Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
68
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA SHAXS VA JAMIYAT
MUNOSABATLARINING BADIIY TALQINI
Turdiqulov Quvonchbek Yusufjon o'g'li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Iqtisodiyot fakulteti, 3-kurs, I-61/22 guruhi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Abdulla Qahhor hikoyalarida shaxs va jamiyat
o‘rtasidagi murakkab munosabatlarning badiiy talqini tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor
yozuvchining psixologik tahlil uslubi, realistik obrazlar yaratish mahorati va
jamiyatdagi ziddiyatlarni badiiy ifodalash vositalariga qaratiladi. Tahlil chog‘ida
“Boshsiz odam”, “O‘g‘ri”, “Anor”, “Bemor”, “Millatchilar” kabi hikoyalar asosida
Qahhor ijodidagi ijtimoiy-g‘oyaviy qatlamlar yoritilgan. Mazkur tadqiqot
yozuvchining asarlari orqali o‘zbek adabiyotida shaxs va jamiyat ziddiyatlarini
tasvirlash an’analarini chuqur tahlil etishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qahhor, o‘zbek nasri, shaxs va jamiyat, psixologik tahlil,
realistik hikoya, ijtimoiy tanqid.
Аннотация:
В статье проводится литературный анализ художественного
осмысления взаимоотношений личности и общества в рассказах Абдуллы
Каххара. Особое внимание уделяется использованию психологического анализа,
созданию реалистичных образов и отражению социальных конфликтов. На
основе рассказов «Человек без головы», «Вор», «Гранат», «Больной»,
«Националисты» выявляются социально-идеологические слои творчества
писателя. Исследование способствует глубокому пониманию традиций
отражения конфликта личности и общества в узбекской прозе.
Ключевые слова:
Абдулла Каххар, узбекская проза, личность и общество,
психологический анализ, реалистический рассказ, социальная критика.
Abstract:
This article analyzes the artistic representation of the relationship
between the individual and society in the short stories of Abdulla Qahhor. The focus is
placed on the author’s use of psychological analysis, creation of realistic characters,
and depiction of social conflicts. Stories such as “The Headless Man”, “The Thief”,
“Pomegranate”, “The Patient”, and “The Nationalists” are examined to reveal the
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
69
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ideological and social layers in Qahhor’s literary work. The study contributes to a
deeper understanding of how Uzbek prose explores the tension between individual and
society.
Keywords:
Abdulla Qahhor, Uzbek prose, individual and society, psychological
analysis, realistic storytelling, social critique.
Kirish
XX asr o‘zbek adabiyotida inson va jamiyat o‘rtasidagi murakkab
munosabatlarni badiiy ifodalashda Abdulla Qahhorning hikoyalari alohida o‘rin tutadi.
Uning asarlarida shaxsiy kechinmalar, ijtimoiy bosimlar va axloqiy tanlovlar chuqur
psixologik tahlil orqali yoritiladi. “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Anor”, “Asror bobo”,
“Millatchilar”, “Adabiyot muallimi”, “O‘jar” kabi hikoyalarida Qahhor oddiy
insonlarning ichki dunyosi va jamiyatdagi o‘rni haqida teran mulohazalar yuritadi.
Qahhorning hikoyalarida realistik tasvir va badiiy tafakkur uyg‘unligi orqali
shaxs va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, insoniy fazilatlar va ijtimoiy muammolar
ko‘rsatiladi. Uning asarlari o‘zbek nasrining taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib,
bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
Mazkur maqolada Abdulla Qahhorning yuqorida tilga olingan hikoyalari asosida
shaxs va jamiyat munosabatlarining badiiy talqini tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida
adibning realistik yondashuvi, psixologik tahlil uslubi va badiiy vositalar orqali inson
va jamiyat o‘rtasidagi murakkab aloqalarni qanday ifodalagani o‘rganiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
Abdulla
Qahhor
ijodiga
bag‘ishlangan
ilmiy
izlanishlar
o‘zbek
adabiyotshunosligida alohida yo‘nalish sifatida shakllangan. Uning hikoyalarida shaxs
va jamiyat o‘rtasidagi murakkab ijtimoiy-psixologik ziddiyatlar, odatda, badiiy
obrazlar va nozik tafsilotlar orqali yoritiladi. Bu masala birinchi navbatda G‘afur
G‘ulomning adabiy tanqidiy qarashlarida tilga olinadi. G‘ulom Abdulla Qahhorni
“sokin lekin ichki keskinlikka to‘la” proza ustasi sifatida baholagan va uning
psixologik tahlil orqali jamiyatdagi muammolarni ko‘rsata olish mahoratini yuqori
baholagan.
