Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
325
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
PISA VA TIMSS XALQARO TADQIQOT DASTURLARINING
GEOGRAFIYA BO‘YICHA O‘QUVCHILAR BILIMINI TAHLIL QILISH
Maxmatraimov Choriyor Eshmamtovich
Surxondaryo viloyati Pedagogik
mahorat markazi metodisti
+998919707177
choriyormaxmatraimov@gmail.com
Annotatsiya.
PISA (Program for International Student Assessment) va TIMSS
(Trends in International Mathematics and Science Study) xalqaro baholash dasturlari
turli davlatlardagi o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini baholashga yo‘naltirilgan
bo‘lib, ularda geografiya fani muhim o‘rin tutadi. Bu dasturlar orqali o‘quvchilarning
geografiya fanidan nazariy bilimlari, amaliy ko‘nikmalari hamda global masalalarni
tushunish darajasi tahlil qilinadi. PISA tadqiqoti 15 yoshdagi o‘quvchilarni o‘qish
savodxonligi, matematika va tabiiy fanlar bo‘yicha baholaydi. Ushbu tabiiy fanlar
bo‘limida geografiyaga oid bilimlar muhim komponent sifatida namoyon bo‘ladi.
Geografiyaga oid savollar o‘quvchilarning real hayotda duch keladigan global
masalalarni tushunish va ularga ilmiy yondashuv orqali yechim topish qobiliyatini
baholashga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar:
PISA, TIMSS, xalqaro tadqiqot, geografiya, kompetensiya, o‘qish
savodxonligi, ilmiy yondashuv.
Абстрактный.
Международные программы оценки PISA (Program for
International Student Assessment) и TIMSS (Trends in International Mathematics and
Science Study) направлены на оценку знаний и навыков учащихся разных стран,
и география играет в них важную роль. В рамках этих программ анализируются
теоретические знания студентов по географии, практические навыки и уровень
понимания глобальных проблем. Исследование PISA оценивает 15-летних
учащихся по навыкам чтения, математике и естественным наукам. В этом разделе
естественных наук знание географии является важным компонентом. Вопросы
по географии направлены на оценку способности учащихся понимать
глобальные проблемы, с которыми они сталкиваются в реальной жизни, и
находить их решения с помощью научного подхода.
Ключевые слова: PISA, TIMSS, международные исследования, география,
компетентность, грамотность чтения, научный подход.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
326
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Abstract. The international assessment programs PISA (Program for
International Student Assessment) and TIMSS (Trends in International Mathematics
and Science Study) are aimed at assessing the knowledge and skills of students in
different countries, in which geography plays an important role. Through these
programs, students' theoretical knowledge in geography, practical skills, and
understanding of global issues are analyzed. The PISA study assesses 15-year-old
students in reading literacy, mathematics, and natural sciences. In this natural sciences
section, knowledge of geography is an important component. Geography questions are
aimed at assessing students' ability to understand global issues encountered in real life
and find solutions to them through a scientific approach.
Keywords:
PISA, TIMSS, international research, geography, competence,
reading literacy, scientific approach.
TIMSS tadqiqoti esa 4 va 8-sinf o‘quvchilarining matematika va tabiiy fanlar
bo‘yicha bilimlarini baholaydi. Geografiya fani tabiiy fanlar tarkibida joylashib,
o‘quvchilarning geosistemalarni tushunish, tabiiy hodisalar va inson faoliyati
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash qobiliyatlarini tahlil qilishga yordam beradi.
TIMSS savollari ko‘proq o‘quv dasturiga asoslangan bo‘lib, geografik ma’lumotlarni
tahlil qilish, xaritalardan foydalanish va turli hududlarning xususiyatlarini bilish kabi
ko‘nikmalarni o‘lchaydi. Shu orqali o‘quvchilarning geografik tushunchalar va ulardan
foydalanish bo‘yicha darajasi aniqlanadi. PISA va TIMSS tadqiqotlarida geografiya
fani nafaqat tabiiy fanlar ichida, balki ijtimoiy va iqtisodiy kontekstda ham muhim rol
o‘ynaydi. Bu dasturlar o‘quvchilarning ekologik ongini rivojlantirish, tabiiy
resurslardan samarali foydalanish va iqlim o‘zgarishining oqibatlarini tushunish kabi
masalalarni chuqur o‘rganishga imkon yaratadi. Xalqaro tadqiqot natijalari, o‘z
navbatida, o‘quv jarayonini takomillashtirish va davlatlarning ta’lim sifatini oshirishga
qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqishda foydalaniladi.
