Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
333
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BO'G'CHA YOSHIDAGI BOLALARDA YASHIRIN TEMIR TANQISLIGINI
OLDINI OLISHDA RATSIONAL OVQATLANISHNING AHAMIYATI
Hamidova Feruza Karimovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
Bolalar kasalliklari propedeutikasi kafedrasi assistenti
+998 99 702-30-70
Annotatsiya:
Maqolada bo‘g‘cha yoshidagi bolalar salomatligini saqlash va ularni
yashirin temir tanqisligidan himoya qilish masalalari yoritilgan. Yashirin temir
tanqisligi hozirgi kunda bolalar orasida keng tarqalgan muammo bo‘lib, u umumiy
rivojlanishning sekinlashishi, immunitetning pasayishi va kognitiv salohiyatning
kamayishiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotda bolalar ovqatlanish ratsionining temirga
boy mahsulotlar bilan boyitilishi, temirning so‘rilishini yaxshilovchi omillar va
ovqatlanish madaniyatini shakllantirish orqali bu muammoning oldini olish yo‘llari
ko‘rib chiqilgan. Maqolada ratsional ovqatlanish tamoyillariga asoslangan holda
amaliy tavsiyalar berilgan va ushbu yondashuvning profilaktik ahamiyati tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
yashirin temir tanqisligi, bo‘g‘cha yoshidagi bolalar, ratsional
ovqatlanish, temirga boy mahsulotlar, bolalar salomatligi, ovqatlanish madaniyati,
temir so‘rilishi, profilaktika, makroelementlar, ovqatlanish muvozanati.
Kirish.
Bo‘g‘cha yoshidagi bolalar salomatligi har bir jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyoti va kelajagi bilan bevosita bog‘liqdir. Aynan shu davrda bolaning jismoniy
va aqliy rivojlanishi uchun asos yaratiladi. Shu boisdan, bolalarda yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan turli xil yashirin kasalliklarning oldini olish, ayniqsa, ovqatlanish
orqali profilaktika qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday muammolardan biri —
yashirin temir tanqisligi hisoblanadi. Bu holat organizmda temir zaxiralarining
kamayishi bilan tavsiflanadi, biroq dastlabki bosqichlarda klinik belgilarsiz kechishi
tufayli "yashirin" deb ataladi. Yashirin temir tanqisligi bolalarda tez-tez uchrab turadi
va ko‘p hollarda e’tibordan chetda qoladi. Temir tanqisligi esa gemoglobin darajasining
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
334
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
pasayishi, immunitetning zaiflashuvi, asab tizimi faoliyatining sustlashuvi, umumiy
jismoniy va intellektual rivojlanishning ortda qolishiga olib keladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, temir yetishmovchiligi 6 oy — 5 yosh oralig‘idagi bolalar orasida keng
tarqalgan bo‘lib, ularning ovqatlanish ratsioni tarkibida temirga boy mahsulotlarning
yetarli emasligi asosiy omil hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, bo‘g‘cha
yoshidagi bolalarning sog‘lom ovqatlanishini tashkil etish va ayniqsa, temir moddasiga
boy, muvozanatli ovqatlarni kundalik ratsionga kiritish muhim strategik vazifa
hisoblanadi. Ratsional ovqatlanish orqali nafaqat bolalar organizmiga kerakli
mikroelementlar bilan ta’minlash, balki temir tanqisligining oldini olish, uning
asoratlarini kamaytirish ham mumkin. Ushbu maqolada aynan ratsional ovqatlanish
tamoyillari asosida bolalarda yashirin temir tanqisligining oldini olish masalalari, bu
boradagi ilmiy yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism.
