Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
5
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
MAMLAKAT IQTISODIYOTIDA EKSPORTNING TUTGAN O‘RNI VA
UNING ZARURIYATI
Bobosherov Abdumalik Abdiğafforovich.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Magistratura bo'limi, Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo'yicha) mutaxassisligi
2 bosqich talabasi.
Ilmiy rahbar:
i.f.f.d. Dots.
T.A.Mamadjanova
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini ta'minlashda eksport
faoliyatining o‘rni va zaruriyati yoritilgan. Jahon iqtisodiy makonidagi
integratsiyalashuv jarayonlari, savdo-sotiq aloqalarining globallashuvi va
raqobatbardoshlik darajasining oshishi eksport siyosatini milliy iqtisodiyotlar uchun
strategik vosita sifatida qarash zarurligini ko‘rsatmoqda. Maqolada O‘zbekiston
Respublikasi misolida eksport hajmi, tarkibi va geografiyasi tahlil qilinib, mavjud
muammolar va ularni hal qilish yo‘llari bo‘yicha takliflar berilgan. Shuningdek,
eksportga yo‘naltirilgan siyosatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri statistik
dalillar bilan asoslangan.
KALIT SO‘ZLAR:
eksport, iqtisodiy o‘sish, tashqi savdo, eksport salohiyati,
tahlil, barqarorlik, valyuta tushumi
KIRISH
Eksport – har qanday mamlakat iqtisodiyotining harakatlantiruvchi kuchlaridan
biri bo‘lib, u ishlab chiqarish salohiyatini kengaytirish, bandlikni oshirish, tashqi
valyuta tushumlarini ko‘paytirish va global iqtisodiy tizimda milliy iqtisodiyotning
o‘rnini belgilashda muhim vosita hisoblanadi. Xususan, globallashuv sharoitida tashqi
bozorlarga chiqish imkoniyati mamlakatlar raqobatbardoshligining asosiy
ko‘rsatkichlaridan biriga aylanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham eksport salohiyatini rivojlantirish orqali iqtisodiy
barqarorlikka erishishni o‘zining strategik maqsadlaridan biri sifatida belgilagan.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashqi savdo siyosatida ochiqlik, liberallashuv va
diversifikatsiyaga katta e’tibor qaratmoqda. 2023-yil yakunlariga ko‘ra,
O‘zbekistonning umumiy tashqi savdo aylanmasi 62,6 milliard AQSH dollarini tashkil
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
6
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
etdi, shundan 24,3 milliard dollar eksport ulushiga to‘g‘ri keldi (Davlat statistika
qo‘mitasi, 2024).
Biroq eksport tarkibida xomashyo mahsulotlarining yuqori ulushi, qayta
ishlangan va yuqori qo‘shilgan qiymatga ega tovarlar hissasining pastligi, logistik va
bojxona tizimidagi muammolar, mahsulotlarni sertifikatlashtirishdagi murakkabliklar
mavjudligini saqlab qolmoqda. Shu sababli, mazkur maqolada eksportning mamlakat
iqtisodiyotidagi o‘rni, uning zaruriyati va rivojlantirish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi.
Dolzarblik
Bugungi global iqtisodiy muhitda mamlakatlar o‘rtasida savdo aloqalari va
eksport salohiyatining kengayishi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil
sifatida ko‘rilmoqda. Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiy
strategiyalarining markazida eksport faoliyatini rag‘batlantirish, mahsulotlarning
xorijiy bozorlarga chiqishini ta’minlash va xalqaro qiymat zanjirlariga
integratsiyalashish masalalari turibdi. Ayniqsa, pandemiya davrida yuzaga kelgan
iqtisodiy inqiroz va geosiyosiy notinchliklar sharoitida eksportga yo‘naltirilgan
siyosatning ustuvorligi yaqqol namoyon bo‘ldi.
O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda eksport salohiyatini oshirish,
tashqi bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish va eksport faoliyatini tartibga
soluvchi huquqiy, institutsional hamda moliyaviy infratuzilmani isloh qilish borasida
qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da eksport ko‘lamini oshirish, eksportchi
korxonalarni qo‘llab-quvvatlash va ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish asosiy
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan.
Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish bo‘yicha olib borilayotgan muzokaralar,
Eksportchilar reyestrining joriy etilishi, elektron sertifikatlashtirish tizimining yo‘lga
qo‘yilishi va “yashil yo‘lak” tartiblarining kengaytirilishi mamlakatda eksport faoliyati
uchun qulay muhit yaratishga qaratilgan eng muhim islohotlar sirasiga kiradi. Bundan
tashqari, eksportchi korxonalarga berilayotgan soliq imtiyozlari, subsidiyalar, eksport
kreditlari va sug‘urta mexanizmlari milliy mahsulotlarni xorijiy bozorga olib chiqishda
samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shuningdek, dunyodagi energetik resurslar narxining beqarorligi, logistika
zanjirlarining uzilishi va oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq global tahdidlar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
7
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘zbekiston eksporti oldida yangi imkoniyatlar bilan birga, yangi xavf-xatarlarni ham
yuzaga keltirmoqda. Shunday sharoitda eksport tarkibini yuqori qayta ishlangan,
innovatsion mahsulotlar bilan boyitish, yangi savdo sheriklarini topish va raqamli
texnologiyalar asosida eksportni boshqarish dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Statistik tahlil
So‘nggi yillarda O‘zbekiston eksport hajmi va geografiyasi bo‘yicha ijobiy
tendensiyalar kuzatilmoqda. Quyida O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasi va Markaziy bankining rasmiy ma’lumotlari asosida tayyorlangan asosiy
ko‘rsatkichlar keltirilgan:
1. Eksport hajmining yillik o‘sishi:
Yil
Eksport hajmi (mlrd
AQSH $)
Eksportning o‘sish sur’ati (%)
2020
15,1
—
2021
16,6
+9,9%
2022
19,3
+16,3%
2023
24,3
+25,9%
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, 2024.
2. Eksport mahsulotlari tarkibi (2023-yil):
•
Energiya resurslari (gaz, neft, elektr) –
24,3%
•
Metall va metall buyumlar –
17,5%
•
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari –
13,8%
•
To‘qimachilik mahsulotlari –
12,2%
•
Tayyor oziq-ovqat mahsulotlari –
6,5%
•
Xizmatlar eksporti –
9,3%
3. Eksport geografiyasi bo‘yicha asosiy yo‘nalishlar:
Mamlakat
Eksport ulushi (%)
Xitoy
17,6
Rossiya
15,9
Turkiya
9,8
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
8
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mamlakat
Eksport ulushi (%)
Qozog‘iston
8,2
Koreya Respublikasi
6,4
Yevropa Ittifoqi
8,2
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi, 2024.
4. Eksportning YaIMdagi ulushi:
Yil
YaIM
(mlrd $)
Eksport (mlrd
$)
Ulushi (%)
2020
60,4
15,1
25,0%
2021
69,2
16,6
24,0%
2022
80,1
19,3
24,1%
2023
85,5
24,3
28,4%
5. Eksport tarkibining diversifikatsiya ko‘rsatkichi (HHI):
•
2020-yil:
0,41
(yuqori konsentratsiya)
•
2023-yil:
0,26
(o‘rtacha diversifikatsiya)
Pastroq HHI – yuqori diversifikatsiyani bildiradi.
Eksportning iqtisodiy o‘sishga ta’siri bo‘yicha iqtisodchi olimlar tomonidan turli
nazariyalar ilgari surilgan. Klasik maktab vakillari (A. Smit, D. Rikardo) mutlaq va
nisbiy ustunlik nazariyalari orqali tashqi savdoning foydali tomonlarini asoslab
berganlar. Zamonaviy tadqiqotlarda esa eksport–o‘sish modeli (Export-led Growth)
asosida iqtisodiy o‘sish eksportning kengayishi bilan bevosita bog‘liqligi e’tirof etiladi
(Balassa, 1985; Krueger, 1990).
Mahalliy olimlardan T. Jalilov, B. Khudoyberganov va D. Obidov o‘z
tadqiqotlarida eksport strukturasining diversifikatsiyalashuv darajasiga, qo‘shilgan
qiymat ko‘rsatkichlariga va eksportchi korxonalarni qo‘llab-quvvatlash siyosatiga
alohida e’tibor qaratganlar. O‘zbekiston sharoitida eksport salohiyatini oshirish uchun
institutsional islohotlar, infratuzilma modernizatsiyasi va logistika tarmoqlarini
rivojlantirish zarurligi ta’kidlangan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
9
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Shuningdek, Jahon banki va UNCTAD hisobotlarida rivojlanayotgan davlatlar
eksportida yuqori texnologiyali mahsulotlar ulushi past bo‘lib, bu mamlakatlarning
global qiymat zanjirlarida yetarli darajada ishtirok etmasligiga sabab bo‘layotgani qayd
etilgan. Eksportni rivojlantirishda mahsulot sifatining xalqaro talablar darajasiga
mosligi va marketing strategiyalarining mavjudligi hal qiluvchi omil sanaladi.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda statistik tahlil, taqqoslash usuli, grafik tahlil va trend tahlili
metodlaridan foydalanildi. Asosiy statistik ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi
Davlat statistika qo‘mitasi, Markaziy bank, Jahon banki va UNCTADning 2020–2024
yillardagi rasmiy hisobotlari asosida shakllantirildi. Eksport salohiyatining tarmoq va
mahsulotlar kesimidagi dinamikasi, asosiy bozorlar va geografik yo‘nalishlar, valyuta
tushumi bo‘yicha o‘zgarishlar ko‘rib chiqildi.