Geografiya fanining PISA va TIMSS tadqiqotlaridagi o‘rni ta’lim jarayonida
amaliyotga asoslangan bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu
tadqiqotlar orqali global miqyosda o‘quvchilarning geografik savodxonlik darajasini
aniqlash va kelajak avlodni murakkab ekologik va ijtimoiy muammolarga tayyorlashga
yo‘naltirilgan samarali yondashuvlarni ishlab chiqish mumkin. O‘quvchilarning
geografiya fanidan bilim va ko‘nikmalarini baholashda PISA (Program for
International Student Assessment) va TIMSS (Trends in International Mathematics and
Science Study) tadqiqotlari turli metodik yondashuvlardan foydalanadi. Har ikkala
dastur geografiya fanining o‘quv jarayonidagi ahamiyatini ta’kidlash bilan birga, turli
xil baholash mezonlari va yondashuvlarga ega.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
327
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
PISA tadqiqoti real hayotdagi masalalarni hal qilishga qaratilgan. Ushbu dastur
geografiya fanini tabiiy fanlarning bir qismi sifatida o‘rganadi va quyidagi
yondashuvlardan foydalanadi:
1.
Kompetensiyaga asoslangan baholash PISA o‘quvchilarning faqat bilimlarini
emas, balki o‘z bilimlarini kundalik hayotda qanday qo‘llay olish qobiliyatini
ham o‘lchaydi. Geografiyaga oid savollarda global masalalarni tushunish,
muammolarni tahlil qilish va ularga ilmiy asosda yechim taklif qilish kabi
qobiliyatlar sinovdan o‘tkaziladi. Masalan, iqlim o‘zgarishi, ekologik inqiroz
yoki tabiiy resurslardan foydalanish kabi mavzular bo‘yicha topshiriqlar
beriladi.
2.
Muammoga
yo‘naltirilgan
yondashuv
PISA
tadqiqotida
savollar
o‘quvchilarning analitik fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini
sinashga mo‘ljallangan. Bu yondashuv geografik ma’lumotlarni tahlil qilish,
xaritalarni o‘qish va turli tabiiy hamda ijtimoiy jarayonlarni tushunish orqali
amalga oshiriladi.
3.
Integratsiya va amaliy qo‘llash PISA geografiyani boshqa fanlar bilan
integratsiyalashgan holda o‘rganadi. Geografik bilimlar biologiya, ekologiya,
iqtisodiyot va boshqa sohalar bilan bog‘liq savollarda ham namoyon bo‘ladi, bu
esa o‘quvchilarning bilimlarni kengroq kontekstda qo‘llay olishini ta’minlaydi.
TIMSS tadqiqoti ko‘proq o‘quv dasturlariga asoslangan holda bilim va
ko‘nikmalarni baholaydi. Bu yondashuv o‘quvchilarning asosiy tushunchalarni
egallaganligini va amaliy topshiriqlarni bajarish qobiliyatini o‘lchashga qaratilgan.
1.
Tushuncha va asosiy bilimlarga urg‘u berish TIMSS geografiya fanini tabiiy
fanlarning bir qismi sifatida baholaydi va o‘quvchilarning geografik
tushunchalar, tabiiy jarayonlar va hodisalar haqidagi bilimlarini sinaydi. Bu
yondashuv xaritalarni o‘qish, geografik joylashuvlarni aniqlash va tabiiy
hodisalarning sabab va oqibatlarini tushunish qobiliyatlarini o‘lchaydi.
2.