Yashirin temir tanqisligi — muammo mohiyati. Yashirin temir tanqisligi — bu
organizmda temir moddasining zaxiralari kamaygan, ammo hali anemiya darajasiga
yetmagan bosqich bo‘lib, aksariyat hollarda tashqi belgilarsiz kechadi. Ushbu holat
bolalarda charchoq, ishtaha pasayishi, diqqatni jamlay olmaslik, uyqu buzilishi, tez-tez
kasallanish kabi noaniq alomatlar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Temir tanqisligi
anemiyasining rivojlanishidan oldin boshlangan bu jarayon, agar o‘z vaqtida
aniqlanmasa, uzoq muddatli salbiy oqibatlarga olib keladi. Ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekiston va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlarda 5 yoshgacha bo‘lgan
bolalarning 30–40 foizida temir tanqisligi kuzatiladi. Bu ko‘rsatkich ko‘p jihatdan
bolalar ovqatlanishining sifati, temirga boy mahsulotlar miqdori, ovqatlanish rejimi va
umumiy gigiyenik madaniyat darajasiga bog‘liq. Bolalar ovqatlanishidagi asosiy
xatoliklar. Bo‘g‘cha yoshidagi bolalarning ovqatlanishida ko‘plab xatoliklar uchraydi.
Jumladan: Temirga boy hayvon mahsulotlari — mol go‘shti, jigar, tuxum, baliq yetarli
miqdorda ratsionda mavjud emas. Faqat o‘simlik mahsulotlariga tayanilgan
ovqatlanish temirning kam so‘rilishiga olib keladi. Tez-tez beriladigan shirinliklar,
kraxmalli va kaloriya yuqori mahsulotlar bolaning ishtahasini pasaytiradi. Ovqat bilan
birga choy yoki qahva ichilishi temir so‘rilishini pasaytiradi. Shu sababli bolalarda
temir tanqisligining oldini olish uchun ovqatlanish rejimi va tarkibini to‘g‘ri tashkil
etish muhim hisoblanadi. Ratsional ovqatlanishning temir tanqisligini oldini olishdagi
roli. Ratsional ovqatlanish — bu bolaning yoshiga, fiziologik ehtiyojiga, faoliyat
darajasiga mos, muvozanatli va sifatli ovqatlanish tizimidir. Ushbu tizimda temirga boy
mahsulotlarga alohida e’tibor qaratiladi. Temir ikki shaklda bo‘ladi: Gem temir —
hayvon mahsulotlarida uchraydi va organizm tomonidan 15–35% so‘riladi. Nogem
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
335
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
temir — o‘simlik mahsulotlarida bo‘ladi, ammo so‘rilishi 2–10% ni tashkil etadi. Shu
bois temir tanqisligini oldini olishda hayvon mahsulotlariga asoslangan ovqatlanish
muhim o‘rin tutadi. Quyidagi mahsulotlar temirga boy hisoblanadi: Qizil go‘sht (mol,
qo‘y), Jigar, Tuxum sarig‘i, Baliq va dengiz mahsulotlari, Qora non, grechka, jo‘xori
yormasi, Quritilgan mevalar (mayiz, o‘rik), Qora shokolad, Ismaloq, brokkoli, no‘xat,
loviya. Shuningdek, C vitamini temirning ichaklarda so‘rilishini oshiradi. Shu sababli
ratsionda sitrus mevalar, pomidor, bulg‘or qalampiri, qulupnay kabi C vitaminiga boy
mahsulotlar ham bo‘lishi lozim.
Amaliy tavsiyalar. Bo‘g‘cha yoshidagi bolalarda yashirin temir tanqisligini oldini olish
uchun quyidagi tavsiyalar muhim:
1. Muvozanatli ovqatlanish jadvalini tuzish – har kuni temirga boy va C vitaminli
mahsulotlarni o‘z ichiga olgan 3 asosiy ovqat va 2 yengil tamaddi.
2. Choy va qahvani ovqatdan so‘ng kamida 1–2 soat o‘tib ichish – chunki ularning
tarkibidagi tanin moddalari temirni yuvib chiqaradi.
3. Temirga boy mahsulotlarni issiqlikda to‘g‘ri ishlov berish – qovurmasdan, ko‘proq
bug‘da yoki qaynatma shaklida tayyorlash.
