Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
134
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA INKLYUZIV TA’LIM TAMOYILLARINI
JORIY ETISHNING AHAMIYATI VA SAMARADORLIGI
Xasanova Asila Xasan qizi
Qarshi Xalqaro Universiteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim
tamoyillarini joriy etishning ahamiyati va samaradorligi o‘rganiladi. Tadqiqotda
inklyuziv ta’limning ta’lim tizimida o‘quvchilarning teng imkoniyatlar asosida ta’lim
olishlarini ta’minlashdagi roli, shuningdek, ta’lim jarayonining sifatini oshirishdagi
o‘rni tahlil qilingan. Maqola inklyuziv ta’limni joriy etishda pedagogik metodlarni
qo‘llashning samaradorligini, o‘qituvchilarning tayyorgarligini va ota-onalar bilan
hamkorlikni o‘rganib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqadi. Shu bilan birga, inklyuziv
ta’limni joriy etishda yuzaga keladigan muammolarni va ularga qarshi yechimlarni
taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim, inklyuziv ta’lim, pedagogika, ta’lim
tamoyillari, o‘qituvchilar tayyorlov kurslari, ota-onalar bilan hamkorlik, ta’lim sifatini
oshirish, inklyuziv metodikalar, ta’lim tizimi, eksperimental tadqiqot.
Аннотация:
В данной статье изучается значение и эффективность
внедрения принципов инклюзивного образования в начальном образовании. В
исследовании проанализирована роль инклюзивного образования в обеспечении
равных возможностей для обучения учащихся в системе образования, а также его
вклад в повышение качества учебного процесса. Статья рассматривает
эффективность применения педагогических методов при внедрении
инклюзивного образования, подготовку учителей и сотрудничество с
родителями, предлагая практические рекомендации. Кроме того, в статье
предлагаются решения проблем, возникающих при внедрении инклюзивного
образования.
Ключевые слова:
Начальное образование, инклюзивное образование,
педагогика, принципы образования, курсы подготовки учителей, сотрудничество
с родителями, повышение качества образования, инклюзивные методики,
система образования, экспериментальное исследование.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
135
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Abstract:
This article explores the importance and effectiveness of
implementing inclusive education principles in primary education. The study analyzes
the role of inclusive education in ensuring equal learning opportunities for students
within the education system and its contribution to improving the quality of the
educational process. The article examines the effectiveness of applying pedagogical
methods in the implementation of inclusive education, teacher preparedness, and
collaboration with parents, while offering practical recommendations. Furthermore, it
proposes solutions to the challenges faced in the process of implementing inclusive
education.
Keywords:
Primary education, inclusive education, pedagogy, educational
principles, teacher training courses, parental cooperation, improving educational
quality, inclusive methodologies, education system, experimental research.
XXI asrda ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri har bir farzandning
individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularga sifatli va teng huquqli ta’lim olish
imkoniyatini yaratishdan iboratdir. Boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim
tamoyillarini joriy etish, ayniqsa, ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlash maqsadida,
jahon miqyosida dolzarb masala bo‘lib kelmoqda. Globallashuv, inson huquqlari va
ijtimoiy inklyuziv tamoyillarining ustuvorligi, barcha bolalarni yagona ta’lim
makonida qamrab olish zaruratini yanada kuchaytirmoqda. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, inklyuziv ta’lim bu zamonaviy jamiyatda har bir bolaga teng imkoniyatlar
beruvchi ilg‘or va insonparvar yondashuv bo‘lib, u ayniqsa boshlang‘ich ta’lim
bosqichida joriy etilishi bilan o‘zining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi ham inklyuziv ta’lim tizimini
bosqichma-bosqich joriy etish yo‘lida muhim qadamlarga qo‘l urmoqda. Davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan ushbu yo‘nalish, 2020-yil
15-iyundagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun,
shuningdek,
Xalq
ta’limi
vazirligining
konseptual
hujjatlari
orqali
mustahkamlanmoqda. Ammo bu boradagi o‘zgarishlar, ayniqsa boshlang‘ich ta’lim
tizimida, chuqur ilmiy tahlilni va puxta metodik yondashuvni talab qiladi.
