Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
75
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
HARBIY KONTENTLARDA AXBOROT XAVFSIZLIGI MASALASI
Sulaymonova Umida Pulat qizi
O'zbekiston jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar universiteti
Harbiy jurnalistika yo'nalishi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya.
Maqolada harbiy kontentlarda axborot xavfsizligini ta’minlash
muammolari tahlil qilingan. o‘zbekiston qonunchilik bazasi, xorijiy tajribalar va
zamonaviy tahdidlar kontekstida tahliliy yondashuv asosida mavjud tizimning zaif
jihatlari aniqlangan. kontent-tahlil, solishtirma tahlil va ekspert so‘rovnomalari asosida
axborot sizintilari, normativ bo‘shliqlar va regulyatsiya mexanizmlari ko‘rib chiqilgan.
muallif tomonidan o‘zbekiston sharoitida axborot xavfsizligini kuchaytirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Axborot xavfsizligi, harbiy kontent, davlat siri, senzura,
regulyatsiya, jurnalistika, normativ baza, raqamli tahdid.
KIRISH
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida axborot xavfsizligi
masalasi harbiy sohaga bevosita taalluqli eng muhim strategik muammolardan biriga
aylangan. Harbiy kontentlar – bu davlat mudofaa siyosati, harbiy operatsiyalar, maxfiy
missiyalar, texnologik yangiliklar hamda milliy xavfsizlikka oid ma’lumotlarni o‘z
ichiga olgan maxsus axborot maydonidir. Mazkur kontentlar bilan ishlashda xavfsizlik
choralarining yetarli darajada bo‘lmasligi natijasida ichki va tashqi tahdidlar keskin
ortmoqda, xususan, kiberhujumlar, axborotni noqonuniy tarqatish, manipulyativ ta’sir
va feyk ma’lumotlar tarqalishi hollari ko‘paymoqda
1
.
O‘zbekistonda harbiy sohaga oid axborotlar muhofazasi "Davlat sirlari
to‘g‘risida"gi Qonun, “Axborot xavfsizligi konsepsiyasi” kabi hujjatlar orqali huquqiy
jihatdan tartibga solingan bo‘lsa-da, zamonaviy raqamli tahdidlar fonida bu tizim
doimiy ravishda yangilanib borishni talab qilmoqda. Harbiy kontentlarning davlat
axborot resurslarida joylashtirilishi, OAVda yoritilishi yoki ijtimoiy tarmoqlarda
muhokama qilinishi bir qarashda fuqarolik jamiyatining ochiqligiga xizmat qilgandek
ko‘rinsa-da, aynan shunday ochiqlik nazorat qilinmasa, milliy xavfsizlikka putur
yetkazishi mumkin. Ayniqsa, noan’anaviy urushlar (axborot urushi, kiberurush) fonida
har qanday harbiy axborot – potentsial hujum vositasi yoki nishoni bo‘lishi mumkin
2
.
1
З.Х.Ҳасанова Информационная безопасность в условиях цифровизации. –
Ташкент:
Fan, 2021.
–
174 с.
2
Ж.Б.Турсунов Медиабезопасность и национальные интересы. –
Т.: Yangi asr avlodi, 2020. –
208 с.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
76
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Shu boisdan, harbiy kontentlarda axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi
nafaqat texnik, balki strategik va ijtimoiy siyosiy yondashuvni ham talab etadi. Harbiy
jurnalistikaning axborot siyosatidagi o‘rni, sensor siyosatlar, tahririy javobgarlik,
shuningdek, razvedka va kontrrazvedka tuzilmalari faoliyati bilan uzviy bog‘liq holda
ko‘rib chiqilishi zarur. Harbiy kontentlar jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil
qilish, shu asosda ishonchli, lekin xavfsiz axborot oqimini ta’minlash bu boradagi
dolzarb ilmiy masalalardan hisoblanadi
3
.
ADABIYOTLAR SHARHI
Harbiy kontentlarda axborot xavfsizligi masalasini o‘rganishda ilgari o‘tkazilgan
ilmiy tadqiqotlar tahlili ushbu yo‘nalishdagi yondashuvlarning ko‘lamini aniqlash
imkonini beradi. Jumladan, Z.X.Xasanova o‘zining "Raqamli transformatsiya
sharoitida axborot xavfsizligini ta’minlashning nazariy va amaliy asoslari" nomli
doktorlik dissertatsiyasida zamonaviy axborot makonida harbiy kontentlarga tahdid
soluvchi asosiy xavf manbalarini tahlil qilgan. U harbiy axborotning sızib chiqishi
natijasida yuzaga keluvchi milliy xavfsizlikka tahdid holatlarini sistematik tahlil
asosida ochib bergan
4
.
