Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
516
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
DORIVOR GULXAYRI O’SIMLIGINING YETISHTIRISH
TEXNOLOGIYASI VA KIMYOVIY TARKIBI
Jo’rayeva Vazira Tuychiyevna
O’rmonchilik, dorivor o’simliklar va manzarali bog’dorchilik kafedrasi asisenti
Mo‘sinova Muxlisa Tolibjon qizi.
Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash texnologiyasi yo‘nalishi talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada gulxayri o‘simligining dorivorlik va shifobaxsh
xususiyatlari va uning yetishtirish texnologiyasi batafsil tahlil qilinadi. gulxayri
tarkibidagi bioaktiv moddalarning jigarni himoya qilish, qon bosimini tartibga solish
va ovqat hazm qilish jarayonlarini yaxshilashi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, gulxayri
yetishtirishda qo‘llaniladigan zamonaviy usullar, tuproq va iqlim sharoitlari, sug‘orish,
o‘g‘itlash hamda kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurash texnologiyalari haqida
ma’lumotlar berilgan. Maqolada gulxayrining iqtisodiy samaradorligini oshirish
bo‘yicha ilmiy yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ham taqdim etilgan. Ushbu ish
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va qishloq xo‘jaligida gulxayri yetishtirishni
rivojlantirishga qaratilgan.
Abstract:
This article provides a detailed analysis of the medicinal and healing
properties of the mallow plant (
gulxayri
) and its cultivation technology. It examines
the bioactive compounds found in mallow and their potential to protect the liver,
regulate blood pressure, and improve digestion. The article also presents information
on modern methods used in mallow cultivation, including soil and climate
requirements, irrigation, fertilization, and technologies for pest and disease control. In
addition, scientific approaches and practical recommendations are offered to increase
the economic efficiency of mallow production. This work aims to promote a healthy
lifestyle and support the development of mallow cultivation in agriculture.
Kalit so‘zlar:
Althaea, dyuym, mallow, marsh mallow, alteeksakosanil lakton,
althainein, Prospero Alpini, sitosterol, lanosterol.
Keywords: Dyuym
– Inch,
Mallow
– Mallow (general name for plants in the
Malvaceae family),
Marsh mallow
– Marsh mallow (a specific species,
Althaea
officinalis
).
Alteeksakosanil lakton
– Althehexacosanyl lactone
(tentative translation;
this might refer to a chemical compound, possibly a transliteration from Uzbek –
clarification may be needed), Althainein
– Althainein
(a bioactive compound; name
transliterated), Prospero Alpini
– Prospero Alpini (an Italian botanist),
Sitosterol
–
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
517
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Sitosterol (a plant sterol),
Lanosterol
– Lanosterol (a sterol intermediate in the
biosynthesis of steroids)
Kirish.
Gulxayri
(Althaea) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik
oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoning oʻrta
mintaqalarida
12 turi oʻsadi. Oʻzbekistonda gulningning bitta ekma va 7 ta yovvoyi turi bor.
Gulhayridoshlar toʻqaylarda, sugʻoriladigan maydonlarda va boshqa yerlarda
uchraydi. Gullari toʻgʻri, 5 boʻlaqli, ikki jinsli. Gulhayri guli dorivor, manzarali
oʻsimlik, undan boʻyoq olinadi. Oʻzbekistonda G.ning A. rosea turi manzarali
va dorivor oʻsimlik sifatida koʻp eqiladi. Poyasi 1,5—2 m, yoʻgʻon, tuklar bilan
qoplangan. Barglari 3—7 boʻlaqli, uzun bandli. Gullari yakka-yakka yoki 2—3 tadan
barg qoʻltigʻida va poya ichida oʻrnashgan. Tojbarglari qat-qat joylashgan. Iyun—
avgustda gullab, iyul—sentabrda urugʻlaydi. Tojbarglaridan vino, sirka va b.ga rang
berishda hamda teri, shoyi va jun kabilarni boʻyashda foydalaniladi. G.ning A. offi
cinalis
turi
dorivor
oʻsimlik
sifatida
tibbiyotda
foydalaniladi.
