Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
458
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA KREATIV QOBILIYATLARNI
RIVOJLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISHIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR
Amirqulov Azamjon Joniqul o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti
“Boshlangich ta’lim metodikasi” kafedrasi o’qituvchisi
Tel:+998(97)8460097
E-mail:
Annotatsiya
: Ushbu maqolada kreativlik tushunchasi mazmuni, mohiyati
va uning nazariy metodologik asoslari, inson tafakkuri, tasavvuri undagi fikrlash
shakllari yoritib berilgan. Bugungi zamonaviy o‘qituvchilar o‘quvchilarning kreativ
fikrlashini shakllantirish mazmuni va usullari bo‘yicha ma’lumotlarga ega bo‘lishlari
va o‘zlari ham o‘quvchilarga fikrlashda ijodiy yondashishiga yordam bera olishlari
haqidagi fikrlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
kreativlik, ijodkorlik, jodiy fikrlash, , kreativ sifatlar,
ta`lim, metod.
Аннотация:
В данной статье раскрываются понятие творчества, его
содержание, сущность и теоретико-методологические основы, мышление
человека, воображение, а также формы мышления в нем. Сегодняшние
современные учителя владеют информацией о содержании и методах
формирования творческого мышления учащихся и сами могут помочь учащимся
проявить творческое мышление.
Ключевые слова:
творчество, креативность, творческое мышление,
творческие качества, образование, метод
Abstract:
In this article, the concept of creativity, its content, essence and its
theoretical methodological foundations, human thinking, imagination, and the forms
of thinking in it are explained. Today's modern teachers have information on the
content and methods of forming students' creative thinking, and they themselves can
help students to be creative in their thinking.
Key words:
creativity, creativity, creative thinking, creative qualities,
education, method
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
459
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Bugungi kunda asosiy e’tibor o‘quvchi yoshlarning ta’lim-tarbiyasiga, ularning
mustaqil fikrlaydigan, yuksak tafakkur egasi va ma’naviyatli insonlar bo‘lib
shakllanishlariga qaratilgandir. Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, “Yoshlarimizning
mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo
miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib
kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va
imkoniyatlarini safarbar etamiz”[1].
“Kreativlik” deganda, shaxslarning o‘ziga xos g‘oyalarni yaratish va
innovatsion qarorlar qabul qilish qobiliyatini chuqur anglash jarayoni tushuniladi.
Bugungi kunda ta’limga qo‘yiladigan asosiy talab ma’lum chegaralardan chiqib
ketadigan, nostandart qarorlar qabul qila oladigan, yangilik bilan ajralib turadigan
maxsulotlarni yaratadigan ijodiy shaxsni rivojlantirish ekanligi bilan bog‘liq.
“Kreativlik” tushunchasiga ta’rif berishning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib
chiqib, biz kraetivlikni tushunishni tarixiy–falsafiy tahlilida inson ijodiy faoliyatining
alohida hodisasi sifatida ko‘rib chiqishni zarur, deb hisoblaymiz. Ijod muammosi,
uning ko‘p qirraliligi va uni tushunish, talqin qilishda plyuralizm mavjudligiga imkon
beradi.
“Ijodkorlik” so‘zining etimologiyasiga murojaat qiladigan bo‘lsak, “kreativ”
inglizcha “creative” – “ijodkor”, “yaratuvchi” so‘zlardan olingan. Ushbu tushunchalar
fransuz va nemis tillarida ijodkor va kreativlikni belgilash uchun turli xil leksik
birliklar ham mavjud, fransuz tilida "oeuvre" (ijodkorlik), “creative” va “schaffen”
(ijodkorlik) va nemis tilida “kreativität”, ya’ni “ijod” va “yaratish” tushunchalari
qarama–qarshidir.
Lug‘atlarda biz ijodkorlikning quyidagi ta’riflarini uchratamiz:
-sifat jihatidan yangi, ilgari hech qachon bo‘lmagan narsani yaratuvchi
faoliyat[2];
-loyihalash va amalga oshirish orqali yangi madaniy va moddiy qadriyatlarni
yaratish:[3]
-ma’naviy va moddiy qadriyatlarni yaratishga qaratilgan inson faoliyati
-yangilik, takomillashtirish, boyitish, rivojlanish elementlari bilan singdirilgan
faoliyat
Ko‘rib turganimizdek, kreativlik va ijodkorlik ta’riflarida fikrlashning
moslashuvchanligi, yangi narsalarni topishga intilish, naqshlarni engish qobiliyati kabi
ba’zi fikrlar bir–biriga to‘g‘ri keladi, bu, albatta, hodisalarning birlashgan tabiatidan
dalolat beradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
460
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
-“Ijodkorlik” va “kreativlik” mazmunining qarama–qarshiligi, umumiy
ma’noda, quyidagicha ifodalanishi mumkin:
-ijodkorlik – sifat jihatidan yangi moddiy va ma’naviy qadriyatlarni yaratuvchi
inson faoliyati jarayoni;
-kreativlik – bu shaxsning xususiyatlari, uning tubdan yangi g‘oyalarni ishlab
chiqarish qobiliyati;
- kreativlik – bu insonning g‘ayrioddiy g‘oyalarni yaratish, an’anaviy fikrlash
shakllaridan chetga chiqadigan original echimlarni topish qobiliyati;
- ijodkorlik – muammoning individualligini ta’kidlab, uning yangi echimlarini
topish qobiliyati.
