Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
399
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ORGANIK SINTEZ ASOSLARI: BOSQICHLI SINTEZ VA REAKSIYA
TANLOVI
D.D.Sherbutayeva, X.M.Azizova
TDTUOF
Annotsiya:
Ushbu maqolada organik sintezning asosiy tamoyillari, xususan bosqichli
sintez va reaksiya tanlovi jarayonlari batafsil yoritilgan. Murakkab organik
molekulalarni samarali va yuqori sifatli olish uchun sintezni bosqichlarga bo‘lish va
har bir bosqichda to‘g‘ri reaksiya tanlashning ahamiyati ko‘rsatildi. Shuningdek,
ekologik xavfsizlik, retrosintez tahlili va zamonaviy texnologiyalarning organik sintez
jarayonlaridagi roli haqida ma’lumotlar berildi. Maqola kimyo, farmatsevtika va sanoat
sohalarida organik sintezning samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Kalit so’zlar:
Organik sintez, Bosqichli sintez, Reaksiya tanlovi, Retrosintez,
Selektivlik, Funktsional guruhlar, Ekologik kimyo, Katalizator, Farmatsevtika
sintezi, Nanokatalizatorlar
Organik sintez kimyo fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yangi
organik birikmalarni yaratish jarayonini ifodalaydi. Ushbu jarayon nafaqat ilmiy
tadqiqotlarda, balki farmatsevtika, agrotexnika, materialshunoslik va sanoat ishlab
chiqarishida ham keng qo‘llaniladi. Murakkab molekulalarni samarali va yuqori sifatli
olish uchun organik sintez odatda bir nechta bosqichdan tashkil topadi, har bir
bosqichda ma’lum kimyoviy reaksiyalar bajariladi. Sintez jarayonining muvaffaqiyati
ko‘pincha reaksiya tanlovining to‘g‘ri amalga oshirilishiga va bosqichli yondashuvga
bog‘liq.
Bosqichli sintez usuli murakkab molekulalarni oddiyroq birikmalardan
bosqichma-bosqich yig‘ishga asoslangan. Har bir bosqichda aniq belgilangan reaktsiya
amalga oshiriladi va hosil bo‘lgan mahsulot keyingi bosqich uchun substrat sifatida
ishlatiladi. Bu yondashuv sintez jarayonini yaxshilab nazorat qilish, mahsulot
tozaligini oshirish va hosildorlikni yaxshilash imkonini beradi. Bosqichli sintez
yordamida reaksiyalarni optimallashtirish osonlashadi, chunki har bir bosqichni
alohida boshqarish mumkin.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
400
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Reaksiya tanlovi – organik sintezning ajralmas qismi bo‘lib, unda qaysi turdagi
reaktsiyalar va sharoitlarni qo‘llash eng ma’qul ekanligi aniqlanadi. Reaksiya tanlovida
ko‘plab omillar hisobga olinadi: reaktsiya selektivligi, samaradorligi, substratlar va
mahsulotlarning kimyoviy xususiyatlari, shuningdek iqtisodiy va ekologik jihatlar.
Ba’zi reaktsiyalar yuqori selektivlikka ega bo‘lib, faqat maqsadli funktsional guruhni
o‘zgartiradi, boshqalari esa yanada kengroq ta’sir qilishi mumkin.
Tanlov jarayonida ekologik omillar ham katta ahamiyat kasb etadi. Hozirgi
kunda organik sintezda yashil kimyo tamoyillari asosida, ya’ni kam chiqindilar va
toksik moddalarsiz, energiyani tejaydigan reaksiyalar qo‘llanilmoqda. Masalan, suv
yoki organik erituvchilar o‘rniga ekologik toza erituvchilarni ishlatish, shuningdek,
qattiq katalizatorlar va mikroto‘lqinli pech texnologiyasidan foydalanish orqali sintez
jarayonlarini yanada xavfsiz qilish mumkin.
Bosqichli sintez jarayonini yanada muvaffaqiyatli qilish uchun retrosintez tahlili
muhim o‘rin tutadi. Bu usulda maqsadli molekula teskari yo‘nalishda oddiyroq
substratlarga ajratilib, har bir bo‘linma uchun eng mos reaksiyalar aniqlanadi.
Retrosintez yordamida sintez yo‘li qisqaradi, vaqt va xarajatlar tejiladi.
Misol uchun, farmatsevtik preparat sintezida ko‘pincha bosqichli sintez va diqqat bilan
tanlangan reaksiyalar yordamida faqat kerakli isomerlar olinadi. Bu esa dorining
samaradorligi va xavfsizligini ta’minlaydi. Shuningdek, farmatsevtika sanoatida ishlab
chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va robotlashtirish sintezni yanada aniq va
barqaror qiladi.
Kelajakda organik sintez sohasida nanoteknologiya va sun’iy intellekt
texnologiyalarini qo‘llash kengayadi. Masalan, sun’iy intellekt yordamida reaksiya
sharoitlari va reagentlarning optimal kombinatsiyasini tezda topish mumkin bo‘ladi.
Nanokatalizatorlar esa reaksiyalar tezligini oshiradi va yanada yuqori selektivlikni
ta’minlaydi. Bu esa sintez jarayonlarini yanada samarali, tejamkor va ekologik xavfsiz
qiladi.
Xulosa qilib aytganda, organik sintezda bosqichli sintez va reaksiya tanlovi
muvaffaqiyatning asosiy omillari hisoblanadi. To‘g‘ri yondashuvlar va zamonaviy
texnologiyalar yordamida yangi molekulalarni yaratish jarayoni yanada samarali va
xavfsiz bo‘lishi mumkin. Bu esa kimyo, farmatsevtika va boshqa sohalarda yangi
imkoniyatlar ochadi hamda insoniyat hayot sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
401
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Clayden, J., Greeves, N., Warren, S., & Wothers, P. (2012).
Organic Chemistry
.
Oxford University Press.
2.
Smith, M. B., & March, J. (2007).
March’s Advanced Organic Chemistry:
Reactions, Mechanisms, and Structure
. Wiley.
3.
Carey, F. A., & Sundberg, R. J. (2007).
Advanced Organic Chemistry: Part A:
Structure and Mechanisms
. Springer.
4.
Anastas, P. T., & Warner, J. C. (1998).
Green Chemistry: Theory and Practice
.
Oxford University Press.
5.
Nicolaou, K. C., & Sorensen, E. J. (1996).
Classics in Total Synthesis
. Wiley-
VCH.
6.
Corey, E. J. (1991).
The Logic of Chemical Synthesis
. Wiley.
7.
Makhlouf, T. M. (2020). “Recent Advances in Nanocatalysis for Organic
Synthesis,”
Journal of Catalysis
, vol. 387, pp. 19-34.
8.
Zhang, Q., & Wang, L. (2019). “Artificial Intelligence in Organic Synthesis:
Current Status and Future Perspectives,”
Chemical Science
, 10(15), 3839-3852.
9.
Xolboyev, Sh. M., & Karimov, F. I. (2015).
Organik sintez asoslari
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti.
10.
Tojiev, U. M. (2018).
Organik kimyo: nazariy va amaliy darslik
. Toshkent:
O‘zbekiston Kimyo Instituti nashriyoti.
11.
Muminov, M. A., & Yusupov, R. I. (2020). “Organik sintez jarayonlarida
katalizatorlardan foydalanish,”
O‘zbekiston Kimyo Jurnali
, 3(12), 45-52.
12.
Usmonov, D. S., & Ergashev, B. T. (2017). “Farmatsevtika sanoatida organik
sintezning dolzarb masalalari,”
Ilmiy Axborot
, 2(24), 112-118.