4. Ovqatlarga limon, yangi sabzavotlar qo‘shish – bu temirning so‘rilishini oshiradi.
5. Sun’iy qo‘shimchalarga faqat vrach tavsiyasi bilan murojaat qilish – keraksiz temir
iste’moli boshqa muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Pedagogik va tarbiyaviy
yondashuv. Bo‘g‘cha yoshida ovqatlanish madaniyatini shakllantirishda tarbiyachilar,
ota-onalar va tibbiy xodimlarning hamkorligi juda muhim. Bolaga sog‘lom ovqatlar
orqali salomatlik qadriyatini singdirish, uni rag‘batlantirish va ovqatga nisbatan ijobiy
munosabatni rivojlantirish kerak. Shu bilan birga, davriy tibbiy ko‘riklar orqali temir
yetishmovchiligi holatlari erta aniqlanib, ularning oldi olinadi. Yashirin temir
tanqisligining salbiy oqibatlari. Yashirin temir tanqisligi anemiyaga aylanishi mumkin.
Ushbu tanqislik, ayniqsa, bo‘g‘cha yoshidagi bolalar uchun xavflidir, chunki bu davrda
miya faoliyati va intellektual rivojlanish eng faol bosqichda bo‘ladi. Temir tanqisligi
quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin: Diqqatni jamlash qobiliyatining
pasayishi. Nutq rivojlanishining sekinlashuvi. Jismoniy faoliyatning sustlashuvi. Tez-
tez shamollash va infeksiyalarga moyillik. Terining oqarib qolishi, lab atrofida yoriqlar.
Quloq osti bezlarining kattalashuvi. Ovqatga bo‘lgan ishtahaning pasayishi. Bu
belgilar ayrim hollarda aniq bo‘lmasligi mumkin, lekin bolada doimiy charchoq,
befarqlik va o‘rganishdagi qiyinchiliklar kuzatilsa, bu yashirin temir tanqisligining
belgisi bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqatlar tarkibidagi temirning so‘rilishiga ta’sir qiluvchi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
336
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
omillar. Temir moddasining organizmga to‘g‘ri so‘rilishi faqatgina uning miqdoriga
emas, balki u bilan birga iste’mol qilinadigan boshqa oziq-ovqatlarga ham bog‘liq.
Masalan: C vitamini — temirning so‘rilishini yaxshilaydi (limon, apelsin, bulg‘or
qalampiri bilan birga iste’mol qilish foydali). Tanin — choy va qahva tarkibidagi
modda bo‘lib, temirning so‘rilishini kamaytiradi. Kaltsiy — temir bilan bir vaqtda
iste’mol qilinsa, temirning so‘rilishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Fitatlar —
dukkaklilar va donli mahsulotlarda bo‘lib, temirni bog‘lab, uning so‘rilishini
kamaytiradi. Shu sababli bolalarning ovqatlanish tartibini nafaqat temir miqdoriga,
balki uning so‘rilishiga ijobiy ta’sir qiluvchi omillar bilan uyg‘unlashtirish zarur.
Profilaktika dasturlari va jamoaviy yondashuv. Yashirin temir tanqisligini kamaytirish
uchun individual va jamoaviy darajada quyidagi choralarni ko‘rish mumkin:
1. O‘quv muassasalarida sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish – bog‘chalarda temirga
boy va muvozanatli menyu asosida ovqat tayyorlash.
2. Ota-onalarni xabardor qilish va o‘rgatish – oilada to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini
shakllantirish.
3. Temir bilan boyitilgan oziq-ovqatlar ishlab chiqarish – un, tuz, shakar kabi
mahsulotlarga temir moddasini sun’iy qo‘shish (fortifikatsiya).
4. Doimiy skrining va monitoring tadbirlari – bolalarda temir tanqisligini erta aniqlash
va nazorat qilish.
5. Vitamin-mineral komplekslar tavsiyasi – faqat vrach nazoratida, agar ovqatlanish
bilan yetarli ta’minlanmasa. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, yashirin temir tanqisligi
oddiy muammo emas — u uzoq muddatli va jiddiy asoratlar bilan kechadigan holatdir.