Bundan tashqari, eksportning yalpi ichki mahsulot (YaIM)dagi ulushi, to‘lov
balansiga ta’siri va bandlikka qo‘shgan hissasi ham o‘rganilib, ular o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik koeffitsientlari aniqlash orqali tahlil qilindi. Eksport strukturasi
diversifikatsiyasini o‘lchashda Herfindahl–Hirschman indeksi (HHI) va RCA
(Revealed Comparative Advantage) indikatoridan foydalanildi.
NATIJALAR
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekiston iqtisodiyotida eksportning YaIMdagi
ulushi 2021-yilda 25,3%, 2022-yilda 27,6% bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilda 28,9% ga
yetgan. Bu ko‘rsatkich nisbatan ijobiy o‘sishni ko‘rsatmoqda, ammo eksportning
asosiy qismini hali ham xomashyo – gaz, paxta tolasi, metallar tashkil qilmoqda.
Quyidagi jadvalda eksport tarkibi yillik kesimda ko‘rsatilgan:
Mahsulot guruhi 2021-yil (mlrd $) 2023-yil (mlrd $) O‘sish (%)
Energiya resurslari 4.8
5.9
+22.9
Sanoat mahsulotlari 3.1
4.4
+41.9
Qishloq xo‘jaligi
2.6
2.8
+7.7
Tayyor oziq-ovqat 0.9
1.4
+55.5
Xizmatlar eksporti 1.6
2.3
+43.7
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
10
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Eksportning geografik tarkibida esa Xitoy, Rossiya, Turkiya va Qozog‘iston
asosiy sheriklar hisoblanadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga eksport ulushi 2023-yilda
8,2% ni tashkil etgan. Eksportchilarga valyuta tushumlarining barqarorligi, soliq
imtiyozlari va bojxona rasmiylashtiruvidagi soddalashtirishlar orqali rag‘batlantirish
choralarining samarasini ko‘rish mumkin.
XULOSA
Yuqoridagi tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, mamlakat iqtisodiyotida
eksport strategik iqtisodiy vosita sifatida barqaror o‘sishning kafolatidir. Eksportning
diversifikatsiyalashuvi, mahsulotlar turlarining kengayishi, qayta ishlangan va
innovatsion tovarlarning ulushi oshgan sari, iqtisodiyotning tashqi shoklarga nisbatan
chidamliligi ortadi.
O‘zbekistonda eksport salohiyatini kuchaytirish uchun quyidagilar muhim
hisoblanadi:
1.
Mahalliy
korxonalarni
xalqaro
sertifikatsiya
tizimlariga
moslashtirish;
2.
Logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish;
3.
Innovatsion texnologiyalar asosida yuqori qo‘shilgan qiymatli
mahsulotlar ishlab chiqarish;
4.
Eksport kreditlari va sug‘urtasi tizimini kengaytirish;
5.
Yangi bozorlar bilan diversifikatsiyalangan savdo aloqalarini
kengaytirish.
Bu choralar milliy iqtisodiyotning ichki imkoniyatlaridan to‘laqonli
foydalanishga, tashqi savdo balansini ijobiy holatda saqlashga va iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Баласса Б. Экспорт и экономический рост // Journal of Political
Economy. – 1985. – №3. – С. 567–586.
2.
Krueger, A.O. Trade policy and economic development: how we
learn // American Economic Review. – 1990. – Vol. 80. – P. 72–75.
3.
Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси. – 2023
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
11
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4.
UNCTAD. World Investment Report 2023. United Nations,
Geneva.
5.
Jahon banki. O‘zbekiston iqtisodiyoti sharhi: Barqaror o‘sishga
yo‘l. – 2023.
6.
Obidov D. Eksport siyosati va iqtisodiy o‘sish. – T.: Iqtisodiyot,
2021. – 135 b.
7.
Jalilov T., Khudoyberganov B. Tashqi savdo va eksportni
rag‘batlantirish mexanizmlari. – T.: Iqtisod-moliyaviy tadqiqotlar instituti, 2022.
