Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
99
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TALABALARDA TAʼLIMIY MOBILLIK SHAROITIDA JAHON
ADABIYOTI ORQALI KROSS-MADANIY KOMPETENTLIKNI
SHAKLLANTIRISH
Jumanazarov Zohidjon Eldor o‘g‘li
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti
Bobonazarov Gulnoza Tolibjonovna
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti
“O‘zbek va jahon filologiyas”i kafedrasi o‘qiTuvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada talabalar taʼlimi jarayonida jahon adabiyoti orqali
kross-madaniy
kompetentlikni
shakllantirish
masalalari
ko‘rib
chiqiladi.
Madaniyatlararo kommunikatsiyaning samaradorligini oshirish va talabalarni madaniy
farqlarni anglashga o‘rgatish, ayniqsa, ta’limiy mobillik sharoitida ahamiyatlidir.
Maqola kross-madaniy kompetentlikning asosiy komponentlarini, jumladan, adabiyot
va madaniyatlararo muloqot orqali o‘rgatish metodlarini tahlil qiladi. Ushbu maqola
xalqaro ta’lim almashinuvi va adabiyotning o‘qitishdagi rolini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Kross-madaniy kompetentlik, ta’limiy mobillik, jahon adabiyoti,
madaniyatlararo muloqot, madaniy tafovutlar, adabiyot o‘qitish metodikasi, xalqaro
ta’lim almashinuvi, madaniyatlararo integratsiya, talabalar ta’limi, madaniy
kompetensiya.
Turli madaniyat vakillarining o‘zaro ta’siri har bir inson hayotining ajralmas
qismiga aylandi. Shundan kelib chiqib, har ikki tomon kommunikatorlari o‘rtasida
to‘g‘ri va yetarli darajada o‘zaro tushunishni ta’minlash zarurati yuzaga keladi.
Zamonaviy ta’lim konsepsiyasi faqat tilda emas, balki jahon adabiyoti va xorijiy til
madaniyatida ham bilim olishni nazarda tutadi. Madaniyatlararo muloqot
samaradorligiga erishish uchun madaniyatlararo kommunikatsiyaning tushunchasini,
shuningdek, muloqot konteksti va vaziyatlaridagi asosiy ko‘nikmalarni
madaniyatshunoslik semantikasi orqali egallash talab etiladi.
OTM ta’lim tizimi talabalarni kross-madaniy muhit sharoitida muloqotni tashkil
qilish, boshqarish, tahlil qilish va qaror qabul qilish ko‘nikmalari va qobiliyatlarini
shakllantirish kerak. Chet tilini o‘rganish u tilni ona tili sifatida ishlatadigan
xalqlarning adabiyoti va madaniyati bilan bevosita bog‘liqdir. Zamonaviy til siyosati
doirasida chet tilini mamlakat madaniyatini o‘rganmasdan o‘zlashtirish imkonsizdir.
Bugungi kunda xorijiy hamkasblar bilan kasbiy masalalar bo‘yicha chet tilida
ishbilarmonlik muloqotiga tayyor bo‘lish har qanday sohada mutaxassisning
professionallik ko‘rsatkichiga aylanmoqda[4].
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
100
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Madaniy jihatdan bir xil guruhlarda ta’lim olayotgan talabalar orasida
madaniyatlararo kompetentlikni shakllantirish uchun darslarda shunday kontekst
yaratish zarurki, bu talabalarga guruh ichidagi xatti-harakat va qabul qilishdagi
farqlarni anglash imkonini bersin. Bir madaniyatga mansub bo‘lgan talabalar bir xil
hodisalar va voqealarni turlicha qabul qilishlarini tan olishga o‘rgatilishi, shuningdek,
o‘z guruhlarida bir xil vaziyatlarda turli xatti-harakat modellarini o‘rganishlari kerak.
O‘z “ona” madaniyat tajribasiga tayanish kelajakda talabalarga xorijiy madaniyatni
o‘rganishda madaniy tafovutlarni tahlil qilish, talqin etish va baholash uchun zarur
vositalarni beradi[10].
OTM talabalarining kross-madaniy kompetentligi – bu shaxsning integrativ sifati
bo‘lib, u madaniy qadriyatlar, farqlar va umumiyliklar haqidagi bilimlarni, boshqa
madaniyatni o‘z hayot faoliyati doirasiga singdirish ko‘nikmalarini va madaniyatlararo
hamkorlikda ijodiy faoliyat tajribasini o‘z ichiga oladi[6].