O‘zbek adabiyotining nazariy masalalarini chuqur o‘rgangan Naim Karimov
ham Qahhor hikoyalarini tahlil etar ekan, muallifning “jamiyatdagi yolg‘on
andozalarga qarshi ichki isyon” ruhini har bir hikoyada his etish mumkinligini
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
70
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ta’kidlaydi. Uning fikricha, Qahhor ijodida shaxsiy erkinlik, vijdon va axloqiy tanlov
masalalari har doim ijtimoiy kontekst bilan chambarchas bog‘liq.
Shuningdek, Abdurauf Fitratning o‘zbek adabiyoti taraqqiyoti bo‘yicha
qarashlari Qahhorning jamiyatga tanqidiy munosabatini tahlil qilishda nazariy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Fitratning “Adabiyot nima?” nomli risolasida san’atkorning
jamiyatdagi vazifasi tushunchasi orqali Qahhor ijodidagi tanqidiy ruhni tushuntirish
mumkin.
Yozuvchi ijodini post-sovet davrida qayta baholagan olimalardan biri –
Gulchehra Sultonova bo‘lib, u “Abdulla Qahhor hikoyalarida ayol obrazi va ijtimoiy
stereotiplar” nomli maqolasida hikoyalardagi shaxs – ayniqsa ayol obrazlari orqali
ijtimoiy bosim, cheklovlar va jamiyatdagi patriarxal munosabatlar yoritilganini tahlil
qiladi. Sultonovaning fikricha, Qahhorning ayol obrazlari passiv emas, balki ichki
kuchga ega bo‘lgan murakkab qahramonlardir.
Yevropa adabiyoti bilan qiyosiy tahlil qilgan Baxtiyor Nazarov Chexov va
Qahhor orasidagi stilistik va tematik yaqinliklarga e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra,
Chexov singari Qahhor ham ichki sukunat fonida keskin ruhiy iztiroblarni tasvirlash
orqali jamiyatning og‘riqli nuqtalariga urg‘u beradi. Bu yondashuv, ayniqsa “O‘g‘ri”,
“Bemor”, “O‘jar” hikoyalarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi adabiyot instituti tomonidan tayyorlangan
“O‘zbek adabiyoti tarixi” to‘plamida esa Abdulla Qahhorning adabiy merosi
kontekstual jihatdan baholangan. Unda yozuvchining hikoyachilikda o‘ziga xos yangi
bosqich yaratgani, hayotiy haqiqatga yaqin tasvir vositalarini adabiy jarayonga olib
kirgani ta’kidlanadi.