J.B.Tursunov tomonidan tayyorlangan “O‘zbekiston axborot siyosatida axborot
xavfsizligi masalalari” mavzusidagi ilmiy maqolada harbiy kontentlarni yuritishda
OAV faoliyatining chegaralari, axborot sirlarini muhofaza qilishda mavjud huquqiy
bo‘shliqlar, shuningdek, senzura va tahririy siyosat muammolari ochib berilgan. U
ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlardagi harbiy ma’lumotlarning tarqalish tezligi va bu
boradagi regulyatsiya mexanizmlarining sustligini tanqidiy baholagan
5
.
Qo‘shimcha ravishda, A.A.Karimov 2023-yilda yozilgan magistrlik
dissertatsiyasi “Harbiy jurnalistikada axborot manbalarining ishonchliligi va ularni
qonuniy himoyalash usullari” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda harbiy matbuotda
foydalaniladigan ma’lumot manbalarining ishonchlilik darajasi, axborotni uzatishda
ishlatiladigan shifrlash texnologiyalari va redaksiyalarning axborot siyosatiga oid ichki
reglamentlari tahlil qilingan
6
.
Xalqaro tajriba jihatidan esa, G‘arb davlatlarining axborot xavfsizligi bo‘yicha
amaliyotlari, xususan, AQShning “Department of Defense Information Assurance
Certification and Accreditation Process” (DIACAP) tizimi tahlil etilgan ilmiy
3
Ш.Р.Касымов Информационная политика и безопасность: правовые аспекты. // Журнал «Социальные
исследования». –
2022.
–
№4. –
С. 58–
64.
4
Z.X.Xasanova Raqamli transformatsiya sharoitida axborot xavfsizligini ta
’
minlashning nazariy va amaliy asoslari: DSc
dissertatsiyasi.
–
Toshkent: TATU, 2022.
–
215 b.
5
J.B.Tursunov O
‘
zbekiston axborot siyosatida axborot xavfsizligi muammolari // Ilmiy axborotlar.
–
2021.
–
№2. –
B. 45
–
50.
6
A.A.Karimov Harbiy jurnalistikada axborot manbalarining ishonchliligi va ularni qonuniy himoyalash usullari: Magistrlik
dissertatsiyasi.
–
T.: O
‘
zDJTU, 2023.
–
98 b.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
77
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
manbalarda bu model harbiy kontentni yuritishda qat’iy standartlar va xavfsizlik
protokollarini belgilab bergani ko‘rsatiladi
7
. Bunday tizimlar O‘zbekiston sharoitida
ham tatbiq qilinishi mumkinligi dissertatsiyalarda taklif sifatida ilgari surilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Axborot xavfsizligiga doir muammolarni harbiy kontent kontekstida tahlil qilish
uchun kompleks yondashuv qo‘llanildi. Birinchi navbatda, huquqiy-normativ baza —
O‘zbekiston Respublikasining "Davlat siri to‘g‘risida"gi Qonuni, "Axborot xavfsizligi
konsepsiyasi", shuningdek, tegishli Prezident farmonlari va Hukumat qarorlarining
mazmuni sistemali ravishda o‘rganildi. Bu jarayonda normativ hujjatlar huquqiy-
himoya mezonlari nuqtayi nazaridan saralandi va harbiy axborot tarqatilishi bilan
bog‘liq real regulyativ imkoniyatlar baholandi.
Ikkinchi bosqichda kontent-tahlil usulidan foydalanilib, so‘nggi uch yil ichida
internet va OAV orqali tarqalgan harbiy xarakterdagi ochiq axborot materiallari
tematik, semantik va strukturaviy mezonlar asosida tasniflandi. Maqsad — axborot
tarqatilishidagi xavf zonalarini aniqlash va ularning xavfsizlik siyosati bilan uzviy
bog‘liqligini asoslashdir. Kontentlar ijtimoiy tarmoqlar (Telegram, X) va rasmiy davlat
axborot resurslari asosida tanlab olindi.
Uchinchi metod sifatida solishtirma tahlil usuli joriy etilib, AQSh, Rossiya
Federatsiyasi, Isroil va Xitoy kabi davlatlarning harbiy axborot siyosati va xavfsizlik
protokollari O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyoslandi. Bu asosda xavfsizlikni
boshqarishdagi institutsional va texnologik tafovutlar aniqlab borildi.
Tizimli yondashuv asosida harbiy kontentlar bilan ishlovchi jurnalistlar, OAV
tahririyati xodimlari hamda axborot xavfsizligi mutaxassislari o‘rtasida
ixtisoslashtirilgan so‘rovnoma o‘tkazildi. So‘rovnoma orqali harbiy axborotlarni e’lon
qilishdagi professional yondashuvlar, axloqiy mezonlar va tahririyatsiz filtrlash
darajalari aniqlandi. Natijalar statistik jihatdan kodlashtirilib, ularning xavfsizlik
siyosatiga ta’siri tahlil qilindi.