Uning ildizidan tayyorlangan suyuq ekstrakt nafas yoʻllari kasalliklarida (ayniqsa
bolalarda) balgʻam koʻchirish, koʻkrakni yumshatish uchun va yalligʻlanishga qarshi,
meʼda-ichak kasalliklarida esa oʻrab oluvchi dori sifatida ishlatiladi. Bu o'tli ko'p yillik
o'simlik 180 sm (6 fut) balandlikda o'sadi va faqat bir nechta lateral novdalarni
chiqaradi. Butun o'simlik yumshoq yulduzsimon tukli, ayniqsa barglari keng
uchburchakdan ovalgacha bo'lgan, ko'pincha 3-5 ta sayoz bo'lakli, tartibsiz tishli,
arqonsimon toksimon asosli. Barglarning kattaligi sezilarli darajada farq qiladi,
uzunligi 100 mm (4 dyuym) va kengligi 75 mm (3 dyuym) gacha. Barglari 45 mm
gacha (1,75 dyuym) gacha bo'lgan poya bo'ylab navbatma-navbat joylashtirilgan, hech
qanday novdasiz.To‘pgullari barg qo‘ltig‘ida va poyaning tepa qismida joylashgan
bo‘lib, 1-ko‘p gulli panikulalardan iborat . Gullari aktinomorf bo'lib, uzunligi 2 sm
gacha bo'lgan 5 ta nilufar/pushti gulbarglari va barglaridan ancha qisqaroq bo'lgan 5
yashil sepaldan iborat bo'lib, tagida birlashtirilgan. Gulbarglaridan pastda
chashkasimon epikaliks joylashgan boʻlib, 6-9 ta tor, uchburchak boʻlakchalari boʻlib,
choʻraklarning yarmiga teng.
Asosiy qism.
Binafsha stamenslar nayga birlashgan, anterlari buyraksimon va bir hujayrali. Stamen
trubasidan yuqoriga chiqadigan bitta uslub mavjud.Gullar avgust va sentyabr oylarida
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
518
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
gullaydi va bu tartibning boshqa turlarida bo'lgani kabi, xalq orasida "pishloq" deb
ataladigan tekis, yumaloq mevalar bilan birga keladi. Butun meva shizokarp bo'lib ,
diametri taxminan 1 sm bo'lib, u taxminan 2 mm uzunlikdagi 20 ga yaqin buyrak
shaklidagi merikarplarga (urug'larga) bo'linadi. Oddiy mallow ko'pincha "marsh
mallow" deb ataladi, ammo haqiqiy botqoq mallow Buyuk Britaniyada o'sadigan
boshqa barcha mallowlardan tashqi kosaning ko'p bo'linishi (oltidan to'qqiztagacha
yoriqlar), poyalari va barglarini qalin qilib qo'yib turadigan qo'ng'irchoqlari va oddiy
gulli gullardan ko'ra ko'p sonli bo'laklari bilan ajralib turadi. mallow. Ildizlari ko'p
yillik, qalin, uzun va toraygan, juda qattiq va yumshoq, tashqarisi oq-sariq, ichi oq va
tolali. Fitokimyoviy moddalar.Kimyoviy tarkibiy qismlarga alteeksakosanil
lakton ( n -geksakos-2-enil-1,5-olid), 2b-gidroksikalamen (alteakalamen)
va alteakumarin glyukozid (5,6-dihidroksikumarin-5-dodekanoat-6b- 6b bilan birga)
kiradi. fitokonstitutsiyaviy moddalar laurik kislota , b-sitosterol va lanosterol . Althea
officinalis (zefir) barglari, gullari va ildizi an'anaviy o'simlik tibbiyotida ishlatilgan .
