Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
358
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ЭКИНЛАРИНИНГ ЎСИШ БОСҚИЧЛАРИДА
ФОТОСИНТЕЗ, ҲАРОРАТ ВА ЁРУҒЛИКНИНГ
ФИЗИОЛОГИК РОЛИ
Шайманов Чоршанби Мадиевич
катта ўкитувчи,
1
Тошкент Давлат Аграр Университети
АННОТАЦИЯ
Сотрудники сельского хозяйства требуют чтобы достигнуть
урожайность посевов но уровные плана процесс фотосинтеза должен в
нормальном состоянием, достигнуть оптимальную биологическую и суммарную
а также обеспечить суммарную освещенность при агротехническим условиях.
Для этого надо иметь точную информацию и понятия о выше изложенных
Ключевые слова:
фотосинтез, температура, урожай, количество, влажность,
фаза, цикл, процесс, растение, семя, почва, радиация.
ANNOTATION
Agricultural workers demand that in order to achieve crop yields on a non-
level plan, the process of photosynthesis must be in a normal state, achieve optimal
biological and total illumination, as well as provide total illumination under agro
technical conditions. To do this, you need to have accurate information and concepts
about the above.
Key words:
photosynthesis, temperature, yield, quantity, moisture, phase, cycle,
process, plant,seed, soil, radiation.
АННОТАЦИЯ
Қишлоқ хўжалик ходимлари экинларни ҳосилдорлигини режадаги
даражада бўлишига эришиш учун. Фотосинтез жараёни нормал ҳолатда
бўлишини. Биологик оптимал ҳароратга эришишга ва йиғинди ҳароратни
йиғилишига ҳам йиғинди ёритилганлигини таъминлашига агротехник
тадбирларни амалга оширишни талаб қилади. Бунинг учун эса юқоридаги
жараёнлар тўғрисида аниқ маълумот ва тушинчага эга бўлиши зарур деб
ҳисоблаймиз
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
359
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Калит сўзлар:
фотосинтез, ҳарорат, экин, миқдор, намлик, фаза, давр,
жараён, ўсимлик, уруғ, тупроқ, радиация.
Кириш
Қишлоқ ҳўжалигини ривожланиши экинларни уруғларининг сифатига
сара уруғларни танлаш даражасига озиқланиш миқдорига шунингдек атроф
муҳит таъсирига жумладан фотосинтез, ҳарорат, дуффизия ва ёритилганликка
боғлиқ. Ҳар бир экин турлари учун минимал. Оптимал ва максимал ҳароратлар
мавжуд Минимал ҳарорат ва намлик уруғ экилгандан сўнг униб чиққунча бўлган
даврга боғлиқ бўлади. Чунки уруғларнинг тупроқ билан энергия, иссиқлик ва
модда алмашуви тупроқнинг намлиги ва ҳарорати катталигига боғлиқ. Нормал
модда ва энергия алмашиниш жараёни учун ҳар бир тур экин уруғининг минимал
ҳарорати.ва намликни фоизлардаги миқдорига мос келиши керак бўлади.
Экинларнинг ривожланишини иккинчи фазаси уни униб чиққандан кейин
яъни чин барг чиққандан шоналашгача бўлган давр. Бу даврда улар турли атроф
муҳит омиллари яъни атмосферадаги намлик, ҳарорат (тунги ва кундузги
ҳарорат) ва ёритилганликка боғлиқ бўлади.
Ривожланишнинг учинчи фазфси шоналашдан гуллашгача бўлган давр.
Бу даврда ҳам ўсимликлар фотосинетез жараёнида нафас олади ва нафас
чиқаради. Ҳарорат ўзгариши ва ёритилганлик даражаси асосий аҳамиятга эга
чунки ҳарорат ўзгариши ўсимликлардаги кимёвий реакцияларни боришида
муҳим рол ўйнайди, яъни реакция жаранёнини тезлаштириши ёки
секинлаштириши мумкин. Тўртинчи фазаси гуллашдан ҳосил тугишгача бўлган
давр бу даврда ўсимликнинг ҳосил тугиши унинг озиқланиши ва озиқ
моддаларни таркибига ҳам боғлик бўлади
Озиқланиш жараёни эса капилярлик ва дуффузия ҳодисалар асосида
амалга ошади. Бу ҳодисаларнинг интинсивлиги тупрокнинг намлиги ва
ҳароратига боғлиқ чунки озуқа моддалар эриш жараёнини тезлашиши
ўсимликларнинг нормал ҳолатда ривожланишини амалга ошишига манба
бўлади.
Бешинчи фаза яъни ҳосил туггандан уни пишиб етилишигача бўлган давр.
Бу даврдаўсимликларнинг тупроқдан олган озуқаси нафақат ривожланиши балки
ҳосилни яъни мевасини нормал модда ва элементлар ҳамда витаминларга эга
бўлишини таъминлайди.
Тадқиқот услублари
Хар бир экин тури уруғларининг дастлабки фазаси энг аввало тупроқни
турига,таркибига, ҳолатига, минераллашув даражасига, намлигига, уруғнинг
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
360
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
экилиш чукурлигига ана шу чуқурликдаги ҳароратга боғлиқ бўлади. Юқорида
санаб ўтилган параметрлар барча турдаги ўсимликлар учун бир хил эмас.
Текширувлар шуни кўрсатадики тупрокнинг таркибида озука
элементлари этарли бўлган, 70 % дан кам бўлмаганда, экилиш чукурлигидаги
ҳарорат минимал ҳароратдан паст бўлмаганда, тупроқни капиллярлик даражаси
яъни ғоваглиги нормал бўлганда, масалан ғўзани турларига боғлиқ ҳолда
минимал ҳарорат 12°С-14°С бўлганда нормал 4-5 кунда униб чикади. Иккинчи
фазаси даврида яъни чин барг чиқаргандан шоналашгача бўлган даври. Бу вақтда
ўсимликнинг ривожланиши атроф-муҳит таъсирига кўп жихатдан боглиқ.