- Ijodkorlik ruh va ongning ichki faoliyatini nazarda tutadi, uning natijasi jamiyat
taraqqiyotining barcha keyingi bosqichlarida fan va madaniyatda muhim hodisaga
aylanishi mumkin bo‘lgan narsaning yaratilishidir. Kreativlik sifatlari quyidagi rasmda
o‘z aksini topgan (1-rasmga qarang).
1-
rasm. Kreativlikning muhim sifatlari
Tadqiqotchi Z.Raximovning ta’kidlashicha, “odatda kreativlik o‘quvchilarning
faoliyatida tez–tez ko‘zga tashlansada, biroq bu holat bolalarning kelgusida ijodiy
yutuqlarni qo‘lga kiritishlarini kafolatlamaydi”[4]. Faqatgina ular tomonidan u yoki bu
ijodiy ko‘nikma, malakalarni o‘zlashtirishlari zarur, degan ehtimolni ifodalaydi.
Bolalarda kreativlikni rivojlantirishda quyidagi shartlarga e’tibor qaratish zarur:
Ijodiy yo‘nalganlik
Hissiyotga boylik
Refleksiya qobiliyati
Ijodiy ta’sirchanlik va
tashabbuskorlik
Eruditsiya (bilog‘onlik)
O‘z ijodkorligini to‘la to‘kis
namoyish eta olish
Mavjud tajriba va bilimlar asosida yangi qarorlarni qabul
qilish malakasi
Mantiqiy fikrlay olish
Kreativlikning muhim sifatlari
Boy tasavvur
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
461
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
-ular tomonidan ko‘p savollar berilishini rag‘batlantirish va bu odatni qo‘llab–
quvvatlash;
- o‘quvchilarning mustaqilligini rag‘batlantirish va ularda javobgarlikni
kuchaytirish;
- o‘quvchilarning tomonidan mustaqil faoliyatning tashkil etilishi uchun
imkoniyat yaratish;
-o‘quvchilarning qiziqishlariga e’tibor qaratish”.
“Kreativ” so‘zing ma’nosi yangilik yaratish ijod qilish degan ma’noni anglatadi.
Shunday ekan ijodkorlik hisini yosh kelajak avlodda uyg‘otish albatta ularni
tarbiyalayotgan, ta’lim berayotgan insonga bog‘liq. Ijodiy maqsadlarni ro‘yobga
chiqarish kreativ fikrlashni taqozo etadi, lekin shu bilan birga aqliy salohiyat, soha
borasidagi bilim va san’atkorlik talanti kabi kengroq va maxsus ko‘nikma va
qobiliyatlar ham zarur bo‘ladi. Masalan, san’at durdonalari yoki texnologik
kashfiyotlarni yaratish bilan bog‘lik buyuk ijodkorlikda kreativ fikrlashdan tashqari
salmoqli talant, chuqur bilim, muayyan sohada tinimsiz mehnat hamda jamiyat
tomonidan ushbu mahsulot qiymatga ega ekanligi haqida e’tirof ham talab etiladi.
Aksincha, kichik yoxud kundalik kreativlik (masalan, fotojurnalda rasmlarni mahorat
bilan joylashtirish; oziq-ovqat qoldiqlaridan yangi taomni hosil qilish yoki ishxonadagi
murakkab muammoga ijodiy yechim topish kabi) ijodiy fikrlashga qodir deyarli barcha
insonlarga zarur. Kreativ fikrlash ta’siri butun jamiyatga sezilarli innovatsiya
turlarining ortiga tushishi rost, lekin u ayni damda universal va fenomen hamdir, ya’ni
har qanday shaxs, u yoki bu darajada, kreativ fikrlash qobilyatiga ega. Kreativ fikrlash
testlarining birinchi avlodi domenning umumiyligi, ya’ni har qanday sohadagi
ijodkorlikning umumiy xususiyatlari mavjudligi haqidagi g‘oyaga asoslangani kabi
tadqiqotchilar
ijodkorlikni
baholaydigan
sinovlarda
shaxsning
natijalari
umumiylashtirilishi mumkinligini, bir sohadagi kreativlik ikkinchi sohaga ham
o‘tkazilishi mumkinligini taxmin qilganlar. Ushbu tadqiqotlar yo ijodkorlik uchun
zarur bo‘lgan qobiliyat va ko‘nikmalar domenga bog‘liq bo‘lib, domendan domenga
ajralib turishini ta’kidlamoqda, yoki ikki yondashuvning qisman jamlagan ijodkorlik
modellarini taqdim etmoqda. “Domen” deganda san’at, adabiyot, tarix yoki
astronomiya kabi ilmning har qanday muayyan sohasi yoki muayyan ilm sohasi asosida
yotadigan va uni qo‘llab-quvvatlaydigan reprezentatsiyalar turkumi tushuniladi.