Shu jihatdan olib qaralganda, boshlang‘ich ta’limda inklyuziv tamoyillarni joriy
etishdagi asosiy muammo bu mavjud ta’lim tizimining barchaga bir xil yondashuvga
asoslangani, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarlik darajasi, moddiy-texnik baza
yetishmovchiligi va ota-onalar ongida hali to‘liq shakllanmagan inklyuziv madaniyat
bilan bog‘liqdir. Shu bois, ushbu maqolada mazkur muammoni ilmiy asosda tahlil
qilish, mavjud tajribalarni umumlashtirish va samarali yondashuvlarni taklif qilish
maqsad qilib olingan.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
136
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tadqiqotning maqsadi
boshlang‘ich ta’lim tizimida inklyuziv ta’lim
tamoyillarini joriy etishning ahamiyati va samaradorligini nazariy jihatdan asoslash
hamda ularni amaliyotga tatbiq etishning pedagogik shart-sharoitlarini aniqlashdan
iborat.
Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Inklyuziv ta’limning nazariy asoslarini tahlil qilish;
2.
Boshlang‘ich ta’lim tizimidagi mavjud holatni baholash;
3.
Inklyuziv ta’lim tamoyillarini samarali joriy etish yo‘llarini aniqlash;
4.
Zamonaviy pedagogik metodlar asosida takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot ob’ekti —
boshlang‘ich ta’lim tizimi.
Tadqiqot predmeti —
boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini
joriy etishning mazmuni, metodlari va pedagogik shart-sharoitlari.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
boshlang‘ich ta’limda inklyuziv tamoyillarni
tatbiq etishning konseptual asoslarini ishlab chiqish, zamonaviy metodlar asosida
milliy ta’lim amaliyotiga mos innovatsion yondashuvlarni taklif qilish bilan
ifodalanadi.
Kutilayotgan natijalar
inklyuziv ta’limni boshlang‘ich bosqichda
muvaffaqiyatli joriy etish orqali barcha bolalarning ta’limga bo‘lgan teng huquqliligini
ta’minlash, ijtimoiy adolat va integratsiyani kuchaytirish imkoniyatlarini aniqlashdan
iborat.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning rivojlanishi, ta’lim tizimida uning ahamiyati
va samaradorligi haqida bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Abdullaeva
(2020) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda, inklyuziv ta’limning boshlang‘ich sinf
o‘quvchilariga ta’siri, ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatlari va ijtimoiy adaptatsiya
jarayonlari tahlil qilingan. Tadqiqotda, inklyuziv ta’limning boshlang‘ich ta’limdagi
samaradorligini oshirish uchun o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash zarurligi
ta’kidlangan.
Chet elda ham inklyuziv ta’limning rivojlanishi va uning samaradorligi haqida
keng qamrovli tadqiqotlar mavjud. Misol uchun, UNESCO (2017) tomonidan e’lon
qilingan hisobotda inklyuziv ta’limning global ahamiyati va uni turli mamlakatlardagi
ta’lim tizimlariga qanday joriy etilishi haqidagi tajribalar keltirilgan. Hisobotda,
inklyuziv ta’limni joriy etish uchun kerakli siyosat va strategiyalar, shuningdek,
ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlashdagi o‘rni haqida so‘z boradi. Bundan tashqari,
Gonzalez & Clark (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqotda inklyuziv ta’limning
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
137
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
jamiyatdagi tenglikni ta’minlashdagi o‘rni va uning ijtimoiy rivojlanishga qo‘shgan
hissasi o‘rganilgan. Tadqiqotda, inklyuziv ta’limni joriy etishda o‘qituvchilarning
pedagogik ko‘nikmalari va psixologik tayyorgarliklarining ahamiyati alohida
ta’kidlangan. Yevropada va AQSHda amalga oshirilgan bir qator eksperimental
tadqiqotlar ham inklyuziv ta’limni boshlang‘ich ta’limda samarali qo‘llash usullari
haqida muhim ma’lumotlar beradi. Masalan, Mulligan (2019)ning tadqiqoti inklyuziv
ta’limning o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rnini
o‘rgangan. Shuningdek, Smith & Johnson (2020)ning tadqiqotida, inklyuziv ta’limni
amalga oshirishda to‘g‘ri strategiyalar va o‘qituvchilarni tayyorlashning muhimligi
ko’rsatildi. Chet el tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limni joriy etishda yirik
muvaffaqiyatlarga erishish uchun o‘qituvchilarning maxsus tayyorlanishi, o‘quv
materiallarining moslashtirilishi va ijtimoiy muhitning yaxshilanishi zarur.
Shuningdek, jamiyatdagi barcha guruhlar o‘rtasida tushunish va hamkorlikni
kuchaytirish kerak.
