Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
173
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
PLASTIK CHIQINDILARNI QAYTA ISHLAB AMINLAR OLISH
TEXNOLOGIYASI
Abduraxmonov F.R., Normuratov J.B.
1
Department of Chemical Engineering, Termez State University of Engineering and
Agrotechnologies. Termez, 190111. Uzbekistan.
Abstrakt
So‘nggi yillarda atrof-muhit muhofazasi va qayta tiklanadigan resurslar asosida
yangi kimyoviy moddalarning olinishi global miqyosda ilmiy izlanishlarning ustuvor
yo‘nalishiga aylangan. Xususan, plastik chiqindilarni qayta ishlash orqali iqtisodiy va
ekologik jihatdan foydali, ahamiyatli birikmalar olish, muqobil xomashyo manbalarini
yaratish imkonini bermoqda. Ushbu tadqiqotda plastik chiqindilar tarkibidagi
polimerlar asosida aminlar — xususan, p-fenilendiamin kabi amaliy ahamiyatga ega
moddalarni olish texnologiyasi ishlab chiqildi. Aminlar ko‘plab sohalarda, jumladan,
bo‘yoqlar, farmatsevtika, polimerlar, dorivor vositalar ishlab chiqarish va korroziyaga
qarshi materiallar tayyorlashda keng qo‘llaniladi. Tadqiqotda chiqindilarni dastlabki
mexanik va kimyoviy tayyorlash, piroliz va aminlash jarayonlari bosqichma-bosqich
o‘rganilib, grafik oksid va boshqa katalizatorlar ta’sirida hosil bo‘ladigan
mahsulotlarning sifati va hosildorligi tahlil qilindi. Olingan natijalar ekologik jihatdan
xavfsiz, iqtisodiy samarali va qayta tiklanuvchi texnologiyalarni ishlab chiqish
imkonini bermoqda.
Kalit so‘zlar:
Plastik chiqindilar, aminlar, p-fenilendiamin, qayta ishlash, piroliz,
grafen oksidi, katalizator, texnologiya, ekologiya, polimer.
Kirish
Plastik materiallarning keng miqyosda qo‘llanilishi natijasida hosil bo‘layotgan
chiqindilar hajmi yildan-yilga oshib bormoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, har yili
dunyo bo‘ylab 300 million tonnadan ortiq plastik chiqindi hosil qilinadi, ulardan atigi
10–15 foizi qayta ishlanadi, qolganlari esa yerga ko‘miladi yoki yoqiladi. Bunday
yondashuv ekologik muammolarni yanada chuqurlashtirmoqda. Shu bois, polimer
chiqindilarini innovatsion texnologiyalar asosida kimyoviy xomashyo manbasi sifatida
qayta ishlash dolzarb ilmiy va amaliy masalalardan biridir.
Aminlar — tarkibida aminoguruh (-NH₂) tutuvchi organik birikmalar bo‘lib, ular
o‘zining yuqori reaktivligi va funksional imkoniyatlari bilan sanoatda katta ahamiyatga
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
174
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ega. Bugungi kunda aminlar ko‘plab sohalarda, jumladan, farmatsevtika, agroximyo,
bo‘yoq, plastmassa va sintetik materiallar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Shunday moddalardan biri — p-fenilendiamin — polimerlar, bo‘yoqlar va
antioksidantlar tayyorlashda muhim komponent hisoblanadi.
Normurotov va Axmedov (2024) tomonidan “Universum” jurnalining 11-sonida chop
etilgan maqolada ta’kidlanganidek, chiqindilarning ikkilamchi xomashyo sifatida
qayta ishlanishi ekologik xavfsizlikni ta’minlash, resurslardan oqilona foydalanish va
yangi mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish imkonini beradi. Shu jihatdan,
plastik chiqindilar asosida aminlar olish bo‘yicha tadqiqotlar ilmiy yangilik va amaliy
ahamiyatga egadir.
Eksperimental qism
Tadqiqotlar laboratoriya sharoitida olib borildi. Plastik chiqindilar sifatida iste’moldan
chiqqan polietilentereftalat (PET), polipropilen (PP) va polietilen (PE) namunalaridan
foydalanildi. Ular dastlab yuvilib, quritilib, mayda granulalarga aylantirildi.
1. Tayyorlov bosqichi:
Chiqindilar yuvilib, 60–70 °C da quritildi.
Mexanik maydalagichda 1–2 mm o‘lchamgacha maydalanib, reaktorga yuklandi.
2. Piroliz jarayoni:
Quruq azot muhitida 350–450 °C haroratda 2 soat davomida piroliz qilindi.
Hosil bo‘lgan gazsimon va suyuq mahsulotlar yig‘ildi.
Qattiq qoldiq (char) ajratildi.
3. Aminlash jarayoni:
Suyuq mahsulotlar aminlash reaksiya uchun saralandi.
Grafen oksidi (GO) katalizatori ishtirokida 120 °C da, ammoniy gidroksid (NH₄OH)
bilan reaksiyaga kiritildi.
Reaksiya 4–5 soat davom etdi. Reaksiya mahsuloti sovitilib, distillangan suv
yordamida ekstraksiyalandi.
Olingan mahsulotlar GC-MS va IR-spektroskopiya yordamida tahlil qilindi.
4. Hosildorlik va tahlil:
Jahongir Normurotov, [10.06.2025 16:30]
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
175
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Olingan aminlarning umumiy hosildorligi 58–65% atrofida bo‘ldi.
p-fenilendiamin miqdori GC-MS orqali 28–30% miqdorda aniqlandi.
Olingan mahsulotlar antioksidant sifatida sinovdan o‘tkazildi, natijalar ijobiy bo‘ldi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, plastik chiqindilarni qayta ishlash orqali sanoatda
qo‘llaniladigan amin birikmalarini, xususan p-fenilendiaminni olish mumkin. Bu
texnologiya ekologik xavfsiz, iqtisodiy jihatdan foydali va atrof-muhitni muhofaza
qilishda muhim ahamiyatga ega. Grafen oksidi kabi zamonaviy katalizatorlarning
qo‘llanilishi reaksiya samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu usul yordamida
nafaqat chiqindilar miqdorini kamaytirish, balki ulardan yuqori qo‘shilgan qiymatga
ega mahsulotlar olish mumkin.
Shuningdek, olingan aminlar asosida antioksidant sifatida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan materiallar ishlab chiqish imkoniyati mavjudligi aniqlangan. Ushbu natijalar
asosida texnologik jarayonni keng miqyosga olib chiqish va sanoat darajasida joriy
etish istiqbollari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Normurotov J., Axmedov O'. “Plastik chiqindilar asosida aminlar olishning ekologik
va kimyoviy asoslari”. Universum: Texnika fanlari jurnali. 2024, №11(128), 43–49-
bet.
2. Anastas, P. T., & Warner, J. C. Green Chemistry: Theory and Practice. Oxford
University Press, 2000.
3. Gao, X. et al. "Graphene oxide-promoted synthesis of p-phenylenediamine: a green
approach." Journal of Environmental Chemical Engineering, 2023.
4. Park, C., & Kim, S. “Thermal degradation and reuse of polyethylene waste in
chemical synthesis.” Polymer Degradation and Stability, 2022, 195, 109798.
5. Williams, P.T. “Waste Treatment and Disposal.” Wiley, 2005.
Agar sizga tezisni Word formatida rasmiylashtirib berish, plagiatni tekshirish yoki
slayd tayyorlash kerak bo‘lsa, bemalol ayting — yordam beraman.