Kross-madaniy kommunikatsiya tushunchasi M.A. Akopova, N.V. Bagramova,
N.V. Baryshnikov,
E.M. Vereshchagin,
D.B. Gudkov,
G.V. Elizarova,
V.G. Kostomarov, A.I. Surygin, P.V. Sysoev, S.G. Ter-Minasova, Z.K. Temirgazina,
K.M. Abisheva, K.H. Rahimjanov, L.M. Barna, E.T. Hall, G. Hofstede, G. Neuner
kabi olimlarning ko‘plab ilmiy ishlari mavzusi bo‘lib kelmoqda. OTM ta’limida
shaxsning qadriy orientatsiyasi shakllanishi nafaqat ta’lim kurslarining mazmunini
o‘zlashtirish orqali, balki hayot faoliyatini doimiy ravishda tahlil qilishga undaydigan
ta’lim texnologiyalarini o‘zlashtirish jarayonida ham amalga oshadi[5].
Kross-madaniy o‘zaro ta’sir – bu madaniyatlararo muloqot maydonidir, unda
ishtirokchilarning individual sohalarida ko‘plab yangi shakllanishlar yuzaga keladi va
ular madaniyatlar kesishgan nuqtalarda insonni o‘rgatishda qo‘llanishi mumkin[8].
Kross-madaniy kommunikatsiya madaniyatlararo muloqotdagi qiyinchiliklarga
e’tibor qaratadi va ikki madaniyat o‘rtasidagi farqlarga urg‘u beradi, o‘xshashliklarga
emas. Bu kross-madaniy kompetentlikning madaniyatlararo kompetentlik bilan kuchli
bog‘liqligini isbotlaydi. Madaniyatlararo kompetentlik – bu chet til sohiblari bilan
samarali muloqotni ta’minlaydigan ko‘nikmalardir. Kross-madaniy kompetentlik esa
nafaqat milliy xususiyatlar, madaniyat va tarixni, balki nutq madaniyatini ham o‘z
ichiga oladi[6].
Hatto bir xil tilni bilgan odamlar ham ko‘pincha bir-birini to‘g‘ri tushunmasligi
mumkin, buning sababi esa aksariyat hollarda madaniy tafovutlardir[2].
O‘z navbatida, til sohiblarining madaniy dunyosini o‘rganish nutq birliklarining
qo‘shimcha ma’no yuklari, siyosiy, madaniy, tarixiy konnotatsiyalarini tushunishga
yordam beradi[9].
Shunday qilib, chet til sohiblari bilan muloqot qilayotganda inson ularning
madaniyati va til xususiyatlari bilan tanishishi shart.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
101
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tadqiqotlarga ko‘ra[8], madaniyatlararo aloqalar jarayonida madaniyat ichida
ko‘zga tashlanmaydigan milliy xususiyatlar aniq namoyon bo‘ladi. Aynan madaniyat
muloqot ishtirokchilari uchun mavzularni, kommunikatsiya strategiyalarini,
kontekstni, xabarni yetkazish uslubini, ularni kodlash va dekodlash usullarini hamda
kommunikativ bosqichlar majmuasini belgilab beradi
Tadqiqotchilar V.G. Apalkov va P.V. Sysoev[1] fikriga ko‘ra, kross-madaniy
kompetentlik quyidagi funksiyalarni bajaradi:
➢
Kognitiv (bilim) funksiyasi
– atrofdagi dunyoni va o‘rganilayotgan
mamlakatning milliy-madaniy xususiyatlarini anglash uchun javob beradi.
➢
Qiyosiy funksiyasi
– o‘rganilayotgan til madaniyati haqidagi
o‘zlashtirilgan bilimlarni ona til madaniyati bilan taqqoslash imkonini beradi.
➢
Axborot funksiyasi
– madaniyat vakillarining ma’lumot va mavjud
tajribalar bilan ijtimoiy-madaniy maydonda almashishini ta’minlaydi.
➢
Rag‘batlantiruvchi funksiyasi
– milliy-madaniy xususiyatlar, nutq etiketi,
tarix va mamlakat an’analarini o‘zlashtirish jarayoniga ko‘maklashadi.
Ta’lim jarayonida OTM talabalari quyidagi kasbiy ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar:
kasbiy-shaxsiy salohiyatini maksimal amalga oshirishga intilish, kross-madaniy
muhitda qaror qabul qila olish qobiliyati, yaxlit fikrlash ko‘nikmasi, maqsadga intilish,
polimadaniyatli makonga integratsiyalashish salohiyati.