O‘zbekistondagi inklyuziv ta’limni rivojlantirishda, yuqorida keltirilgan xorijiy
tajribalar juda muhim. Tadqiqotlar, ayniqsa, o‘qituvchilarni tayyorlash, o‘quvchilar
uchun moslashgan materiallar yaratish va ijtimoiy integratsiya jarayonlarini
kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot eksperimental yondashuv asosida olib borildi. Buning uchun tajriba-
sinov ishlari tashkil etildi. Eksperimentda 2 ta sinf ishtirok etdi: 1-sinf “A”
(eksperimental) va 1-sinf “B” (nazorat guruhi). Eksperimental guruhga 3 oy davomida
inklyuziv o‘quv metodikasi asosida darslar o‘tilgan, nazorat guruhda esa an’anaviy
metodlar qo‘llangan.
Tadqiqotda quyidagi usullar ishlatilgan:
•
Eksperiment – dars jarayoniga yangi metodlarni joriy etishda;
•
Kuzatuv va monitoring – o‘quvchilarning o‘zlashtirishi va psixologik holatini
tahlil qilishda;
•
Test va baholash – natijalarni aniqlashda;
•
Statistik tahlil – ikki guruh natijalarini solishtirishda.
Kuzatuv natijalariga ko‘ra,
eksperimental guruhdagi o‘quvchilarning
moslashuv, ishtirok va akademik ko‘rsatkichlari ancha yuqori bo‘lgani aniqlandi ya’ni
ular o‘zaro muloqot, ishtirok va faollik bo‘yicha yuqori natijalarni ko‘rsatdi. Bu esa,
individual yondashuv va moslashtirilgan o‘quv metodikasi samaradorligini isbotlaydi.
Eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasidagi farqlar, ayniqsa faollik, o‘zlashtirish va
moslashuv indikatorlari bo‘yicha, metodik yondashuvning samaradorligini yaqqol
isbotladi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
138
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ko‘rsatkich Eksperimental guruh
Nazorat guruhi
O‘zlashtirish darajasi (o‘rt.)
89%
76%
Faollik (o‘rtacha ball) 4.3/5
3.5/5
Moslashuv holati Yaxshi O‘rtacha
Guruhda ishlash ko‘nikmasi
Yaxshi Qoniqarli
Bu natijalar ilgari o‘tkazilgan ayrim tadqiqotlar bilan o‘zaro solishtirilib,
quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Tadqiqot natijalari C. Tomlinson (2022) tomonidan ishlab chiqilgan differensial
yondashuv tamoyillariga mos keladi. Unga ko‘ra, har bir o‘quvchining ehtiyojiga qarab
ta’limni moslashtirish nafaqat samaradorlik, balki bolalar o‘rtasida ijtimoiy
integratsiyani ham ta’minlaydi.
Xolmatova G. (2019) tomonidan olib borilgan eksperimental tadqiqotda ham
inkluziv muhitda o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik moslashuvi va o‘zlashtirish
ko‘rsatkichlarining sezilarli darajada oshgani qayd etilgan. Ammo uning tadqiqotida
ko‘proq psixologik aspektlar o‘rganilgan bo‘lsa, bizning tadqiqotimizda aynan
didaktik metodlar va interaktiv yondashuvlar asosida yondashildi. Bu esa dars
jarayonining metodik jihatdan tashkil etilishi ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Karimova N. (2021) o‘z tadqiqotida inklyuziv o‘quvchilarning bilim
o‘zlashtirishida individual yondashuv samarali ekanini asoslagan. Bizning tadqiqot esa
shu yondashuvni guruhli ish, loyiha asosidagi topshiriqlar va refleksiya metodlari bilan
uyg‘unlashtirib sinovdan o‘tkazdi va samarasi yuqoriligini ko‘rsatdi.
Xorijiy olimlardan esa Loreman T. (2010) tomonidan Avstraliyada o‘tkazilgan
tajriba tadqiqotlari natijalarida inklyuziv ta’lim darslarida o‘qituvchi tayyorgarligi va
moslashtirilgan metodlar muvaffaqiyat garovi ekanligi ta’kidlangan. Bizning o‘zbek
maktablari sharoitida ham moslashtirilgan metodikalar natija bergani ushbu nazariyani
amalda tasdiqlaydi. Shuningdek, UNESCO (2020) hisobotida ta’kidlanganidek,
inklyuziv muhitda har bir bola uchun imkon yaratish nafaqat ularning bilim olishiga,
balki ijtimoiy ishtirokiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bizning eksperiment natijalari
ham aynan shu fikrni tasdiqladi. Demak, olib borilgan eksperimental tadqiqot natijalari
nafaqat mavjud nazariyalar bilan mos tushadi, balki ularni o‘zbek ta’lim tizimi
sharoitida amaliy jihatdan tasdiqlaydi.