Tanlangan metodlar yordamida harbiy kontent bilan ishlashda mavjud axborot
xavfsizligi muammolarining xarakteri, omillari va ularni bartaraf etish yo‘nalishlari
nazariy va amaliy asoslarda aniqlab berildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
O‘tkazilgan normativ-huquqiy tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston
Respublikasining axborot xavfsizligiga oid qonunchilik tizimi umumiy axborot
maydoni uchun yetarli asoslarni belgilagan bo‘lsa-da, harbiy kontentlarga oid maxsus
7
U.S. Department of Defense. Department of Defense Information Assurance Certification and Accreditation Process
(DIACAP).
–
Washington, D.C.: DoD Publications, 2020.
–
132 p.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
78
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
regulyatsiyalar aniq va tizimli shakllantirilmagan. “Davlat siri to‘g‘risida”gi Qonun,
2004-yilda tasdiqlangan maxfiylik toifalari ro‘yxati, shuningdek, “Axborotlashtirish
to‘g‘risida”gi Qonun kabi hujjatlarda harbiy kontent bilan ishlashdagi xavfsizlik
standartlari umumiy formulalar orqali ifodalangan, bu esa real axborot oqimi va
zamonaviy raqamli muhit talablariga mos kelmasligini ko‘rsatadi.
Kontent-tahlil usuli asosida tahlil qilingan 80 ta harbiy axborot namunalaridan 27
tasi (33.7%) ijtimoiy tarmoqlarda davlat sirlariga yaqin bo‘lgan, senzurasiz va
tekshirilmagan shaklda e’lon qilingan. Ayniqsa, Qoraqalpog‘iston va Surxondaryo
viloyatlaridagi harbiy harakatlar haqida tarqatilgan ayrim tasvirlar xorijiy kanallar
tomonidan qayta ishlanib, geosiyosiy manipulyatsiyalarda foydalanilgan. Bu holat
xavfsizlikka xavf tug‘diruvchi axborot sızıntilarining internet muhitida nazoratsiz
tarqalishini ko‘rsatdi.
Solishtirma tahlil natijalariga ko‘ra, AQSh Mudofaa vazirligi (DoD) tomonidan
ishlab chiqilgan DIACAP tizimi, Isroilning harbiy axborot senzura markazi,
Rossiyaning FSB nazorat tizimi O‘zbekistonga nisbatan ancha mukammal va qat’iy
standartlarga ega ekani aniqlangan. Jumladan, AQShda harbiy kontentni e’lon qilish
uchun besh bosqichli verifikatsiya va ruxsatlash protokoli joriy etilgan, bunda jurnalist
va davlat organlari o‘rtasida bevosita axborot muvofiqlashtirish mexanizmi mavjud.
O‘zbekistonda esa bu jarayon rasmiy axborot agentliklari bilan cheklangan bo‘lib,
nodavlat yoki mustaqil jurnalistlar uchun aniq yo‘riqnoma ishlab chiqilmagan.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Harbiy kontentlar bilan ishlashda axborot xavfsizligini ta’minlash davlat axborot
siyosatining muhim tarkibiy qismidir. O‘zbekistonda mavjud qonunchilik umumiy
tamoyillarni belgilasa-da, harbiy axborotning ochiqligi va himoyasi masalasida alohida
normativ tizimga ehtiyoj mavjud. Tahlillar xorijiy tajribalar asosida tizimli va qat’iy
yondashuvlarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.
Quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.
Harbiy kontent bilan ishlovchi jurnalistlar uchun alohida axborot xavfsizligi
reglamenti ishlab chiqilishi lozim.
2.
Raqamli tahdidlarga mos huquqiy va texnik vositalar modernizatsiya qilinishi
zarur.
3.
Axborotni rasmiy tasdiqlovchi institutsional tizimni kuchaytirish lozim.
ADABIYOTLAR
1.
З.Х.Ҳасанова Информационная безопасность в условиях цифровизации.
– Ташкент: Fan, 2021. – 174 с.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
79
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Ж.Б.Турсунов Медиабезопасность и национальные интересы. – Т.: Yangi
asr avlodi, 2020. – 208 с.
3.
Ш.Р.Касымов Информационная политика и безопасность: правовые
аспекты. // Журнал «Социальные исследования». – 2022. – №4. – С. 58–64.
4.
Z.X.Xasanova Raqamli transformatsiya sharoitida axborot xavfsizligini
ta’minlashning nazariy va amaliy asoslari: DSc dissertatsiyasi. – Toshkent: TATU,
2022. – 215 b.
5.
J.B.Tursunov O‘zbekiston axborot siyosatida axborot xavfsizligi muammolari
// Ilmiy axborotlar. – 2021. – №2. – B. 45–50.
6.
A.A.Karimov Harbiy jurnalistikada axborot manbalarining ishonchliligi va
ularni qonuniy himoyalash usullari: Magistrlik dissertatsiyasi. – T.: O‘zDJTU, 2023. –
98 b.
7.
U.S. Department of Defense. Department of Defense Information Assurance
Certification and Accreditation Process (DIACAP). – Washington, D.C.: DoD
Publications, 2020. – 132 p.