Shakllangan kross-madaniy kompetentlik orqali talaba ta’lim va kasbiy
standartlarda belgilangan asosiy faoliyat turlarini samarali bajara oladi, jumladan:
qabul qilingan qarorlar uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish, nostandart
vaziyatlarda harakat qilish, rus va chet tillarida og‘zaki va yozma shaklda kasbiy
faoliyat vazifalarini hal qilish uchun samarali muloqot qilish, kasbiy faoliyat doirasida
jamoani boshqarish va ijtimoiy, etnik, konfessional hamda madaniy farqlarni to‘g‘ri
qabul qila olish.
OTM ta’limi rivojlanishidagi eng dolzarb muammolardan biri – ta’limiy
migratsiya. Xalqaro ta’limiy migratsiya odatda odamlarning turli darajadagi va turli
muddatlardagi ta’lim olish maqsadida mamlakatlararo ko‘chishi sifatida
tushuniladi[2]. Bu faqat chet tilini va kasbiy bilimlarni o‘zlashtirishni emas, balki
kross-madaniy kompetentlik asosida polimadaniyatli muhitga moslashish va boshqa
davlat jamiyatiga integratsiyalashishni ham nazarda tutadi.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra, ta’limiy migrantlar soni 1960-yildagi 93 milliondan
2017-yilda 258 milliongacha oshgan[11]. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
ta’lim darajasi yuqori bo‘lgan shaxslar boshqa mamlakatlarga migratsiya qilish
imkoniyatiga ko‘proq ega. Ammo asosiy muammolardan biri – qabul qiluvchi
mamlakat tilini yetarli darajada bilmaslikdir.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
102
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ta’limiy migratsiya jarayonlari quyidagi asosiy omillar ta’sirida yuqori
intensivlik bilan kechmoqda:
➢
global siyosiy va iqtisodiy talablar fonida ta’lim tizimlarining chuqur
integratsiyalashuvi;
➢
mehnat bozorida kuchayib borayotgan raqobat sharoitida doimiy o‘qish
va malaka oshirish zarurati;
➢
axborot texnologiyalarining rivojlanishi, bu esa ta’lim muassasalariga
potentsial talabalar uchun axborot ochiqligini oshirish imkonini bermoqda;
Fullbright-Schuman, Global UGRAD, Erasmus, IIASA kabi qisqa va uzoq
muddatli xalqaro talabalar almashinuvi dasturlarining yaratilishi.
Kross-madaniy kompetentlik bugungi kunda ta’lim tizimida eng muhim
maqsadlaridan biri sifatida qaralishi kerak. Bu kompetentlik, talabalar orasida turli
madaniyatlarni anglash, ularni hurmat qilish va madaniyatlararo samarali aloqalar
o‘rnatish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Xususan, jahon adabiyoti bu
jarayonda muhim o‘rin tutadi, chunki adabiyot o‘zida insoniyatning turli tarixiy,
madaniy, ijtimoiy va tilga oid tajribalarini aks ettiradi.
OTMlar o‘rtasidagi ta’limiy mobililik dasturlari talabalarni boshqa madaniyatlar
bilan tanishtirish, ularning dunyoqarashini kengaytirish va xalqaro tajriba orttirishga
yordam beradi. Bu jarayon, o‘z navbatida, madaniyatlararo aloqalarni rivojlantirishga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Adabiyotning ta’limiy mobililik bilan integratsiyasi talabalar
uchun turli madaniy kontekstlar bilan tanishish imkonini yaratadi. Bu esa, o‘z
navbatida, kross-madaniy kompetentlikni shakllantiradi. Adabiyot orqali talabalar turli
xalqlar va millatlarning qadriyatlari, urf-odatlari, muammolari va yondashuvlari
haqida o‘rganadilar. Jahon adabiyotidagi turli madaniyatlarning o‘ziga xosligini
o‘rganish, talabalarni global miqyosda integratsiyalashishga yordam beradi.
Jahon adabiyotining ta’limiy mobililik dasturlaridagi o‘rni shundan iboratki, u
nafaqat tilni o‘rganishda, balki madaniyatlararo aloqalarda ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri rol
o‘ynaydi. Buning natijasida talabalar nafaqat boshqa madaniyatlarni tushunish, balki
o‘z madaniyatini ham yanada chuqurroq anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Ko‘plab mamlakatlarning ta’lim siyosati ta’limiy migratsiyani rag‘batlantirishga,
ta’lim xizmatlari mavjudligini oshirishga, ta’lim makonini internatsionallashtirishga va
xalqaro talabalar almashinuvi dasturlarini rivojlantirishga qaratilgan.