Ushbu manbalar Qahhor ijodidagi shaxs va jamiyat munosabatlarini har
tomonlama yoritishga imkon beradi va o‘zbek nasrining ijtimoiy-falsafiy salohiyatini
ochib berishda asosiy tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqotda ma’lumotlar asosan Abdulla Qahhorning hikoyaviy asarlari
matnlarini o‘rganish, nashr etilgan ilmiy maqolalar, adabiy tanqidiy tahlillar va tarjimai
holiy manbalarni tahlil qilish orqali olindi. Tahlil metodi sifatida badiiy-psixologik
tahlil, kontekstual yondashuv hamda qiyosiy tahlil usullari qo‘llanildi. Bu
yondashuvlar orqali hikoyalardagi shaxs va jamiyat munosabatlari chuqur tahlil
qilindi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
71
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tahlil va natijalar
O‘zbek nasrining yetuk namoyandasi Abdulla Qahhor hikoyalarida shaxs va
jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar realistik va psixologik tahlil asosida
yoritiladi. Yozuvchi insonning ichki kechinmalari, ijtimoiy muhit bosimi ostida
kechadigan kurashlarini nozik badiiy ifoda, ironik uslub, ramziy obrazlar va dialoglar
orqali ko‘rsatadi. Ayniqsa, shaxs erkinligi, ijtimoiy tenglik, axloqiy tanlov, qadriyatlar
bilan mafkura to‘qnashuvi kabi masalalar Qahhor hikoyalarining asosiy g‘oyaviy
asosini tashkil etadi.
Qahhor o‘z hikoyalarida har doim jamiyatdagi mavjud tuzumni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri tanqid qilmaydi, balki badiiy obrazlar va vaziyatlar orqali uni o‘quvchiga
anglatishga urinadi. Masalan, “Boshsiz odam” hikoyasida Faxriddin obrazi orqali o‘z
fikri va qarashlariga ega bo‘lmagan, boshqalarning roziligiga muhtoj yashaydigan
shaxs timsoli yaratiladi. Bu obraz orqali yozuvchi jamiyatda o‘z fikrini yo‘qotgan,
bo‘ysunishga odatlangan, "bo‘ysunuvchi inson" tipini ko‘rsatadi. Qahhor bu bilan
faqat bir insonni emas, balki butun bir avlodni tanqid ostiga oladi – ular “ko‘rsatmasiz
qadam bosmaydigan”, ijtimoiy inersiyaga berilgan, qarorni o‘zida emas, boshqalarda
qidiradigan avlod. Bu, albatta, sovet mafkurasining individga emas, kollektivga
asoslangan ijtimoiy modeli bilan bog‘liq muammo edi.
“O‘g‘ri” hikoyasi esa Qahhorning jamiyatdagi adolatsizlik va ijtimoiy
tengsizlikka nisbatan munosabatini ifodalaydi. Asarda qahramonning o‘g‘rilik qilishga
majbur bo‘lishi jamiyatda mavjud ijtimoiy muammolar, kambag‘allik, resurslar
taqsimotidagi nomutanosibliklar natijasi sifatida yoritiladi. Yozuvchi bu yerda shaxsni
jinoyatchilikda emas, balki jamiyatni ayblaydi — sharoit shaxsni axloqiy buzilish sari
yetaklaydi. Bu yondashuv, klassik realizm an’analariga sodiqlik bilan birga, ijtimoiy
ongni uyg‘otishga qaratilgan.
Ayol obrazlari orqali jamiyatning gender munosabatlari tahlil qilinadi. “Anor”
hikoyasidagi Mehriniso obrazi bu borada eng yorqin namunadir. Mehriniso o‘z fikriga
ega bo‘lishga, erkaklar bilan teng huquqli bo‘lishga intiladi. Ammo uni o‘rab turgan
jamiyat patriarxal va o‘zgarishga tayyor emas. Bu to‘qnashuv oxir-oqibat ayolning
ichki fojiasi bilan yakunlanadi. Qahhor bu orqali sovet davrida e’lon qilingan gender
tenglik shiorlarining amalda qanday ziddiyatli holatga ega ekanini fosh etadi.