Bilimlarning chuqurligini baholash TIMSS savollari o‘quvchilarning mavzular
bo‘yicha aniq bilimlari va ularni qo‘llash qobiliyatini o‘lchaydi. Masalan,
o‘quvchilar yerning harakati, atmosfera va gidrosferaga oid asosiy
qonuniyatlarni tushunishlari kerak bo‘ladi.
3.
Qiyosiy natijalar TIMSS yondashuvi milliy o‘quv dasturlari asosida tuzilgani
uchun davlatlar o‘rtasida geografiya bilimlarini qiyoslash imkoniyatini beradi.
Bu yondashuv o‘quvchilar o‘rganayotgan mavzularning darajasi va
murakkabligini aniqlashda yordam beradi.
PISA va TIMSS yondashuvlarining taqqosiy tahlili
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
328
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
•
Maqsad va baholash yondashuvi: PISA ko‘proq hayotiy muammolarni hal qilish
qobiliyatini o‘lchashga e’tibor qaratadi, TIMSS esa o‘quv dasturlaridagi
bilimlarni baholashni afzal ko‘radi.
•
Savollar turi: PISA savollari real hayotga moslashtirilgan bo‘lsa, TIMSS
savollari o‘quv dasturida belgilangan mavzularni qamrab oladi.
•
Bilim va ko‘nikmalar: PISA o‘quvchilarning analitik fikrlashini o‘lchasa,
TIMSS asosiy bilim va amaliy ko‘nikmalarni baholaydi.
PISA va TIMSS yondashuvlarining farqlari
Asosiy jihatlar
PISA
TIMSS
Maqsad
Hayotiy vaziyatlarda qo‘llash
O‘quv
dasturidagi
bilimlarni baholash
Baholash
obyekti
Amaliy
ko‘nikmalar
va
kompetensiyalar
Bilim va tushunchalar
Savollar
mazmuni
Real hayotga yaqin masalalar
O‘quv
dasturiga
asoslangan mavzular
Ko‘nikmalar
Tanqidiy
fikrlash
va
muammolarni hal qilish
Aniq
bilimlar
va
tushuncha
PISA va TIMSS geografiya fanini turli nuqtai nazardan baholaydi. PISA
tadqiqoti o‘quvchilarning global muammolarni anglash va ularni hal qilish
qobiliyatlarini o‘lchashga qaratilgan bo‘lsa, TIMSS o‘quv dasturi asosida faktik bilim
va tushunchalarni tahlil qiladi. Har ikkala yondashuv ta’lim sifatini oshirish va
o‘quvchilarning geografik savodxonlik darajasini aniqlashda muhim o‘rin tutadi.
PISA va TIMSS o‘quvchilarning geografiya fanidagi bilim va ko‘nikmalarini
turli jihatlardan baholaydi. PISA kelajakdagi real muammolarni hal qilishga qaratilgan
kompetensiyalarni aniqlashga yordam beradi, TIMSS esa bilimlarning chuqurligi va
o‘quv dasturlariga muvofiqligini tahlil qiladi. Har ikkala dastur ham geografiya
fanining ta’limdagi ahamiyatini oshirish va o‘quvchilarning qobiliyatlarini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Geografiya fani bo‘yicha o‘quvchilarning bilim
darajasini baholashda PISA va TIMSS xalqaro tadqiqot dasturlari muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu tadqiqotlar natijalari o‘quvchilarning bilimlari, ko‘nikmalari va turli davlatlar
ta’lim tizimlarining samaradorligi haqida batafsil ma’lumot beradi. Geografiya
bo‘yicha olingan ma’lumotlarni tahlil qilish orqali o‘quvchilarning bilim saviyasi,
o‘qitish yondashuvlari va mavjud muammolar aniqlanadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
329
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
PISA tadqiqoti o‘quvchilarning geografiyaga oid bilim va ko‘nikmalarini tabiiy
fanlar doirasida baholaydi. Ushbu tadqiqotda olingan natijalar quyidagi asosiy jihatlar
bo‘yicha tahlil qilinadi:
1.
