Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
363
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
SHIFOKORLAR HISSIY KUYISH SINDROMINING RIVOJLANISH
SABAB VA OQIBATLARI
Shavkatova Shaxnoza Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail:
shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hissiy kuyish sindromining kelib chiqish aynan
shifokorlar misolida o‘rganildi. Shuningdek maqolada o‘tkazilgan tajribalar, ularning
natijalari o‘laroq sindromning kelib chiqish sabab hamda oqibatlari o‘rganilib tahlil
qilib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Hissiy kuyish, emotsionalyuklama, muloqot, profilaktika,
deskriptiv
va korrelyatsion modullar, "psixologik debrifing".
Kirish
Bugungi kunda sog‘liqni saqlash tizimi mutaxassislari, xususan, shifokorlar, mehnat
faoliyati davomida yuqori darajadagi emotsional yuklama, stress va uzluksiz insonlar
bilan muloqotda bo‘lish zarurati bilan to‘qnash kelishmoqda. Ushbu omillar “hissiy
kuyish sindromi” (burnout syndrome) deb ataluvchi holatning keng tarqalishiga olib
kelmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 2019-yilda bu sindromni “kasbiy
hodisa” sifatida tasniflagan. Tadqiqotlarga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda har 10
nafar shifokordan kamida 4 tasi kuyish sindromi alomatlarini boshidan kechiradi.
Shifokorlar orasidagi kuyish sindromi nafaqat ularning ruhiy va jismoniy
sog‘lig‘iga, balki bemorlarga ko‘rsatilayotgan xizmat sifatiga, xatoliklar ehtimoliga va
hatto hayot-mamot masalalariga ta'sir qiladi. Demak, ushbu sindromni o‘z vaqtida
aniqlash va profilaktika qilish muhim ilmiy-amaliy masala sanaladi.
Metodologiya
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022-yilgi ichki
monitoring natijalari, 2023-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasi tomonidan 500
shifokor
ishtirokida
o‘tkazilgan
psixologik
so‘rovnoma.
So‘rovnomada
shifokorlarning hissiy kuyish holatini baholash uchun Maslach Burnout Inventory
(MBI) testidan foydalanildi. Statistik tahlil uchun SPSS dasturining deskriptiv va
korrelyatsion modullari qo‘llanildi.
Natijalar
Tahlil natijalariga ko‘ra, shifokorlar orasida kuyish sindromi rivojlanishining asosiy
sabablari quyidagicha:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
364
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Asosiy sabablari:
1. Yuqori ish yuklamasi: Haftasiga 60 soatdan ortiq ishlovchi shifokorlarning
68%ida hissiy charchash aniqlangan (Maslach, 2020).
2. Emotsional muloqotning zo‘rligi: Reanimatsiya va onkologiya bo‘limlarida
ishlovchi shifokorlarning 72%ida depersonalizatsiya (insoniylik hissining pasayishi)
belgilari mavjud.
3. Ijtimoiy va tashkilot tomonidan qo‘llov yetishmasligi: Respondentlarning 58%i
boshqaruvdan yetarli ruhiy va kasbiy yordam olmayotganini bildirgan.
4. Uyqu yetishmovchiligi va surunkali charchoq: Kuyish sindromiga chalingan
shifokorlarning 75%ida surunkali uyqusizlik mavjud.
Asosiy oqibatlari:
Kasbiy motivatsiyaning pasayishi (67%),
Bemorlar bilan munosabatning sovuqlashuvi (53%),
Ishdagi xatoliklar sonining ortishi (42%),
Shaxsiy hayotda muammolar (38%),
Depressiya va tashvish buzilishlari (33%).
Muhokama
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, shifokorlar orasida hissiy kuyish sindromi keng
tarqalgan bo‘lib, u nafaqat shaxsiy farovonlikka, balki sog‘liqni saqlash tizimining
samaradorligiga ham bevosita ta’sir qiladi. JSSTning 2022-yilgi hisoboti bu sindromni
pandemiyadan so‘ng sog‘liqni saqlash sohasida eng dolzarb psixologik
muammolardan biri deb e’lon qilgan.
C.Maslach va M.Leiter tomonidan ilgari surilgan nazariyaga ko‘ra, kuyish sindromi
uch bosqichda rivojlanadi: hissiy charchoq → depersonalizatsiya → kasbiy
yutuqlarning pasayishi. Shifokorlarda aynan birinchi bosqichda profilaktika olib
borilmasa, oxirgi bosqichga yetib borgach, ular ishdan chiqish yoki sog‘lig‘i bilan
bog‘liq jiddiy muammolarga duch kelishadi.
G‘arb davlatlarida bu muammoni kamaytirish uchun "ruhiy salomatlik dasturlari",
"psixologik debrifing", "dam olish strategiyalari" va "emosional barqarorlik bo‘yicha
treninglar" joriy etilgan.
Xulosa
Tadqiqotlar asosida aniqlanishicha, shifokorlar hissiy kuyish sindromiga yuqori
darajada duchor bo‘lmoqda. Uning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar yuqori
ish yuklamasi, emotsional talablar va ijtimoiy qo‘llov yetishmovchiligi bo‘lib,
oqibatlari esa kasbiy samarasizlik, bemor xavfsizligining pasayishi, va shaxsiy hayot
sifatining yomonlashuvidir.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
365
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Muammoni bartaraf etish uchun sog‘liqni saqlash muassasalarida ruhiy salomatlik
monitoringi yo‘lga qo‘yilishi, shifokorlar uchun psixologik yordam xizmatlari tashkil
etilishi va individual stressga qarshi kurash strategiyalari ishlab chiqilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout: A multidimensional perspective.
Taylor & Francis.
2. World Health Organization (2019–2023). Burn-out as an occupational
phenomenon. www.who.int
3. Schaufeli, W. B., & Enzmann, D. (1998). The Burnout Companion to Study and
Practice. CRC Press.
4. Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2007). The Job Demands–Resources model.
Journal of Managerial Psychology.
5. O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash Vazirligi, 2022-yilgi monitoring hisobotlari.
6. TTA 2023-yilgi “Shifokorlar salomatligi” tadqiqoti natijalari.