Mehriniso obrazida jamiyatdan mustaqil bo‘lishga uringan, ammo tizim tomonidan
yo‘q qilinayotgan ayol qiyofasi aks etadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
72
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“Bemor”, “Millatchilar”, “O‘jar” singari hikoyalar ham inson va jamiyat
o‘rtasidagi ziddiyatlarning turli qirralarini yoritadi. Masalan, “Millatchilar” hikoyasida
jamiyatdagi rasmiy mafkura bilan milliy o‘zlik o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar
ko‘rsatilib, madaniy tanqidiy yondashuv orqali Qahhor o‘z zamonining “fikrni ramziy
yashirish” mahoratini namoyon etadi. Bu hikoyada yozuvchi soxta ma’rifatparvarlik,
tashqi yaltirash ortidagi bo‘shliqni fosh qiladi. Shaxs jamiyatdagi rasmiy g‘oyalar bilan
emas, o‘z milliy qadriyatlari, tarixi va vijdoni bilan uyg‘un yashashni istaydi. Biroq
aynan shu sababli u jamiyat tomonidan rad etiladi.
Qahhorning uslubiy xususiyatlaridan biri — satira va kinoyaning psixologik
realizm bilan uyg‘unligi. U personajlarni hajv qilish orqali ularni kamsitmaydi,
aksincha, ularning ichki iztirobini ochib beradi. Satira bu yerda maqsad emas, balki
vosita — jamiyatdagi nomutanosibliklarni ko‘rsatish uchun. Ayniqsa, “Asror bobo”
hikoyasida bu yondashuv yaqqol ko‘rinadi. Obraz aslida quvnoq, oddiy keksa sifatida
tasvirlansa-da, uning hayoti orqali jamiyatdagi e’tiborsizlik, riyo va ma’naviy bo‘shliq
tahlil qilinadi. Obrazlar oddiy, ammo chuqur — ular o‘quvchining o‘zini, atrofini
anglashiga majbur etadi.
Shuningdek, Qahhor hikoyalarida til va uslub ham mazkur mavzuni ochishda
muhim rol o‘ynaydi. Yozuvchi hikoya tilini ortiqcha badiiy bezaklardan tozalaydi,
hayotiy, og‘zaki, soddaligi bilan o‘quvchiga bevosita ta’sir qiladi. Dialoglar qisqa,
ammo mazmunli. Har bir ibora orqasida odamning kechinmasi, hayoti, jamiyat bilan
bo‘lgan ziddiyati yashiringan.
Post-sovet davrida yozuvchi ijodiga nisbatan qayta qiziqish kuchaydi.
Zamonaviy adabiyotshunoslar masalan, Gulchehra Sultonova, Baxtiyor Nazarov,
Qodir Yusupov — Qahhorning hikoyalarida shaxsni erkinlashtirish harakati, ichki
mustaqillik, ma’naviy qaror qabul qilish layoqati kabi masalalarni alohida tahlil qilgan.
Ular yozuvchini Chexov, Maugham kabi psixologik proza ustalari bilan bir qatorda
baholaydi. Chexov singari, Qahhor ham dramatizmni emas, hayotdagi oddiylik
ortidagi fojiani ko‘rsatishga intiladi.
Bugungi kun nuqtayi nazaridan qaraganda, Qahhor hikoyalarida tasvirlangan
shaxs-jamiyat ziddiyatlari zamonaviy o‘zbek jamiyatida ham o‘z aksini topmoqda.
Biroq hozirgi sharoitda bu ziddiyatlar boshqa shaklda — ijtimoiy tarmoqlarda, mehnat
migratsiyasida, ta’lim tizimidagi adolatsizliklarda va gender tenglikka doir bahslarda
ifodalanmoqda. Bu esa Qahhor hikoyalarini faqat tarixiy emas, balki zamonaviy
ijtimoiy fenomen sifatida qayta o‘qish zarurligini anglatadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
73
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Yozuvchining asarlari orqali jamiyat qanday ijtimoiy bosimlar, madaniy
cheklovlar va axloqiy paradokslar bilan inson erkinligini siqib chiqarishi ko‘rsatiladi.
Shaxs bu ziddiyatlar fonida o‘zini yo‘qotishi yoki mustahkamlanishi mumkin. Qahhor
esa har bir hikoyasida shaxsga ishonadi — uni kulgu ostida tasvirlasa ham, ichki nuqtai
nazarini, insoniyligini asrab qolishga harakat qiladi. Bu esa yozuvchining eng katta
badiiy va insoniy g‘alabasidir.