Xalqaro ta’lim almashinuvi jozibadorligi bir qator muhim omillar bilan izohlanadi
va bu omillar yaqin kelajakda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi. Shubhasiz, xalqaro
ta’lim almashinuvi rivojlanishda davom etadi.
Kross-madaniy
kompetentlikni
shakllantirish
yo‘llaridan
biri
–
lingvomamlakatshunoslik va lingvomadaniy kompetensiyalarni rivojlantirishdir. Bu
tamoyil
N.A. Batchayeva,
E.M. Vereshchagin,
T.G. Grushevitskaya,
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
103
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
V.G. Kostomarov, V.A. Maslova, A.P. Sadokhin, I.A. Sternin, P.V. Sysoev kabi
olimlarning asarlarida ifodalangan. Kross-madaniy kompetentlikni shakllantirishda
boshqa mamlakat madaniyatiga to‘liq sho‘ng‘ish (immersiya) eng samarali usul
hisoblanadi. Madaniy integratsiya o‘z ichiga quyidagilarni oladi: madaniyat
muassasalari, madaniyat yaratuvchilari va iste’molchilari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik;
milliy madaniy shakllar, an’analar va yangiliklar o‘rtasida muvofiqlikni ta’minlash;
yagona umuminsoniy qadriyatlar tizimini shakllantirish[7].
OTM talabalari orasidagi madaniyatlararo kompetentsiyani rivojlantirish uchun,
madaniy aspektlarni o‘rganishga yordam beradigan va ta’limning kommunikativ va
lingvistik yo‘nalishini ta’minlaydigan nazariy va metodologik yondoshuvlarni qo‘llash
zarur. Bunga axsiologik, faoliyatga asoslangan va madaniyatshunoslik yondoshuvlarini
birlashtirish orqali erishish mumkin.
Talabalarda madaniyatlararo kompetentsiyani shakllantirishning samaradorligi
quyidagi omillarga bog‘liq: xorijiy tilni o‘rganish bo‘yicha mashg‘ulotlar, portfel,
fasilitatsiya, munozaralar, loyiha texnologiyalari. Madaniyatlararo kompetentsiyani
shakllantirishda yetakchi omil bu akademik mobilnostdir, bu esa olimlar tomonidan
“talabalar va doktorantlarni xorijdagi OTMlarda o‘qitish, shuningdek, o‘qituvchilar va
xodimlarning xorijiy ta’lim yoki ilmiy muassasalarda ishlash” sifatida ta’riflanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Apalkov V.G., Sysoev P.V. (2008) Methodological principles for the formation
of intercultural competence in the process of teaching a foreign language. Bulletin of
Tomsk State University, No. 7, pp. 254-260.
2. Afanasyeva I.I., Ushakov D.S. (2019) International educational migration in
the era of modern global transformations. Bulletin of the Academy of Knowledge, No.
4(33), pp. 37–42.
3. Belonovskaya I.D., Nevolina V.V. (2019) Pedagogical support of professional
self-development of a modern student. Vestnik of Orenburg State University, No.
5(223), pp. 12-18.
4. Vereshchagin E.M., Kostomarov V.G (2005) Language and culture. M: Indrik,
1040 p.
5. Gusevskaya N.Yu., Mamkina I.N (2017) The role of education in the
development of Russian-Chinese relations: history and modernity. Bulletin of Tomsk
State University, No. 423, pp. 77–83.
6. Drobotenko Yu.B. (2023) Modern problems of pedagogical axiology. Vestnik
of Orenburg State University, No. 4(240), pp. 17-25.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
104
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
7. Eliseeva N.V., Pisarenko K.V., Sevryugina N.I. (2022) Effi ciency of using
various technologies and methods in the educational process of a university. Vestnik of
Orenburg State University, No. 3(235), pp. 20-26
8. Eremina N.V., Tomin V.V., Kanyukova Yu.V. (2021) Improving the
organization of independent work of students in cross-cultural interaction. Vestnik of
the Orenburg State University, No. 1(229), pp. 98-104.
9. Kiryakova A.V., Olkhovaya T.A. (2010) Implementation of the axiological
approach in university education. Higher education in Russia, No. 5, pp. 124-128.
10. Kolosovskaya T.A. (2006) Formation of cross-cultural competence of future
teachers, Ph.D. Dissertation. Chelyabinsk, 195 p.
11. Drach G.V., Matyash T.P. (2001) Culturology. Brief thematic dictionary. M:
Phoenix.