Global masalalarni anglash darajasi O‘quvchilar ekologik muammolar, iqlim
o‘zgarishi va tabiiy resurslardan foydalanish kabi mavzular bo‘yicha savollarga
javob beradilar. Natijalar ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarda o‘quvchilar global muammolarni tushunish va ularni ilmiy
asosda baholashda yuqori ko‘rsatkichlarni namoyon etadilar.
2.
Muammolarni hal qilish ko‘nikmalari PISA tadqiqotida o‘quvchilar o‘z
bilimlarini real vaziyatlarga tatbiq qilishga chaqiriladi. Masalan, xaritalar yoki
diagrammalar asosida qabul qilinadigan qarorlarni tahlil qilish talab qilinadi.
Natijalar o‘quvchilarning analitik fikrlash darajasi ta’lim sifatiga bog‘liq
ekanligini ko‘rsatadi.
3.
Geografik savodxonlik darajasi PISA tadqiqoti ko‘rsatmalariga ko‘ra, ko‘plab
davlatlarda o‘quvchilarning geografik savodxonlik darajasi o‘rtacha yoki past
bo‘lib, ularning dolzarb ekologik va ijtimoiy masalalarni chuqur anglashga
tayyor emasligini ko‘rsatadi.
TIMSS tadqiqoti geografiyani tabiiy fanlar doirasida baholaydi va
o‘quvchilarning o‘quv dasturi bo‘yicha o‘zlashtirish darajasini aniqlaydi. Tahlillar
asosida quyidagi asosiy jihatlar ajratiladi:
1.
Bilim va tushunchalar darajasi TIMSS natijalari o‘quvchilarning xaritalarni
o‘qish, yer yuzasidagi jarayonlarni tushunish va tabiiy resurslardan foydalanish
bo‘yicha bilimlarini o‘lchaydi. Yuqori natijalarga ega davlatlarda (masalan,
Singapur va Janubiy Koreya) o‘quvchilar o‘quv dasturidagi mavzularni yaxshi
o‘zlashtirgan. Aksincha, past natijalarga ega davlatlarda o‘quvchilarning
bilimlari cheklangan bo‘lib, bu ta’lim resurslari va pedagogik yondashuvlarning
yetarli emasligini ko‘rsatadi.
2.
Amaliy ko‘nikmalar TIMSS tadqiqotida o‘quvchilarning bilimlarini amaliyotda
qo‘llash qobiliyati baholanadi. Natijalar ko‘rsatadiki, rivojlanayotgan
davlatlarda o‘quvchilar ko‘pincha mavzularni yodlashga asoslangan ta’lim
tizimiga ega bo‘lib, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlari yetarli
emas.
3.
Tengsizlik va imkoniyatlar farqi TIMSS natijalari ta’lim sifatidagi mintaqaviy
va iqtisodiy farqlarni ochib beradi. Kam ta’minlangan hududlarda
o‘quvchilarning bilim va tushunchalar darajasi pastroq bo‘lganligi kuzatiladi.
PISA va TIMSS natijalari bir-birini to‘ldiruvchi ma’lumotlarni taqdim etadi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
330
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
•
PISA: O‘quvchilarning hayotiy muammolarni hal qilish va tanqidiy fikrlash
qobiliyatini o‘lchaydi. Bu ko‘nikmalar, asosan, yuqori darajadagi iqtisodiy
rivojlangan davlatlarda rivojlangan.
•
TIMSS: O‘quv dasturiga asoslangan bilimlarni o‘lchaydi va o‘quvchilarning
nazariy bilimlariga e’tibor qaratadi. Ta’lim tizimi yaxshi tashkil etilgan davlatlar
(masalan, Finlandiya, Yaponiya) yuqori natijalarni ko‘rsatadi.