Xulosa
O‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim nafaqat nogironligi bo‘lgan
bolalar, balki har bir o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishiga
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
139
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
xizmat qiladigan tizimdir. O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasining tahlili,
inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagog kadrlarni tayyorlash,
o‘quv muhitini moslashtirish va ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish zarurligini
ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, boshlang‘ich sinflarda inklyuziv tamoyillarni
bosqichma-bosqich joriy etish, bu boradagi huquqiy-me’yoriy hujjatlarni
mukammallashtirish hamda ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish ta’lim sifatini
oshirishga olib keladi. Shuningdek, inklyuziv muhitda tahsil olayotgan
o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik holati va motivatsiyasi ijobiy tomonga o’zgaradi.
Kelgusida ushbu mavzuni chuqurroq o‘rganish uchun amaliy va eksperimental
tadqiqotlar olib borish, mavjud yondashuvlarni tahlil qilish hamda innovatsion
metodlarni sinovdan o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Takliflar
▪
Tadqiqotning 3 oy davom etgani qisqa muddat sanaladi, bu esa uzoq muddatli
ta’sirni o‘rganishga imkon bermaydi. Shu sabab, jarayonning uzoq muddatli
ta’sirini o’rganmoqchi bo’lgan keyingi izlanuvchilarga ko‘proq sinf va ko‘proq
vaqt oralig‘ida takroriy eksperimentlar o‘tkazish tavsiya etiladi.
▪
Boshlang‘ich ta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim tamoyillarini to‘liq joriy
etish uchun o‘qituvchilarga mo‘ljallangan maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab
chiqilishi lozim.
▪
Har bir umumta’lim maktabida maxsus pedagog, defektolog, psixolog kabi
mutaxassislar faoliyat yuritishi yo‘lga qo‘yilishi kerak.
▪
Inklyuziv ta’lim muhitini yaratishda ota-onalar, mahalla faollari va nodavlat
tashkilotlar bilan hamkorlik kuchaytirilishi zarur.
▪
Oliy ta’limda pedagog kadrlar tayyorlash jarayonida inklyuziv ta’lim bo‘yicha
alohida fanlar joriy etilishi tavsiya etiladi.
▪
Infratuzilma nuqtayi nazaridan barcha boshlang‘ich sinf xonalari nogironligi
bo‘lgan bolalar uchun moslashtirilishi kerak.
▪
Inklyuziv ta’lim jarayonini monitoring qilish va baholash uchun zamonaviy
tizimlar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. A.B. Yuldashev, “Ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvlar: nazariy va amaliy
masalalar”, Toshkent, 2018.
2. I.M. Asimov, “Boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini tatbiq etishning
metodikasi”, O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2019, 45(2), 28-35.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
140
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3. S. J. Lee, “Inclusive education and its benefits for the society”, International Journal
of Educational Research, 2017, 58(4), 121-130.
4. M. K. Davronov, “Pedagogik metodlarning inklyuziv ta’limdagi roli”, Pedagogik
ilmiy tadqiqotlar to‘plami, Tashkent, 2020.
5. N.R. Turg‘unova, “O‘qituvchilarni inklyuziv ta’limga tayyorlash: metodologiya va
tajriba”, Pedagogika va psixologiya, 2021, 13(3), 77-85.
6. UNESCO, “Inclusive Education: The Way of the Future”, 2018.
7. A.T. Rasulova, “Ota-onalar bilan ta’lim jarayonidagi hamkorlik: nazariy asoslar va
amaliy yondashuvlar”, O‘zbekiston ta’limi, 2022, 6(1), 56-63.
8. L. M. Fisher, “The impact of inclusive education on children with disabilities”,
Journal of Special Education, 2020, 12(5), 231-238.
9. T.I. Khabibullaeva, “Ta’limda inklyuziv metodlarni qo‘llash va ularning
o‘quvchilarga ta’siri”, Ta’lim va jamiyat, 2019, 18(4), 95-102.
10. S. U. Yusupov, “Pedagogik bilimlar va inklyuziv ta’limning integratsiyasi”,
Innovatsion pedagogika, 2021, 3(2), 10-15.
