamikasi statistik tahlil qilindi.
•
Ko‘rsatkichlar bilan diversifikatsiya bahosi:
Herfindahl–Hirschman
indeksidan (HHI) tashqari, Tarmoqlararo Nisbiy Afzalliklar Indeksi (RCA) va
Ish o‘rinlari ko‘rsatkichlari asosida baholash amalga oshirildi.
•
Sifatli kontent tahlili:
Hukumat qarorlari, prezident farmonlari, strategik
rivojlanish dasturlari va xorijiy tajriba (JAR, Janubiy Koreya, Turkiya) asosida
mintaqaviy diversifikatsiyaning ilmiy asoslari o‘rganildi.
•
Muqobil ssenariylar modellashtirildi:
“Agar diversifikatsiya amalga
oshmasa” va “diversifikatsiya asosida rivojlanish” ssenariylari solishtirildi.
Natijalar
3.1. Hududiy iqtisodiyotda sektorlararo nomutanosiblik
2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra, 7 ta viloyatda YaHM tarkibining 60% dan ortig‘i faqat
ikki tarmoqqa – qishloq xo‘jaligi va savdo xizmatlariga to‘g‘ri keladi. Misol uchun:
•
Andijon viloyatida:
qishloq xo‘jaligi – 47%, xizmatlar – 35%.
•
Qashqadaryo viloyatida:
qishloq xo‘jaligi – 52%, sanoat – 18%, qolgan
tarmoqlar – kam ulushli.
•
Navoiy viloyatida
esa nisbiy tarmoqli muvozanat mavjud bo‘lib,
diversifikatsiya ko‘rsatkichi HHI = 0,142 (yuqori daraja) ni tashkil etadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
393
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ish o‘rinlari va daromadlar tarkibida faollik
Diversifikatsiyalashgan hududlarda bandlik darajasi yuqori bo‘lib, xizmatlar sohasida
(IT, turizm, logistika) bo‘lgan ish o‘rinlari ko‘paymoqda. Kam diversifikatsiyalashgan
hududlarda esa mavsumiy bandlik, yashirin ishsizlik, past mehnat samaradorligi
kuzatilmoqda.
Sanoat tarmoqlarining rolini kuchaytirish zarurati
Sanoat tarmoqlarining YaHMdagi ulushi 2024-yilda Farg‘ona vodiysi viloyatlarida 8–
12% atrofida bo‘lsa, Toshkent viloyatida bu ko‘rsatkich 25% ni tashkil etmoqda.
Yuqori texnologiyali ishlab chiqarish sohasi (farmatsevtika, elektrotexnika,
mashinasozlik) faqat ayrim zonalarda jamlangan. Boshqa hududlarda bu salohiyat
to‘liq ochilmagan.
Muhokama
Diversifikatsiyalashgan hududiy iqtisodiyotlar nafaqat barqaror iqtisodiy o‘sishga,
balki ijtimoiy farovonlikka ham olib keladi. Bu ijtimoiy himoya, moliyaviy
barqarorlik,
bandlik
darajasi
va
infratuzilma
rivojlanishida
seziladi.
Diversifikatsiyaning asosiy muammolari quyidagilardan iborat:
•
Resurslar haddan tashqari tor tarmoqlarda jamlanmoqda.
•
Sanoat zonalari va klaster tizimi har bir viloyatda mavjud emas.
•
Kichik biznes innovatsiyalarga kam jalb etilgan.
•
Kredit-moliya infratuzilmasi yirik tarmoqlardan cheklangan.
•
Kadrlar tayyorlashda amaliyotga mos kompetensiyalarning yo‘qligi.
Hududiy rivojlanishda monosektorli iqtisodiy modeldan ko‘ptarmoqli integratsion
iqtisodiyotga o‘tish uchun kompleks, ilmiy asoslangan yondashuv talab etiladi.
Xulosa va takliflar
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston hududlarining iqtisodiy salohiyati
diversifikatsiyalash orqali yanada samarali rivojlanishi mumkin. Monotarmoqli
iqtisodiyot uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlay olmaydi.
Ilmiy asoslangan takliflar:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
394
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1.
Hududiy iqtisodiy profil tuzish:
Har bir viloyatning tabiiy,
infratuzilmaviy, kadr va innovatsion salohiyatidan kelib chiqib tarmoq
ixtisoslashuvi aniqlansin.
2.
Diversifikatsiyaga yo‘naltirilgan soliq siyosati:
Rivojlanayotgan
sohalar (sanoat, IT, turizm) uchun soliq imtiyozlari.
3.
Ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasi:
Hududiy OTM va
texnoparklar hamkorligida innovatsion korxonalar tashkil etish.
4.
Bank sektorini hududiy strategiyaga integratsiyalash:
Moliyaviy
xizmatlar mahalliy biznesga xizmat qiladigan darajada soddalashtirilsin.
5.
Transport-logistika
infratuzilmasini
diversifikatsiya
asosida
rejalashtirish:
Bozorlar bilan bog‘liqlikni oshirish uchun yangi yo‘nalishlar
ochilsin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024). “Hududiy iqtisodiy
faoliyat ko‘rsatkichlari.”
2.
Prezident Farmoni PF–60 (2022). “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi.”
3.
Jahon banki (2023). “Uzbekistan: Structural Economic Transition.”
4.
UNDP (2022). “Regional Diversification and Inclusive Growth: Policy
Outlook.”
5.
Sobirov M. (2023). “Hududiy ixtisoslashuv va sanoat klasterlari:
O‘zbekiston tajribasi.”
Iqtisodiyot va Innovatsiyalar
, №4.