PISA va TIMSS natijalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning
geografiya fanidan bilim darajasi ta’lim sifatiga, o‘qitish metodikasiga va davlatning
ta’lim siyosatiga bevosita bog‘liq. PISA va TIMSS natijalari asosida ta’lim tizimini
takomillashtirish va o‘quvchilarning geografik savodxonligini oshirish uchun
quyidagilarni amalga oshirish zarur:
•
Amaliy va interfaol yondashuvlarni rivojlantirish;
•
Global masalalarni ta’lim dasturlariga kiritish;
•
Ta’limda innovatsion texnologiyalar va vositalardan foydalanish.
Bu natijalar davlatlar uchun geografik savodxonlikni rivojlantirish
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston ta’lim tizimi xalqaro standartlarga mos ravishda rivojlanishni
maqsad qilgan bo‘lib, bu jarayonda PISA (Xalqaro o‘quvchilarning bilimlarini
baholash dasturi) va TIMSS (Matematika va tabiiy fanlardan xalqaro o‘quvchilarning
erishgan natijalarini tadqiq qilish dasturi) tadqiqotlariga qatnashish alohida o‘rin tutadi.
Ushbu tadqiqotlar orqali o‘quvchilarning bilim darajasi, ko‘nikmalari va xalqaro
mezonlarga mosligi aniqlanadi, shuningdek, ta’lim sifatini oshirish yo‘nalishida
muhim xulosalar chiqariladi.
PISA tadqiqoti 15 yoshdagi o‘quvchilarni o‘qish savodxonligi, matematika va
tabiiy fanlar bo‘yicha baholaydi. O‘zbekiston 2022 yilda ilk bor ushbu tadqiqotda
ishtirok etib, o‘z ta’lim tizimini global baholash jarayoniga qo‘shdi. PISA tadqiqotida
qatnashishdan quyidagi maqsadlar ko‘zlangan:
1.
O‘zbekiston o‘quvchilari bilimlarining xalqaro mezonlarga mosligini aniqlash;
2.
Ta’lim jarayonidagi kuchli va zaif jihatlarni tahlil qilish;
3.
Innovatsion pedagogik yondashuvlarni o‘zlashtirish uchun tajriba almashish.
O‘zbekistonda PISA tadqiqotiga tayyorgarlik ko‘rish jarayonida ta’lim dasturlari
modernizatsiya qilindi, o‘qituvchilar uchun maxsus o‘quv kurslari tashkil etildi va
savodxonlik darajasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi. TIMSS
tadqiqoti 4 va 8-sinf o‘quvchilarining matematika va tabiiy fanlar bo‘yicha bilimlarini
baholaydi. O‘zbekiston ushbu tadqiqotda bir necha marta ishtirok etgan va har safar
ta’lim sifatini oshirish yo‘nalishida muhim tahlillarga ega bo‘lgan. TIMSS tadqiqotida
qatnashishdan asosiy maqsadlar:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
331
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1.
O‘quvchilarning tabiiy fanlar va matematikadagi bilimlarini xalqaro darajada
baholash;
2.
Fanlarni o‘qitish metodikasi va ta’lim resurslarining samaradorligini aniqlash;
3.
Ta’lim sohasidagi resurslar va imkoniyatlarni rivojlantirish bo‘yicha xulosalar
chiqarish.
TIMSS tadqiqotida yuqori natijaga erishish uchun O‘zbekistonda quyidagi ishlar
amalga oshirildi:
•
Ta’lim muassasalarini zamonaviy laboratoriyalar bilan jihozlash;
•
O‘quv dasturlarini xalqaro talablarga moslashtirish;
•
O‘qituvchilarni xalqaro standartlarga muvofiq o‘qitish va ularning malakasini
oshirish.
PISA va TIMSS tadqiqotlarida qatnashish O‘zbekiston uchun xalqaro tajribani
o‘zlashtirish va ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Bu tadqiqotlar orqali:
•
Ta’lim tizimidagi kuchli va zaif tomonlar aniqlanadi;
•
Ta’lim dasturlari, o‘quv materiallari va pedagogik yondashuvlar xalqaro
tajribaga mos ravishda takomillashtiriladi;
•
O‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlari rivojlantiriladi.
O‘zbekistonda PISA va TIMSS tadqiqotlarida ishtirok etish jarayoni davomida
ta’lim tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha quyidagi chora-tadbirlar rejalashtirilgan:
1.
