Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
287
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2“MEN CHIZGAN MEN: AVTOPORTRET ORQALI O‘ZLIKNI IZLASH VA
SAN’ATNING TERAPEVTIK KUCHI”
Sadatova Ruxshona
Termiz Davlat Universiteti
Milliy libos va san’at fakulteti
Rangtasvir Dastgohlik yo‘nalishi, 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtoportret janrining insonning ichki dunyosini anglashdagi o‘rni, uni
ifodalash usullari hamda san’at terapiyasidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Zamonaviy
san’atshunoslik, psixologiya va raqamli texnologiyalar asosida avtoportretlar orqali
o‘zlikni izlash, emotsional holatni tushunish va ruhiy muvozanatni tiklash
imkoniyatlari yoritiladi. Maqolada san’at ta’limi va terapiyasida avtoportretning
amaliy yondashuvlar orqali qo‘llanilishi, tarixiy va zamonaviy misollar bilan birga
ko‘rib chiqiladi.
Tayanch so‘zlar:
Avtoportret, o‘zlikni anglash, san’at terapiyasi, psixologik ifoda,
kreativlik, emotsional salomatlik, raqamli san’at, identitet.
1. Avtoportret – o‘zlikning badiiy va psixologik ifodasi
Avtoportret – bu rassomning o‘zini tasvirlash orqali ichki dunyosini aks ettirishga
qaratilgan san’at janri. Bu nafaqat tashqi ko‘rinish, balki ichki hissiyot, fikr va ruhiy
holatning vizual shaklga kelgan ko‘rinishidir. Ilmiy adabiyotlarda bu “vizual identitet”
(visual identity) tushunchasi bilan bog‘lanadi. Masalan, Leonardo da Vinchi o‘zining
chuqur qarashlarini chizmalari orqali bayon etgan bo‘lsa, Frida Kalo avtoportretlarida
ruhiy va jismoniy og‘riqlarini ifodalagan. Bunday asarlar orqali rassom nafaqat o‘zini,
balki zamonning ijtimoiy va madaniy muhitini ham aks ettiradi.
2. O‘zlikni izlash va o‘z-o‘zini anglash jarayoni
Psixologik nuqtayi nazardan avtoportretni yaratish jarayoni o‘z-o‘zini anglash (self-
reflection) jarayonining muhim vositasi hisoblanadi. Inson o‘zini rasm orqali ko‘rishga
intilganida, u o‘zligining turli qatlamlarini – ya’ni ruhiy kechinmalar, orzu-istaklar,
ichki ziddiyatlarni chuqurroq tushuna boshlaydi. Bu jarayon ayniqsa yoshlarda
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
288
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
identitetni shakllantirishda muhim. Talabalar uchun bu o‘z yo‘lini topish, qaysi
yo‘nalishda ijod qilishni anglashda katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
3. San’at terapiyasida avtoportretning o‘rni
San’at terapiyasi – bu emotsional muammolarni badiiy ifoda orqali hal qilishga yordam
beradigan psixologik usuldir. Avtoportret san’at terapiyasida ko‘p qo‘llaniladigan
mashg‘ulotlardan biridir. Bu orqali shaxs o‘zini anglab, tashvish va ichki ziddiyatlarini
badiiy shaklda aks ettiradi. Psixoterapevt Cathy Malchiodining fikricha, bu uslub
odamga ichki dialogni boshlash, o‘zini qabul qilish va tinchlik topishda samarali vosita
hisoblanadi.
4. Raqamli avtoportretlar – yangi ifoda vositasi
Zamonaviy texnologiyalar rivoji avtoportret yaratish jarayonini ham o‘zgartirdi.
Endilikda insonlar raqamli ilovalar, sun’iy intellekt (AI) vositalari, montaj dasturlari
yordamida o‘z tasvirlarini yaratmoqda. Misol uchun, “Procreate”, “Adobe Fresco”,
“Dream by Wombo” kabi raqamli dasturlar orqali rassomlar o‘zlarini fantastik yoki
stilistik uslubda tasvirlamoqda. Bunday yondashuvlar identitetni turlicha ko‘rsatish
imkonini beradi va kreativlikni kengaytiradi. Bu raqamli avtoportretlar ko‘pincha
Instagram, Pinterest kabi platformalarda namoyon bo‘ladi.
5. Ilmiy izlanishlar va amaliy kuzatuvlar
Ko‘plab ilmiy tadqiqotlar avtoportret chizish amaliyoti insonning emotsional
barqarorligi va o‘zini anglash darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlagan.
Masalan, 2021-yilda AQShda o‘tkazilgan bir tadqiqotda talabalarga bir hafta davomida
har kuni avtoportret chizish topshirig‘i berildi. Natijada qatnashuvchilarning stress
darajasi pasaygani, o‘ziga ishonchi oshgani va hissiy turg‘unlik kamaygani qayd etildi.
6. Tarixiy va zamonaviy misollar tahlili
Rembrandt o‘zining o‘nlab avtoportretlari orqali o‘z umrining turli bosqichlarini
ko‘rsatgan: yoshlikdagi ishonchdan tortib, qarilikdagi dardli nigohgacha. Frida Kalo
o‘z asarlarida ichki og‘riqni ramziy belgilar – tikanli simlar, yirtilgan yuraklar orqali
ko‘rsatgan. Zamonaviy rassomlardan Tracey Emin yoki Cindy Shermanlar o‘z
avtoportretlari orqali jins, jamiyat va identitet masalalarini ochib bergan.
7. O‘quvchilar va mutaxassislar fikrlari
San’at ta’limi muassasalarida o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijasida o‘quvchilarning
ko‘pchiligi avtoportret chizish orqali o‘zini anglash va stressdan xalos bo‘lish imkonini
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
289
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
topganini bildirgan. Terapevtlar esa bu metodni ayniqsa psixologik muammolar bilan
yuzlashayotgan yoshlarga tavsiya etadi. Bu jarayon insonni o‘z “ichki men” i bilan
yuzma-yuz kelishga undaydi.
Xulosa
Avtoportret bu – oddiy portret emas, balki inson qalbining badiiy aksidir. U orqali inson
o‘z-o‘zini anglaydi, ruhiy holatini aks ettiradi va shifo topadi. Rassom o‘zini chizar
ekan, bir vaqtning o‘zida hayotiy savollarga javob qidiradi. Bugungi zamon o‘zlikni
anglashga intilayotgan inson uchun avtoportret chizish – ruhiy barqarorlikka
erishishning eng kuchli vositalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Arnheim, Rudolf. Art and Visual Perception. University of California Press, 1974.
2. Malchiodi, Cathy A. The Art Therapy Sourcebook. McGraw-Hill, 2006.
3. Kimmel, Michael S. The Gendered Society. Oxford University Press, 2011.
4. San’at terapiyasi va psixologiyasi bo‘yicha zamonaviy maqolalar to‘plami.
5. Tracey Emin va Cindy Sherman avtoportretlari tahlil qilingan san’atshunoslik
jurnallari.
6. Procreate, Adobe Fresco, Dream by Wombo — raqamli avtoportret ilovalari
haqidagi tahliliy maqolalar.
7. O‘zbekiston Respublikasi San’atshunoslik akademiyasi nashrlari.