Ushbu
qo'llanish "shifolash"
degan
ma'noni
anglatuvchi yunoncha ἀlithainén ( althainein ) dan kelib chiqqan jins nomida aks
ettirilgan . Lotin o'ziga xos epithet officinalis ba'zi pazandalik yoki dorivor
ahamiyatga ega bo'lgan o'simliklarni bildiradi.
Xulosa:
Zefir an'anaviy ravishda shilliq pardalarning tirnash xususiyati uchun yordam
sifatida ishlatiladi , shu jumladan og'iz va tomoq yarasi va oshqozon yarasi
uchun gargara sifatida foydalanish . Mallowlarning ko'pchiligi oziq-ovqat sifatida
ishlatilgan va bu bog'liqlik bilan erta klassik yozuvchilar tomonidan eslatib o'tilgan.
Mallow Rimliklar orasida qutulish mumkin bo'lgan sabzavot edi; botqoqli mallowdan
tayyorlangan taom ularning eng mazali taomlaridan biri edi. Prospero Alpini 1592
yilda misrliklar mallow
turidagi
o'simlikni
iste'mol
qilganligini
aytdi . Suriyaning kambag'al aholisining ko'pchiligi bir necha hafta davomida o'tlar
bilan kun kechirishdi, ulardan zefir eng keng tarqalganlaridan biri. Avval
qaynatib, piyoz va sariyog ' bilan qovurilganda , ildizlari mazali taom hosil qiladi,
deyiladi. Ekinlarning yetishmasligi natijasida tanqislik davrida Suriyada juda ko'p
o'sadigan bu o'simlik oziq-ovqat sifatida juda ko'p yig'iladi. Yosh barglarni pishirish
mumkin. Gul kurtaklari tuzlangan bo'lishi mumkin. Ildizlarni tozalab, tilimga kesib,
qaynatib, shirinlik qilib shirinlik qilish mumkin. O'simlikning istalgan qismini
qaynatish uchun ishlatiladigan suv tuxum oqi o'rnini bosuvchi sifatida ishlatilishi
mumkin.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
519
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Missuri botanika bog'i . Olingan 2017-04-18
.
2.
. 2021-yil 28-iyulda olindi
.
3.
Germplazma resurslari axborot tarmog'i
Amerika Qo'shma Shtatlari qishloq xo'jaligi departamenti
4.
Harrap, Saymon (2013). Harrapning yovvoyi gullari . London: Bloomsbury
5.
Polsha, Jon; Klement, Erik (2009). Britaniya florasining vegetativ kaliti .
6.
Stace, Kaliforniya (2019). Britaniya orollarining yangi florasi .
7.
Krouford, Martin (2012). Ko'p yillik sabzavotni qanday etishtirish kerak: kam
parvarishlangan, kam ta'sirli sabzavot bog'i . Yashil kitoblar.
8.
Rani, S.; Xan, SA; Ali, M. (2010). "Althea officinalis L urug'larini fitokimyoviy
tekshirish". Tabiiy
mahsulotlar
tadqiqoti . 24 (14):
1358–
9.
Simonetti, Gualtiero (1990). Stenli Shuler (tahr.).
Simon va Shusterning o'tlar va
ziravorlar bo'yicha qo'llanmasi
Tilin . Liddell, Genri Jorj ; Skott, Robert ; Perseus loyihasida yunoncha-inglizcha
leksikon .
11.
12.
Xarrison, Lotaringiya (2012). RHS Lotin bog'bonlar uchun . Buyuk Britaniya:
13.
Cavero, R (2 dekabr 2014 yil). "Navarrada nafas olish kasalliklari uchun
ishlatiladigan
dorivor
o'simliklar
va
ularning
farmakologik
tekshiruvi". Etnofarmakologiya
jurnali . 158 (A
qism):
216-
"John S. Williamson & Christy M. Wyandt 1997. O'simlik terapiyasi: faktlar va
(PDF)
2012-04-02
. Olingan 2011-09-16
.