Усимлик нафас олиши ва нафас чикариши ва ундаги ички кимёвий реакция
жараёнлари куёшдан келаётган ёруғлик миқдорига, ҳароратга боғлиқ бўлади.
Фотосинтез жараёнида қуёшдан келаётган барча тулқин узунликдаги
радиациядан фақат 0,38-0,71 мкм дагилари аҳамиятли. Маълумки фотосинтезда
табиатдаги реакция содир бўлади:
6CO
2
+6H
2
O
6
→
C
6
H
12
O
12
+6O
2
Шунинг учун хам тўлқин узунликлари 0.38-0.71 мкм орасидаги қуёш
радиациясини фотосинтетик фаол радиации (ФФР) дейилади. Фотосинтез
мураккаб жараён бўлиб, фотофизик, фотохимик, фотофизиологик жараёнлардан
иборатдир. Қуёш радиациясини баргдаги хлорофилл пигментлари ютиб олганда
бу муҳим жараёнлар амалга ошади. Органик моддаларни ФФР жараёнида
старлича ҳосил бўлиши учун куёш радиациясининг миқдори компенсацион
нуқтадан ошиши керак. Компенсацион нуқта 20- 25 Вт/м
2
яъни 1 метр квадрат
майдонга 20- 25 Вт кувватга эга энергия тушиши керак. ФФР интенсивлиги
кампенсацион нуқтадан 210- 280 Вт/м
2
га ошганда фотосинтезни маҳсулдорлиги
ошади. ФФР тўғри радиация ва сочилган радиация йиғиндиларидан қуйидагича
аниқланади
∑ 𝑄 ффр = 0.43 ∑ 𝑆
′
+ 0.57 ∑ 𝐷
бунда: 0.43
∑ 𝑆
′
- горизантал сиртга тушувчи тўғри қуёш радиацияси
йиғиндиси 0.57
∑ 𝐷
- маълум вақт учун (декада, ой вегетация даври ва х.к)
сочилган қуёш радиацияси йиғиндиси.Турли чукурликдаги тупрок ҳарорати энг
аввало унинг турига иссиқлик сиғимига, иссиқлик ўтказувчанлиги қобилятига
боғлих. Тупроқнинг иссиқдик сиғими икки тури бўлади, солиштирма иссиқлик
сиғими ва хажмий иссиқлик сиғими мавжуд.1 кг тупроқни 1 К га иситиш учун
керак бўлган иссиқлик миқдорига тупроқнинг солиштирма иссиқлик сиғими
дейилади.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
361
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
𝐶 =
𝑄
𝑚∆𝑇
𝐶 = 1
Ж
кг°К
1 м
3
тупроқни 1
°
К га иситиш учун керак бўлган иссикдик микдорига
тупроқнинг ҳажмий иссиқлик сиғими дейилади
C
x
=
𝑄
𝑉∆𝑇
C
x
=1
Ж
м3°К
ҳажмий ва солиштирма иссиклик сиғимлари ўзаро қуйидагича боғланган
𝜌 =
𝐶
𝑥
𝐶
=
𝑄
𝑉𝑇
𝑄
𝑚𝑇
=
𝑚
𝑉
=
кг
м
3
Ҳажмий солиштирма иссиқлик сиғими фойдали хисобланади.
Турлича минерал таркибли тупроқлар учун хажмий иссиқлик сиғими
қуйидагиларига эга
C
x
=0.84-1.68
мЖ
м3°К
Сувнинг хажмий иссиклик сиғими 4,19
мЖ
м3°К
Ҳавонинг хажмий иссиклик сиғими1,256
мЖ
м3°К
Хулоса
1.Уруғларнинг униб чиқиши энг аввало экилиш чуқурлигига ана шу
чукурликдаги барча экиладиган экинларнинг биологик минимал ҳароратига
ва тупроқнинг намлик даражасига боғлиқ бўлади.
2.Ўсимликларнинг ривожланиши фотосинтез жараёнига жуда катта
боғлиқ чунки бу жараёнда ўсимликни нафас олиши ва нафас чиқариши амалга
ошади.
3.Қуёшдан келаётган ёруғликнинг 46%и инфрақизил нур ташкил этади.
Бу барча тирик организмларнинг жумладан ўсимликларнинг ички ҳарорат
манбаи ҳисобланади.Чунки ички ҳарорат тирик организмлардаги физиологик
жараёнларни кимёвий реакцияларини тезлаштиради. Бунинг учун эса юхоридаги
амалга ошиши талаб хил жараёнлар тўғрисида
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
362
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Экин турлари
Ривожланиш фазалари орасидаги фойдали
ҳароратлар йиғиндиси
Найчалашдан бошоқ
тортишгача
Бошоқ тортишдан мум
пишиқлигигача
Бахорги буғдой навлари 305-375 °C
490- 540 °C
Сули навлари
328- 332 °C
428- 440 °C
Арпа навлари
330-340 °C
388- 400 °C
Кузги буғдой навлари
329-339 °C
490- 500 °C
Адабиётлар
1.Павлова М.Д. Практикам по агрометеорологии .Гидрометеоиздать. 2005г
Москва
2.Руймерс Ф.Э. Биохимия и биофизика фотосинтез Москва. Высшая школа
2001г
3.Норбоев З,Н Шайманов Ч.М.Абдуллаев Х.У. Байназаров Б.Р. Биофизика.
Тошкент Мерос 2013 й