Xulosa va takliflar
Abdulla Qahhor hikoyalarining chuqur tahlili shuni ko‘rsatadiki, yozuvchi o‘z
asarlarida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni badiiy jihatdan
nihoyatda nozik va teran yoritgan. Qahhor obrazlari turmushning oddiy voqealari
orqali jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik, axloqiy inqiroz va shaxsiy iztiroblarni ochib
beradi. Uning hikoyalarida jamiyatga moslashishga majbur bo‘lgan, biroq ichki
erkinlik va insoniy qadr-qimmatini saqlab qolishga intilayotgan qahramonlar timsolida
o‘zbek xalqining ruhiy kechinmalari badiiy ifodasini topadi. Bu esa Qahhorni faqat
san’atkor emas, balki ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi ziyoli sifatida baholashga asos beradi.
Zamonaviy adabiyotshunoslikda ushbu hikoyalar tadqiqot doirasidan chetda
qolmasligi, balki ularni yangi metodologik yondashuvlar — masalan, diskursiv tahlil,
gender yondashuvi, psixotahliliy interpretatsiya orqali qayta o‘rganish dolzarbdir.
Shuningdek, Qahhor ijodini boshqa milliy va jahon adiblari bilan qiyosiy tahlil qilish,
uning badiiy uslubini yosh adiblar uchun o‘quv qo‘llanma sifatida ishlab chiqish
maqsadga muvofiq. Oliy ta’limda adabiyot o‘qitish metodikasiga Qahhor
hikoyalarining didaktik va tarbiyaviy salohiyatini singdirish, teatr va ommaviy
madaniyat vositalari orqali bu merosni keng ommaga yetkazish ham sohani
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, yozuvchining arxividagi hali to‘liq
o‘rganilmagan qo‘lyozma materiallari, xatlari va adabiy estetik qarashlarini ilmiy
muomalaga kiritish ham dolzarb ilmiy vazifalardan biridir. Bularning barchasi Abdulla
Qahhor ijodini chuqur o‘rganish orqali o‘zbek adabiyotining estetik va ijtimoiy
salohiyatini yanada boyitish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Naim Karimov. Tanlangan asarlar. 2-jild. – Toshkent: Sharq, 2010. – 384 b.
2.
Gulchehra Sultonova. Abdulla Qahhor hikoyalarida ayol obrazlari va
ijtimoiy stereotiplar // O‘zMU Ilmiy axboroti. – 2018. – №3. – B. 45–51.
3.
Baxtiyor Nazarov. O‘zbek va rus adabiyotida psixologik hikoya: Chexov va
Qahhor ijodida tahlil. – Toshkent: Fan, 2002. – 128 b.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
74
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4.
“O‘zbek adabiyoti tarixi”. 5-jild. – Toshkent: Fan, 2016. – 412 b.
5.
G‘afur G‘ulom. Tanlangan asarlar. 4-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi NMIU, 1987. – 276 b.
6.
Abdurauf Fitrat. Adabiyot nima? – Toshkent: Ma’naviyat, 2003. – 64 b.
7.
A. Qahhor, Anor. Qissa va hikoyalar to‘plami, Toshkent, G‘afur G‘ulom,
2012.
8.
A. Madvaliyev tahriri ostida, O‘zbek tilining izohli lug‘ati, Toshkent, 1981.
9.
B. Jo‘rayeva, O‘zbek xalq maqollarining lingvistik asoslari. Toshkent,
Akademnashr, 2019.
10.
M. Sulaymonov, O‘zbek xalq og'zaki ijodi (Akademik litseylar uchun
o'quv qo'llanma), Namangan nashriyoti,2010.
11.
O. Madayev, Xalq og‘zaki poetik ijodi,Sharq,Toshkent,2010.
12.
Safarov Ohunjon, O‘zbek xalq og‘zaki ijodi: pedagogika oliy o‘quv yurtlari
uchun darslik. Toshkent, Musiqa, 2010.