Tadqiqotchilar tomonidan kreativ yondashuvning quyidagi domenlari sanab o‘tilgan:
kundalik, ta’limga oid, harakatga oid, ilm-fanga oid va san’atga oid sohalar. Ijodiy
faoliyat “San’atkorlik” va “Ilmiy” sohalariga ajratilgan. Ijodiy faoliyat uch umumiy
sohaga bo‘linishi mumkin: verbal, san'atkorlik va muammoni hal qilish. Kreativlik
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
462
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
sohalarini o‘rgangan amaliy tadqiqotlarning batafsil tahliliga ko‘ra, matematika ilmiy
sohasi doimo boshqa ijodkorlik sohalardan yaqqol ajralib turadi. Har qanday shaxsning
ijodiy faolligi uchun to‘rt zaruriy qismi sanab o‘tiladi: sohaga bog‘liq qobiliyatlar;
kreativlikka bog‘liq jarayonlar; vazifa borasidagi ishtiyoq (motivatsiya); mos, qulay
sharoit.
Xulosalar:
Yuqorida keltirilgan ilmiy dalillar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Kreativ tushunchasi shaxsning o‘zini o‘zi anglash nazariyasini rivojlantirish
uchun muhim ahamiyatga ega. O‘z–o‘zini anglash genetik, individual va shaxsiy
salohiyatini ochib berishga qaratilgan adekvat sa’y–harakatlarni qo‘llash orqali
shaxsning muvozanatli, uyg‘un rivojlanishini anglatadi.
2. O‘z–o‘zini anglash jarayoni va natijasining barqarorligi va adekvatligi o‘z–
o‘zini anglash uchun qo‘llaniladigan strategiyalar bilan bog‘liq. Shaxsning o‘zini o‘zi
anglash strategiyasida biz uzoqni ko‘zlagan rejalar va prognozlarga asoslanib,
shaxsning o‘zini o‘zi anglash jarayoni, uning hayotiy ma’nosi va qadriyat
yo‘nalishlarini anglash orqali insonni boshqarish jarayonini tushunamiz.
3. O‘z–o‘zini amalga oshirish strategiyasini tanlashni o‘rganish ikki jihatni
ko‘rib chiqishni o‘z ichiga oladi. Birinchi jihat, mazmunli, qiymat–semantik va
motivatsion shakllanishlarni, shuningdek, shaxsning o‘zini o‘zi boshqarish tabiatini
o‘z ichiga oladi. Ikkinchi jihat, shaxsning o‘zini o‘zi anglash o‘chog‘i, tegishli
strategiyalarni tanlash uchun yo‘naltirilgan asos sifatida, semantik va vaqtinchalik
istiqbol, shaxsiyat yo‘nalishi, o‘ziga munosabat va sub’ektiv nazorat kabi tarkibiy
qismlarni o‘z ichiga oladi.
4. O‘z–o‘zini anglash strategiyasini tanlash noaniqlik sharoitida amalga
oshiriladi, uni bartaraf etish, birinchi navbatda, ijodiy xususiyatlarning o‘ziga xos
jihatlariga bog‘liq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot
davrida ta’lim – tarbiya va ilm – fan sohalarini rivojlantirish chora – tadbirlari
to‘g‘risida”gi 2020 yil 6 noyabrdagi PF–6108–son farmoni.
2. Педагогика: термин, понимание, определение: слов.–довид. За заг изд.
Граммы. В. Ложкина. Луцк: Волын. нац. Как дела Киев, 2011. 188 с.
3. A.A.Ismoilov,X. J.Daminov Z.A.Kosimova G.A.Primov “Kreativ fikrlashni
baholash”.Toshkent-2021.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
463
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4. R.Ishmuxamedov, M.Yuldashev “Ta’lim va tarbiyada innovatsion
texnologiyalar” o‘quv qo‘llanma 2013 y
5. Sultonovа G.А. Pedаgogik mаhorаt. O‘quv qo‘llanma– T.: Nizomiy nomidаgi
TDPU, 2005-yil.
6. Axmedova M.E. Meliboyeva R.N. Bekmirov T.R.Nurmatov A.N.Kasbiy
pedagogika. Darslik. “Tibbiyot nashriyoti matbaa uyi”, MCHJ. Toshkent - 2022. 250
bet.