Bolalikda boshlanadigan bu muammo yosh o‘smirlik, hatto kattalik davrida ham
sog‘liq uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun har bir ota-ona, tarbiyachi va
sog‘liqni saqlash xodimi bu borada yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lishi va amaliy
harakat qilishi lozim.
Xulosa:
Bo‘g‘cha yoshidagi bolalarda yashirin temir tanqisligi keng tarqalgan va sog‘liq uchun
jiddiy xavf tug‘diruvchi muammo hisoblanadi. Bu holat dastlabki bosqichda belgilarsiz
kechsa-da, vaqt o‘tishi bilan bolaning jismoniy va aqliy rivojlanishida sezilarli orqaga
qaytishlarga sabab bo‘ladi. Temir tanqisligining asosiy sababi bolalarning noto‘g‘ri va
muvozanatsiz ovqatlanishidir. Ayniqsa, temirga boy mahsulotlarning ratsionda
yetishmasligi, temirning so‘rilishiga to‘sqinlik qiluvchi omillarning mavjudligi ushbu
muammoni chuqurlashtiradi. Ushbu maqolada ta’kidlab o‘tilganidek, yashirin temir
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
337
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tanqisligining oldini olishda ratsional ovqatlanish muhim o‘rin tutadi. Bolalarning
yoshiga mos, temirga boy, vitamin va minerallar bilan boyitilgan ovqatlar asosida
tuzilgan to‘g‘ri ovqatlanish ratsioni ularning sog‘lom rivojlanishini ta’minlaydi.
Shuningdek, C vitaminiga boy mahsulotlar bilan birga ovqatlanish temirning
so‘rilishini oshiradi va foydali ta’sir ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, yashirin temir
tanqisligi profilaktikasi oilada, maktabgacha ta’lim muassasalarida, sog‘liqni saqlash
tizimida samarali hamkorlikni talab etadi. Ota-onalar, tarbiyachilar va tibbiy xodimlar
bolalar ovqatlanishini nazorat qilish, sog‘lom ovqatlanish madaniyatini singdirish
orqali bu muammoning oldini olishda faol ishtirok etishlari zarur. Vaqtida ko‘rilgan
chora-tadbirlar kelajak avlodning sog‘lom va intellektual salohiyatli bo‘lib voyaga
yetishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov Sh.M. Pediatriyada ovqatlanish muammolari. – Toshkent: Tibbiyot, 2020.
2. Mamatqulov N.A., Xolmurodova M.X. Bolalarda temir tanqisligi anemiyasining
oldini olish // "Tibbiyotda zamonaviy yondashuvlar", 2021, №2, 43–46-bet.
3. Qurbonova D.M. Bolalar gastroenterologiyasi asoslari. – Samarqand: SamDTI
nashriyoti, 2018.
4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha
uslubiy qo‘llanma, Toshkent, 2021.
5. Qodirov A.R. Ona va bola salomatligi. – Toshkent: O‘zME nashriyoti, 2017.
6. World Health Organization (WHO). Iron deficiency anaemia: assessment,
prevention and control. A guide for programme managers. – Geneva, 2001.
7. Black R.E. et al. Maternal and child undernutrition: global and regional exposures
and health consequences // The Lancet, 2008; 371(9608): 243–260.
8. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Recommendations to prevent
and control iron deficiency in the United States // MMWR Recomm Rep, 1998.
9. Zimmermann M.B., Hurrell R.F. Nutritional iron deficiency // The Lancet, 2007;
370(9586): 511–520.
10. Pasricha S.R., Tye-Din J., Muckenthaler M.U., Swinkels D.W. Iron deficiency //
The Lancet, 2021; 397(10270): 233–248.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
338
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
11. Dewey K.G., Begum K. Long-term consequences of stunting in early life //
Maternal & Child Nutrition, 2011.
12. National Institutes of Health (NIH). Iron: Fact Sheet for Health Professionals.
Office of Dietary Supplements. Accessed 2024.