O‘quv dasturlarini xalqaro standartlarga to‘liq moslashtirish;
2.
Innovatsion texnologiyalarni ta’lim jarayoniga keng joriy etish;
3.
O‘qituvchilar va o‘quvchilarni xalqaro tadqiqotlarga tayyorlashni kuchaytirish;
4.
O‘quvchilarning amaliy va hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tiborni
oshirish.
Xulosa qilib aytganda, PISA va TIMSS tadqiqotlarida muntazam ishtirok etish
orqali O‘zbekiston xalqaro reytinglarda o‘z mavqeini yaxshilash va ta’lim tizimini
rivojlantirishda yangi marralarga erishishni ko‘zlamoqda.
1.
Amaliy bilimlar va hayotiy ko‘nikmalar: PISA va TIMSS geografiya bo‘yicha
o‘quvchilar bilimlarini faqat nazariy jihatdan emas, balki amaliy qo‘llash nuqtai
nazaridan tahlil qiladi. Bu esa o‘quvchilarning global muammolarni tushunish
va ularni hal etishga yo‘naltirilgan ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
2.
Geografiya va boshqa fanlar integratsiyasi: Har ikkala dasturda geografik
bilimlar boshqa fanlar, jumladan, biologiya, kimyo va iqtisodiyot bilan
bog‘langan holda baholanadi. Bu yondashuv o‘quvchilarning chuqurroq
tushunchalarga ega bo‘lishiga ko‘maklashadi.
3.
Globallashuv va mintaqaviy tafovutlar: PISA va TIMSS tadqiqotlari geografik
bilimlarning mamlakatlar va mintaqalar bo‘yicha farqlanishini aniqlashga
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
332
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
imkon beradi. Natijalar davlatlarga o‘z ta'lim dasturlarini takomillashtirish
uchun yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
4.
Xaritalar va vizual ma’lumotlar bilan ishlash: O‘quvchilarning geografik
xaritalar, diagrammalar va grafik ma’lumotlarni tahlil qilish qobiliyatlari har
ikkala dastur uchun muhim mezon hisoblanadi. Bu qobiliyatlar amaliy jihatdan
ham muhimdir.
Ushbu xulosalar asosida, o‘quvchilarning geografik savodxonligini oshirish
uchun nazariy bilimlarni amaliy vazifalar bilan boyitish hamda globallashuvga mos
keluvchi ta’lim strategiyalarini ishlab chiqish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Gulyamov P, Qurbonniyozov R, Avezov M, Saidova N Tabiiy geografiya
boshlang‘ich kursi Toshkent: Oʻzbekiston, 2020. – 508.
2. Musayev P.G‘, Musayev J.P. Geografiya Umumiy o‘rta ta'lim maktablarining
8-sinfi uchun darslik. -T .: «SHARQ» NMAK, 2019
3. Boymirzaev K.M O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasidan amaliy mashg‘ulotlar.
Namangan, 2009. B. 100.
4. Kuznesov M.V. “Geografiyа o‘qitish metodikasi” Simferopol Nata - 2009
5. Ivanov Y.A. “Geografiyа o‘qitish metodikasi” Brest-2012
6. Vaxobov H., Alimqulov N.R., Sultanova N.B. “Geografiyа o‘qitish
metodikasi” Toshkent-2021.
7. Xoldorova G.M. “Geografiyа o‘qitish metodikasi” Jizzax-2020
8. Abduvohidov S.N., Ganiyev Z.A. “Geografiya ta’limi metodikasi” O‘quv
qo‘llanma Samarqand – 2021.
9. Djo‘raboeva H.Sh. “Tabiiyot va geografiya o‘qitish metodikasi” Farg‘ona –
2021
Elektron manbalar
1. gov.uz – Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati portali.
2. stesting.uz – xalqaro tadqiqotlarga tayyorlash sinov platformasi.
3. uza.uz – Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi sayti.
4. kitob.uz – Respublika bolalar kutubxonasi sayti.
